Geo มาจาก Gaia

พัฒนา ราชวงศ์ อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์

สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร

อดีตนายกสมาคมภูมิศาสตร์แห่งประเทศไทย

นักภูมิศาสตร์ที่เชื่อมโยงความหมายของวิชาเข้ากับจิตวิญญาณและความเป็นมารดาแห่งชีวิตของ Gaia เพื่ออธิบายความผูกพันระหว่างมนุษย์กับโลก คือ Yi-Fu Tuan ที่มีที่ไปที่มาเด่นชัดที่สุดในวงการภูมิศาสตร์ แต่หากเป็นในเชิงระบบนิเวศวิทยาโลกที่มองโลกเป็นสิ่งมีชีวิตขนาดใหญ่ จะเป็นผลงานของ James Lovelock ที่นักภูมิศาสตร์นำมาใช้ศึกษากันอย่างแพร่หลาย

นักภูมิศาสตร์คนสำคัญที่มีความผูกพันและมักถูกหยิบยกมาอ้างอิงถึงเมื่อพูดถึงแนวคิด Gaia คือ Yi-Fu Tuan นักภูมิศาสตร์มนุษย์ผู้บุกเบิกแนวคิดภูมิศาสตร์เชิงมานุษยนิยม (Humanistic Geography)

อย่างไรก็ตาม หากย้อนมองในแง่ของรากศัพท์และการกำเนิดทฤษฎี มีจุดที่น่าสนใจและแยกย่อยออกเป็น 2 มิติหลักๆ คือ Topophilia และ Gaia Hypothesis

Yi-Fu Tuan กับแนวคิด Topophilia

Yi-Fu Tuan ได้อธิบายถึงรากศัพท์และการเชื่อมโยงของวิชาภูมิศาสตร์ไว้ในหนังสือและงานเขียนเชิงปรัชญาของเขา โดยชี้ให้เห็นว่า Geography มาจากคำภาษากรีกโบราณ 2 คำ คือ Geo (มาจาก Gaia หรือ Gaea) ซึ่งหมายถึงพระแม่ธรณี (Mother Earth) หรือมารดาแห่งสรรพชีวิต และ Graphein ซึ่งหมายถึงการเขียน การบันทึก หรือการพรรณนา

ดังนั้น ในเชิงปรัชญาภูมิศาสตร์มนุษย์ Yi-Fu Tuan จึงมักอธิบายว่า ภูมิศาสตร์ไม่ใช่แค่การศึกษาแผนที่หรือตัวเลข แต่คือการพรรณนาถึงโลกในฐานะบ้านของมวลมนุษย์ ซึ่งเชื่อมโยงผูกพันกับ Gaia ที่เป็นผู้ให้กำเนิดและหล่อเลี้ยงทุกชีวิต

หนังสือหลักที่สะท้อนแนวคิดนี้ คือ หนังสือ Space and Place: The Perspective of Experience (1977) ซึ่งเป็นหนังสือที่ทรงอิทธิพลที่สุดของเขา ซึ่งสร้างรากฐานให้แก่ภูมิศาสตร์เชิงมานุษยนิยม ในเล่มนี้ Yi-Fu Tuan นำเสนอว่าวิชาภูมิศาสตร์แท้จริงแล้ว คือ "Earth-writing" หมายถึง การเขียนหรือการพรรณนาถึงโลก โดยเขาพยายามดึงวิชาภูมิศาสตร์ออกจากความหมายที่เป็นเพียงสถิติตัวเลข วิทยาศาสตร์กริดพิกัด หรือแผนที่แห้งแล้ง แล้วใส่มิติความเป็นมนุษย์กลับเข้าไป

Yi-Fu Tuan ชี้ให้เห็นว่า Geo (ซึ่งมีรากมาจากพระแม่ Gaia/Gaea ธรณีผู้ให้กำเนิด) ผนวกกับ Graphein (การบันทึก/การพรรณนา) หมายถึงการที่มนุษย์ใช้ประสบการณ์ ความรู้สึก ความรัก ความผูกพัน (Topophilia) และจิตวิญญาณในการบอกเล่าและพรรณนาเรื่องราวของโลกใบนี้ในฐานะบ้านที่หล่อเลี้ยงชีวิต

อีกทั้งยังมีบทความวิชาการที่เป็นหมุดหมายสำคัญของเรื่องนี้ โดยก่อนหน้าหนังสือ Space and Place จะตีพิมพ์ Yi-Fu Tuan ได้เขียนบทความวิชาการชื่อ Humanistic Geography ลงในวารสาร Annals of the Association of American Geographers ซึ่งในบทความนี้เขาได้เริ่มเปิดประเด็นอธิบายรากศัพท์และนิยามปรัชญาเบื้องหลังคำว่า Geography อย่างเป็นระบบ โดยระบุว่าหน้าที่หลักของนักภูมิศาสตร์ คือ การพรรณนาโลกผ่านสายตา ปฏิสัมพันธ์ และความตระหนักรู้ของมนุษย์ที่มีต่อสิ่งแวดล้อมและธรรมชาติรอบตัว

นอกจากนี้ หนังสือที่ขยายความในเชิงภาษาศาสตร์และปรัชญา: "Cosmos and Hearth: A Cosmopolite's View" (1996) ที่ Yi-Fu Tuan ยังคงหยิบยกประเด็นเรื่องรากศัพท์ของโลก (Geo/Gaia) มาอภิปรายเปรียบเทียบระหว่างความหมายของ Cosmos (จักรวาล/โลกภายนอกที่กว้างใหญ่และเป็นวิทยาศาสตร์) กับ Hearth (เตาผิง/บ้าน/สถานที่ที่อบอุ่นและมีชีวิต) เพื่อเน้นย้ำว่า การพรรณนาทางภูมิศาสตร์ คือ การทำความเข้าใจความสมดุลระหว่างความเป็นระบบอันยิ่งใหญ่ของโลก และความผูกพันอันละเอียดอ่อนของสิ่งมีชีวิตและมนุษย์ที่อาศัยอยู่บนตักของพระแม่ธรณีนั่นเอง

Gaia Hypothesis ของ James Lovelock

ถ้าพูดถึงการระบุว่า โลกและสรรพชีวิตคือระบบอินทรีย์หนึ่งเดียวที่มีชีวิต (Superorganism) โดยใช้ชื่อ Gaia แบบเป็นวิทยาศาสตร์กระแสหลัก บุคคลสำคัญคือ James Lovelock นักวิทยาศาสตร์และนักคิดด้านสิ่งแวดล้อม แม้เขาจะไม่ใช่นักภูมิศาสตร์โดยตรง แต่ทฤษฎีของเขาทรงอิทธิพลอย่างมหาศาลต่อวิชาภูมิศาสตร์กายภาพและสิ่งแวดล้อมศึกษาในเวลาต่อมา

Gaia Hypothesis ของ James Lovelock และนักจุลชีววิทยา Lynn Margulis ที่เสนอขึ้นในช่วงทศวรรษ 1970 เป็นแนวคิดที่พลิกมุมมองที่มนุษย์มีต่อโลกอย่างสิ้นเชิง โดยเสนอว่าโลกและสิ่งมีชีวิตทั้งหมดบนโลก ทำงานร่วมกันเป็นระบบอินทรีย์หนึ่งเดียวที่มีชีวิตขนาดใหญ่

เลิฟล็อกตั้งชื่อระบบนี้ตาม Gaia พระแม่ธรณีตามตำนานกรีก เพื่อสื่อถึงความเป็นมารดาผู้เกื้อหนุนและหล่อเลี้ยงทุกชีวิต

Gaia Hypothesis: โลกคือระบบที่ควบคุมตัวเอง

แนวคิดกระแสหลักในอดีตมองว่า สิ่งมีชีวิตเป็นเพียงฝ่ายรับ ที่ต้องปรับตัวให้เข้ากับสิ่งแวดล้อมทางกายภาพ (หิน น้ำ อากาศ) แต่ทฤษฎี Gaia เสนอตรงกันข้ามว่า สิ่งมีชีวิต (Biosphere) มีบทบาทเชิงรุกในการควบคุมและรักษาสภาพแวดล้อมทางกายภาพให้อยู่ในจุดที่สมดุลและเอื้อต่อการดำรงชีวิตอยู่เสมอ

กระบวนการนี้ทำงานผ่านการรักษาดุลยภาพ (Homeostasis) คล้ายกับวิธีที่ร่างกายของมนุษย์ควบคุมอุณหภูมิให้คงที่ที่ประมาณ 37 เซลเซียส ไม่ว่าสภาพอากาศภายนอกจะหนาวหรือร้อนก็ตาม

เลิฟล็อกยกตัวอย่างหลักฐานสำคัญ 3 ประการบนโลกที่พิสูจน์เรื่องนี้

การควบคุมอุณหภูมิโลก แม้ดวงอาทิตย์จะแผ่รังสีความร้อนเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ ตลอดหลายพันล้านปีที่ผ่านมา แต่อุณหภูมิเฉลี่ยของโลกกลับค่อนข้างคงที่และเหมาะสมกับสิ่งมีชีวิต เพราะระบบ Gaia (เช่น พืชและจุลินทรีย์) ช่วยกันดึงก๊าซคาร์บอนไดออกไซด์ออกไปเก็บกักไว้ เพื่อลดผลกระทบจากเรือนกระจก

ความเข้มข้นของก๊าซในชั้นบรรยากาศ: ปริมาณออกซิเจนในบรรยากาศโลกถูกตรึงไว้ที่ประมาณ 21% มาเป็นเวลาช้านาน หากต่ำกว่านี้สิ่งมีชีวิตชั้นสูงจะหายใจไม่ได้ แต่ถ้าสูงกว่านี้ (เช่น 25%) ไฟป่าจะลุกไหม้รุนแรงจนควบคุมไม่ได้ พืชและจุลินทรีย์คือผู้ควบคุมวงจรนี้

ความเค็มของมหาสมุทร: แม้ว่าแม่น้ำจะพัดพาเกลือจากแผ่นดินลงสู่ทะเลตลอดเวลา แต่ความเค็มของมหาสมุทรกลับคงที่อยู่ที่ประมาณ 3.4% มานับล้านปี เพราะสิ่งมีชีวิตในทะเลและกระบวนการทางธรณีวิทยาช่วยกันกำจัดเกลือส่วนเกินออกไป

แบบจำลองโลกดอกเดซี่ (Daisyworld)

ในช่วงแรก ทฤษฎีนี้ถูกนักวิทยาศาสตร์สายดาร์วินนิยมวิจารณ์อย่างหนักว่า โลกจะวางแผนร่วมกันเพื่อรักษาสมดุลได้อย่างไร ในเมื่อโลกไม่มีสมอง? Lovelock จึงสร้างแบบจำลองคอมพิวเตอร์ชื่อ Daisyworld ขึ้นมาเพื่อตอบโต้ โดยสมมติว่ามีดาวดวงหนึ่งที่มีสิ่งมีชีวิตแค่สองชนิด คือ ดอกเดซี่สีดำ (ดูดความร้อนได้ดี) และ ดอกเดซี่สีขาว (สะท้อนความร้อนได้ดี)

แบบจำลองนี้พิสูจน์ว่า กลไกการป้อนกลับอัตโนมัติ (Automatic Feedback Loop) ของสิ่งมีชีวิต สามารถสร้างสมดุลทางกายภาพให้แก่ดาวทั้งดวงได้โดยไม่ต้องอาศัยการวางแผนหรือความจงใจใดๆ เลย

คำเตือนสุดท้ายของเลิฟล็อกก่อนที่เขาจะล่วงลับคือ ไกอาไม่ใช่แม่พระผู้ใจดีที่จะยอมให้มนุษย์ทำลายอย่างไรก็ได้ หากมนุษย์ปล่อยก๊าซเรือนกระจกและทำลายป่าไม้จนระบบรักษาสมดุลของ Gaia พังทลาย Gaia จะปรับตัวเข้าสู่สมดุลใหม่ที่ร้อนกว่าเดิม ซึ่งเป็นสมดุลที่ตัวระบบ Gaia เองยังอยู่รอดได้ แต่มนุษยชาติอาจไม่ได้อยู่ในสมดุลใหม่นั้นด้วย