Forced Migration: Kambodia IV

Future Spontaneous Repatriation พัฒนา ราชวงศ์ อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์ สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร แปลและเรียบเรียงจาก John R.Rogge. (1990) Return To Cambodia: The Significance and Implications of Past, Present and Future Spontaneous Repatriations. Prepared for the International Study of Spontaneous Repatriation, Sponsored by the Ford Foundation. ในช่วงสิบสองเดือนที่ผ่านมา มีมุมมองเชิงบวกที่เพิ่มมากขึ้นว่าข้อตกลงทางการเมืองที่ครอบคลุมอาจเกิดขึ้นจริงในเร็ววัน แม้จะยังคงมีอุปสรรคชะงักงันในกระบวนการทางการเมือง เช่น ความล้มเหลวของการประชุมสันติภาพกรุงปารีสในเดือนสิงหาคม 1989 และการขาดข้อตกลงที่มีสาระสำคัญในการประชุมจาการ์ตาอย่างไม่เป็นทางการในเดือนกุมภาพันธ์ 1990 แต่แรงกดดันระดับภูมิภาคต่อทุกฝ่ายที่เกี่ยวข้องดูเหมือนจะสร้างการหารือที่มี "เป้าหมายชัดเจน" มากยิ่งกว่าที่เคยมีมา อีกทั้งความมุ่งมั่นระหว่างประเทศที่ยิ่งใหญ่ขึ้นในการบรรลุข้อยกเว้น โดยเฉพาะจากประเทศสำคัญอย่างสหรัฐอเมริกา สหภาพโซเวียต และจีน ได้ช่วยให้แนวคิดการเข้ามามีส่วนร่วมของ UN ในการแก้ปัญหาได้รับการยอมรับโดยทั่วไป ดังนั้น แม้ความคืบหน้าจะเป็นไปอย่างเชื่องช้า แต่ก็ยังคงรักษาความหวังในเชิงบวกอย่างระมัดระวังได้ว่า ข้อตกลงอาจบรรลุผลสำเร็จได้ในอนาคตอันใกล้นี้ ตั้งแต่เดือนมีนาคม 1990 เป็นต้นมา มีการบรรลุฉันทามติอย่างมีนัยสำคัญในหลายประเด็นของสิ่งที่เรียกว่า "ข้อเสนอของออสเตรเลีย" (Australian Proposal) ซึ่งรวมถึงการเข้ามามีส่วนร่วมของ UN ในการบริหารจัดการกัมพูชาระหว่างรอการเลือกตั้งภายใต้การกำกับดูแลของ UN อย่างไรก็ตาม ยังคงมีความคิดเห็นไม่ตรงกันในเรื่องบทบาทของสมาชิกแนวร่วมทั้งสามกลุ่มที่จะมีในช่วงบริหารเปลี่ยนผ่าน, ระดับการควบคุมการบริหารของ UN ในช่วงเปลี่ยนผ่าน, พรรคการเมืองใด (หากมี) จะได้ครองเก้าอี้ใน UN ช่วงเปลี่ยนผ่าน และระดับการมีส่วนร่วมของกลุ่มเขมรแดง การก้าวหน้าครั้งสำคัญคือการยอมรับบทบาทของ UN โดยรัฐบาลพนมเปญ (Field and Hiebert, 1990: 9) แม้กระทั่งฝ่ายจีนก็เริ่มให้การสนับสนุนแนวคิดพื้นฐานของข้อตกลงนี้ และสมาชิกถาวรทั้งห้าของคณะรัฐมนตรีความมั่นคงแห่งสหประชาชาติ ได้แก่ สหรัฐอเมริกา, สหภาพโซเวียต, จีน, อังกฤษ และฝรั่งเศส ต่างแสดงความอึดอัดใจอย่างเปิดเผยต่อความไม่สามารถบรรลุข้อตกลงกันได้ของกัมพูชาทั้งสี่ฝ่าย แรงกดดันระหว่างประเทศต่อกลุ่มต่างๆ ประสบผลสำเร็จในเดือนกันยายน เมื่อ 'เอกสารกรอบทำงาน' (framework document) ชั่วคราวสำหรับการยุติความขัดแย้งเพื่อสันติภาพได้รับการยอมรับจากทั้งสี่ฝ่ายในการประชุมอีกครั้งที่จาการ์ตา (Vatikiotis, 1990) แผนดังกล่าวกำหนดให้มีการจัดระเบียบการหยุดยิง การจัดการเลือกตั้ง การจัดตั้งสภาสูงสุดแห่งชาติ (Supreme National Council) ซึ่งประกอบด้วยผู้แทน 12 คน และการบริหารงานเปลี่ยนผ่านโดยสหประชาชาติ ยังคงต้องจับตากันต่อไปว่าแรงขับเคลื่อนนี้จะนำไปสู่การฟื้นฟูการประชุมสันติภาพกรุงปารีสซึ่งกำหนดไว้ในเดือนพฤศจิกายน 1990 หรือไม่ และจะส่งผลให้เกิดเงื่อนไขที่ยินยอมให้การส่งกลับประเทศ ทั้งแบบเป็นระเบียบหรือแบบเกิดขึ้นเอง สามารถเริ่มต้นขึ้นได้ในช่วงเวลาใดเวลาหนึ่งในปี 1991 หรือไม่ ในส่วนรองสุดท้ายของรายงานฉบับนี้ ตั้งอยู่บนข้อสันนิษฐานว่าขณะนี้มีความเป็นไปได้สมเหตุสมผลที่จะบรรลุข้อตกลงสันติภาพ และจะเกิดการส่งกลับประเทศในอนาคตอันใกล้นี้ ดังนั้น เนื้อหาที่เหลือของส่วนนี้จะพิจารณาประเด็นต่อไปนี้ - ระดับความเข้มข้นของความปรารถนาที่จะเดินทางกลับ - จุดหมายปลายทางที่มีแนวโน้มของผู้เดินทางกลับ - ปัญหาบางประการที่อาจพบเมื่อเกิดการเดินทางกลับ - ข้อจำกัดที่มีอยู่ต่อความสามารถของกัมพูชาในการรองรับผู้เดินทางกลับซึ่งเป็นพลเรือนและฝ่ายทหารมากกว่า 350,000 คน - ระดับของการจัดทำแผนเผชิญเหตุในปัจจุบันสำหรับการเดินทางกลับ และ - บทบาทที่คาดการณ์ไว้ว่าการส่งกลับประเทศแบบเกิดขึ้นเองจะมีส่วนสำคัญเพียงใด เมื่อการส่งกลับประเทศสามารถเกิดขึ้นได้จริงในท้ายที่สุด The Desire to Return ตลอดการวิจัยภาคสนามบริเวณชายแดน พบว่าความปรารถนาที่จะเดินทางกลับเกิดขึ้นแทบจะทุกหนทุกแห่งในหมู่ชาวกัมพูชา ข้อยกเว้นสำคัญคือค่ายเขาอีด่าง ซึ่งประชากรส่วนใหญ่ที่ยังตกค้างอยู่นั้นยังคงยึดมั่นกับความหวังในการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ [ในประเทศที่สาม] มากกว่าความหวังในการส่งกลับประเทศ ขณะที่บางคนในค่ายชายแดนอื่นๆ ก็ฝันถึงการไปตั้งถิ่นฐานใหม่เช่นกัน แต่ประชากรส่วนใหญ่ยังคงมุ่งมั่นที่จะกลับบ้าน อย่างไรก็ตาม เงื่อนไขที่ผู้คนยินยอมที่จะเดินทางกลับ ความคาดหวังที่พวกเขามีต่อความช่วยเหลือเมื่อเดินทางกลับ และรูปแบบมุมมองที่พวกเขามีต่อการส่งกลับนั้น มีความแตกต่างกันอย่างมากทั้งภายในค่ายเดียวกันและระหว่างค่ายต่างๆ มีเพียงประชากรส่วนน้อยเท่านั้น ซึ่งเจ้าหน้าที่ UNBRO รายหนึ่งประมาณการไว้ว่าไม่เกินร้อยละสิบ ที่พอใจกับชีวิตในค่ายและความมั่นคงด้านอาหารตลอดจนบริการพื้นฐานอื่นๆ ที่ได้รับเป็นหลัก ดังนั้น คนกลุ่มนี้จึงมีความลังเล สองจิตสองใจ หรือหากไม่เป็นเช่นนั้นก็ต่อต้านการส่งกลับประเทศ  ความกังวลหลักที่สุดเกี่ยวกับการเดินทางกลับคือเรื่องความปลอดภัย เนื่องจากแนวร่วมทางการเมืองสามารถควบคุมและบิดเบือนการไหลเวียนของข้อมูลข่าวสารเข้ามาในค่ายได้อย่างมีประสิทธิภาพ ความหวาดกลัวต่อความปลอดภัยของตนเองในกัมพูชาจึงแพร่กระจายไปทั่วในหมู่ผู้อยู่อาศัยในทุกค่าย ประชากรส่วนใหญ่ในค่ายเชื่อว่าชาวเวียดนามยังคงควบคุมประเทศอยู่ และกองทัพเวียดนามยังคงตั้งกำลังอยู่เป็นจำนวนมาก ข่าวการถอนกำลังของเวียดนามในเดือนกันยายน 1989 ถูกปฏิเสธและตัดทิ้งโดยสิ้นเชิงจากแนวร่วมทางการเมืองในการสื่อสารกับประชากรของตน จนกว่าจะมีหลักฐานที่น่าเชื่อถือปรากฏแก่ประชากรในค่ายว่าชาวเวียดนามได้ถอนกำลังออกไปแล้วจริงๆ ประเด็นนี้จะยังคงเป็นปัจจัยยับยั้งสำคัญไม่ให้ผู้คนเดินทางกลับ นอกจากความกลัวที่ถูกปลูกฝังว่าชาวเวียดนามจะกดขี่ข่มเหงผู้เดินทางกลับแล้ว ประชากรในค่ายยังถูกบอกเล่าอีกว่าชาวเวียดนามได้เข้ายึดครองพื้นที่ดินผืนใหญ่โดยการนำคนเข้ามาตั้งถิ่นฐาน ความหวาดกลัวที่เร่งด่วนและเกิดขึ้นทั่วไปยิ่งกว่า คือการเดินทางกลับข้ามชายแดนที่เต็มไปด้วยทุ่นระเบิด แม้ว่าอนุสัญญาเจนีวาจะกำหนดให้ต้องมีการทำแผนที่สนามทุ่นระเบิดทั้งหมด แต่นั่นไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นตลอดแนวชายแดนไทย-กัมพูชา การวางทุ่นระเบิดอย่างไม่เลือกหน้าและแพร่กระจายโดยทุกฝ่ายตลอดแนวชายแดนยาว 700 กิโลเมตร จะยังคงเป็นปัญหาใหญ่ไปอีกหลายทศวรรษข้างหน้า ผลกระทบของการวางทุ่นระเบิดอย่างไม่เลือกหน้านี้แสดงให้เห็นอย่างชัดเจนในทุกๆ วัน โดยมีผู้พิการที่ต้องสูญเสียอวัยวะระหว่าง 5,000-6,000 คน ยังคงอาศัยอยู่ในค่ายชายแดน การส่งกลับประเทศไม่ว่าจะจัดขึ้นอย่างเป็นระเบียบหรือเกิดขึ้นเอง จะสามารถเป็นไปได้ก็ต่อเมื่อประชากรได้รับการยืนยันและมั่นใจว่าเส้นทางผ่านสนามทุ่นระเบิดได้รับการกวาดล้างจนปลอดภัยแล้ว อันที่จริง การตั้งถิ่นฐานใหม่ในพื้นที่ชายแดนในท้ายที่สุด ซึ่งมีพื้นที่ดินที่สามารถใช้ประโยชน์ได้ผืนใหญ่ยังคงถูกปล่อยทิ้งร้างอยู่ในปัจจุบัน จะต้องอาศัยความพยายามอย่างมากในการกวาดล้างทุ่นระเบิด ผู้สังเกตการณ์บางคนชี้ว่าการบาดเจ็บจากทุ่นระเบิดจะเป็นหนึ่งในอันตรายทางสุขภาพหลังการส่งกลับประเทศที่ยิ่งใหญ่ที่สุดซึ่งทางการกัมพูชาต้องเผชิญ โครงการกวาดล้างทุ่นระเบิดซึ่งอิงจากความต้องการและประสบการณ์ในอัฟกานิสถาน กำลังอยู่ระหว่างการเตรียมการสำหรับชายแดนกัมพูชา (UN Secretary General, 1990) นอกเหนือจากความกลัวชาวเวียดนามแล้ว ประชากรในค่ายยังมีความกังวลเกี่ยวกับการต้อนรับโดยทางการในกัมพูชาชุดปัจจุบัน และแม้กระทั่งโดยชาวบ้านในท้องถิ่น สิ่งนี้เป็นความกังวลโดยเฉพาะในหมู่ผู้อยู่อาศัยใน Site 8 หลายคน ซึ่งกลัวว่าจะต้องเผชิญกับตราบาป (Stigma) จากการเคยอาศัยอยู่ในค่ายที่ควบคุมโดยเขมรแดง พวกเขาเชื่อว่าชาวบ้านในท้องถิ่นจะมองว่าพวกเขาเป็นผู้สนับสนุนเขมรแดง และอาจถึงขั้นแก้แค้นสำหรับเหตุการณ์ในอดีต แม้ว่าพวกเขาจะพยายามปกปิดจุดเริ่มต้นค่ายของตนเอง แต่ผู้สังเกตการณ์บางคนเสนอว่า พวกเขาจะถูกระบุตัวตนได้อย่างง่ายดายว่าเป็นคนที่มาจากพื้นที่ควบคุมของเขมรแดงจากการใช้ภาษาและสำนวนภาษาที่เป็นเอกลักษณ์ ภายใต้การปกครองของเขมรแดง ภาษาเขมรได้ผ่านการวิวัฒนาการไปอย่างมาก คำศัพท์ที่เกี่ยวข้องกับสถานะ ตลอดจนงานและกิจกรรมประจำวันหลายอย่างได้กลายเป็นคำเฉพาะที่แตกต่างจากคำที่ใช้ในสังคมเขมรแบบดั้งเดิมหรือที่ใช้ภายในกัมพูชาในปัจจุบัน จุดยืนปัจจุบันของพนมเปญเกี่ยวกับการส่งกลับประเทศได้ปรับเปลี่ยนไปอีกครั้ง โดยกลายเป็นการสนับสนุนและส่งเสริมให้มีการเดินทางกลับจากชายแดน การเปลี่ยนแปลงนี้มีเหตุผลทางการเมืองเป็นหลัก นั่นคือเพื่อลดทอนและบั่นทอนฐานประชากรของกลุ่ม CGDK ในการดำเนินจุดยืนนี้ รัฐบาลระบุว่ายินดีต้อนรับชาวกัมพูชากลับมาทุกคน รวมถึงทหารของฝ่ายต่อต้าน แต่ไม่รวมถึงผู้นำระดับสูงของเขมรแดง รัฐบาลระบุว่าผู้เดินทางกลับจะสามารถกลับไปยังหมู่บ้านที่ตนเลือกได้ และจะมีความพยายามทุกวิถีทางในการจัดสรรที่ดินและปัจจัยการผลิตอื่นๆ ให้แก่พวกเขา อย่างไรก็ตาม ประชากรในค่ายยังคงต้องใช้การโน้มน้าวใจอีกมากเพื่อให้เชื่อว่าเป็นเช่นนั้นจริงๆ โดยเฉพาะเมื่อพิจารณาถึงข้อมูลโฆษณาชวนเชื่อที่ขัดแย้งกันซึ่งถูกปล่อยออกมาจากแนวร่วมทางการเมืองฝ่ายต่างๆ อิสรภาพจากการควบคุมของฝ่ายบริหารค่ายของตนเองยังคงเป็นหนึ่งในความกังวลหลักที่ผู้อยู่อาศัยในค่ายมี ประเด็นเรื่องการถูกฝ่ายบริหารค่ายบังคับส่งกลับไปยังพื้นที่เฉพาะบางแห่งในกัมพูชาได้รับ การกล่าวถึงไปบ้างแล้ว เงื่อนไขจำเป็นขั้นแรกสำหรับการดำเนินงานส่งกลับประเทศครั้งใหญ่ใดๆ คือการรับประกันว่าผู้เดินทางกลับสามารถกลับไปยังพื้นที่ที่ตนเองเลือกได้ อันที่จริง สัญญาณเตือนใดๆ ไม่ว่าจะเกิดขึ้นจริงหรือเป็นเพียงการรับรู้ ว่าผู้คนจะถูกจำกัดให้อยู่เฉพาะบางพื้นที่ภายใต้กระบวนการส่งกลับอย่างเป็นระเบียบ ย่อมจะเพิ่มระดับของการส่งกลับประเทศแบบเกิดขึ้นเองขนานกันไปอย่างแน่นอน ผู้บริหารของกลุ่ม KPNLF และเขมรแดงดูเหมือนจะมุ่งมั่นที่จะเห็นประชากรของตนเดินทางกลับไปยังพื้นที่ที่ตนเองควบคุม ส่วนที่ Site B ความเชื่อที่ยึดถือกันอย่างแพร่หลายคือ ฝ่ายบริหารของ FUNCINPEC ต้องการให้ประชากรในค่ายกระจายตัวไปทั่วประเทศ เพื่อสร้างฐานเสียงสนับสนุนในระดับท้องถิ่นให้แก่เจ้านโรดม สีหนุ ในการเลือกตั้งระดับชาติที่จะเกิดขึ้นในอนาคต ความปรารถนาที่จะเดินทางกลับยังได้รับผลกระทบจากระดับความช่วยเหลือที่เสนอให้ หรือที่รับรู้ว่ามีอยู่ ผู้อยู่อาศัยในค่ายเกือบทุกคนคาดหวังความช่วยเหลือด้านปัจจัยสี่และวัตถุเมื่อพวกเขากลับไป ความคาดหวังของพวกเขามีความแตกต่างกันอย่างมากทั้งในแง่ของระดับและระยะเวลา ผู้ตอบแบบสอบถามหลายรายใน Site 2 และ Site B เสนอว่าพวกเขาคาดหวังความช่วยเหลืออย่างน้อยเป็นเวลา 5 ปี ประเด็นเรื่องระดับความช่วยเหลือจะได้รับการหารือเพิ่มเติมในส่วนถัดไป มีผู้คนจำนวนน้อยมากในค่ายเขาอีด่าง (และคาดว่าในค่ายเขาบรรทัดด้วย) ที่มีความปรารถนาอย่างยิ่งที่จะเดินทางกลับ การไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามยังคงเป็นทางเลือกเดียวที่คนส่วนใหญ่ยินยอมรับ แม้ว่าจะชี้แจงอย่างชัดเจนจากทั้งทางการไทยและ UNHCR แล้วว่าสิ่งนี้ไม่ใช่สิ่งที่เป็นไปได้อีกต่อไปก็ตาม ดังนั้น คำถามสำคัญที่ต้องได้รับการแก้ไขในขณะนี้คือ จะปรับเปลี่ยนทิศทางความคิดของประชากรตกค้างในค่ายเขาอีด่างอย่างไรให้ยอมรับการส่งกลับประเทศได้ดีที่สุด ตลอดทศวรรษที่ผ่านมา กิจกรรมและโครงการทั้งหมดสำหรับผู้ลี้ภัยโดยองค์กรเอกชนมุ่งเน้นไปที่การเตรียมความพร้อมของผู้คนสำหรับการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามให้ดียิ่งขึ้น โครงการเหล่านี้จำเป็นต้องได้รับการปรับโครงสร้างและเปลี่ยนทิศทางในปัจจุบัน ซึ่งยังไม่แน่นอนอย่างยิ่งว่าองค์กรเอกชนทั้งหมดในค่ายเขาอีด่างได้ทำการปรับเปลี่ยนกิจกรรมของตนตามความจำเป็นแล้วหรือยัง Anticipated Destinations of Future Repatriants ในระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ถึงสิงหาคม 1989 ได้มีการศึกษาซึ่งได้รับการสนับสนุนทุนจากมูลนิธิฟอร์ด (Ford Foundation) สำนักงานกรุงเทพฯ เพื่อสำรวจภูมิลำเนาเดิมและพื้นที่ที่มีแนวโน้มจะเป็นจุดหมายในการส่งกลับประเทศของผู้อยู่อาศัยใน Site 2, Site 8 และ Site B (Lynch, 1989) โดยมีผู้ตอบแบบสอบถามที่ได้รับสัมภาษณ์รวมทั้งสิ้น 15,525 คน ซึ่งเมื่อนับรวมสมาชิกในครอบครัวของพวกเขาด้วยแล้ว คิดเป็นประมาณร้อยละ 25 ของประชากรพลเรือนทั้งหมดในค่ายชายแดน การสำรวจนี้ครอบคลุมประเด็นด้านประชากรศาสตร์ โครงสร้างอาชีพทั้งในอดีต ปัจจุบัน และแผนในอนาคต ประวัติการย้ายถิ่นฐานในอดีต ตลอดจนความพึงพอใจและความต้องการเกี่ยวกับการส่งกลับประเทศ ผลการศึกษานี้จึงให้ข้อมูลพื้นฐานในระดับที่มีความโดดเด่นและเป็นเอกลักษณ์สำหรับค่ายหลักทั้งสามแห่ง การศึกษาของ Lynch ช่วยยืนยันความเห็นที่ยึดถือกันอย่างแพร่หลายว่า ประชากรส่วนใหญ่ในค่ายมีจุดกำเนิดมาจากชนชั้นเกษตรกรในพื้นที่ซึ่งค่อนข้างใกล้กับชายแดน รูปที่ 9.1 สรุปข้อค้นพบของ Lynch เกี่ยวกับสถานที่เกิดของประชากรในค่าย โดยแสดงให้เห็นว่าร้อยละ 53, 44 และ 33 ในไซต์ 2, ไซต์ B และไซต์ 8 ตามลำดับ มีถิ่นกำเนิดมาจากพระตะบอง ซึ่งเป็นจังหวัดที่มีพื้นที่ส่วนใหญ่ทำการเกษตรซึ่งอยู่ทางตะวันตก ยิ่งไปกว่านั้น สัดส่วนที่สูงกว่า คือ ประมาณร้อยละ 62, 53 และ 57 จากค่ายเดียวกันตามลำดับ ได้ระบุความประสงค์ที่จะเดินทางกลับไปยังพระตะบอง ในทางกลับกัน ไม่มีจังหวัดอื่นใด นอกจากเสียมราฐที่ถูกระบุว่าเป็นสถานที่เดินทางกลับที่เป็นไปได้มากกว่าร้อยละ 10 ของประชากรในค่ายใดๆ (รูปที่ 9.1) ความพึงพอใจและความต้องการอันสูงยิ่งต่อจังหวัดพระตะบองนี้เห็นได้ชัดว่าเกิดจากความคุ้นเคย กล่าวคือ พวกเขามีถิ่นกำเนิดมาจากที่นั่น หรือไม่ก็เริ่มคุ้นเคยกับพื้นที่ดังกล่าวอันเป็นผลมาจากการย้ายถิ่นฐานในยุคเขมรแดง หรือระหว่างช่วงเวลาที่เดินทางผ่านเพื่อไปยังชายแดน สัดส่วนที่สูงของผู้อยู่อาศัยในค่ายที่ระบุว่าการทำเกษตรกรรมเป็นอาชีพที่มีแนวโน้มว่าจะทำเมื่อเดินทางกลับกัมพูชา (ตารางที่ 9.1) มีแนวโน้มที่จะช่วยตอกย้ำความปรารถนาโดยทั่วไปที่จะเดินทางกลับไปยังจังหวัดพระตะบอง เนื่องจากเป็นหนึ่งในพื้นที่เกษตรกรรมที่มีความอุดมสมบูรณ์ที่สุดของกัมพูชา และมีความรับรู้ว่าจะมีที่ดินทำกินเพียงพอรองรับ อย่างไรก็ตาม การกลับไปสู่ชีวิตการเป็นชาวนาในกัมพูชาจำเป็นต้องพิจารณาโครงสร้างอายุและเพศของประชากรในค่ายประกอบด้วย ตารางที่ 8.1 แสดงสัดส่วนของผู้ที่เป็นเกษตรกรในช่วงยุคสีหนุและยุคลอนนอล ในเวลาต่อมา ซึ่งคนกลุ่มนี้มีอายุอย่างน้อย 35 ถึง 40 ปีในปัจจุบัน ขณะที่ประมาณร้อยละ 35 ของประชากรในปัจจุบันมีอายุระหว่าง 15-35 ปี คนกลุ่มหลังนี้ไม่เคยมีประสบการณ์ทำเกษตรกรรมมาก่อนเลย หรือเคยทำเฉพาะในยุคเขมรแดงเท่านั้น ดังนั้น คำถามสำคัญที่ต้องได้รับการพิจารณาคือ จะมีคนกลุ่มนี้จำนวนเท่าใดที่สามารถตั้งตัวเป็นเกษตรกรได้อย่างประสบความสำเร็จเมื่อกลับสู่กัมพูชา มีการตั้งข้อสันนิษฐาน ณ ที่นี้ว่า แม้หลายคนอาจระบุในผลสำรวจของ Lynch ว่าตั้งใจจะกลับไปยังจังหวัดพระตะบองในฐานะเกษตรกร แต่ประชากรจำนวนไม่น้อยจะไม่มีความสามารถหรือไม่มีความเต็มใจที่จะฟื้นฟูชีวิตในกัมพูชาด้วยการเป็นเกษตรกร และจะเกิดการย้ายถิ่นฐานระลอกสองเข้าสู่เมือง โดยเฉพาะอย่างยิ่งสู่กรุงพนมเปญ ข้อสันนิษฐานนี้ชี้ว่าจำเป็นต้องมีการปรับเพิ่มตัวเลขความประสงค์ในการเดินทางกลับสำหรับจังหวัดกันดาลในข้อมูลของ Lynch ขึ้นอีก Anticipated Problems for Future Repatriation ค่ายผู้ลี้ภัยทุกแห่งล้วนเพาะพันธุ์ภาวะการพึ่งพิง เนื่องจากลักษณะที่เป็นค่ายปิดและนโยบายที่ไม่มีการจัดสรรหรือเปิดโอกาสให้พึ่งพาตนเองได้แม้ในระดับต่ำสุด ค่ายพักพิงในไทยจึงสร้างภาวะการพึ่งพิงที่รุนแรงเป็นพิเศษในหมู่ประชากร ความสูญเสียจากภาวะการพึ่งพิงนี้ยากที่จะวัดค่าได้และจะไม่สามารถเข้าใจได้ทั้งหมดจนกว่าจะผ่านไปสักระยะหลังจากประชากรเดินทางกลับ ข้อเสนอแนะของผู้สังเกตการณ์ระยะยาวรายหนึ่งที่ระบุว่า ผู้ลี้ภัย "...ไม่ได้ควบคุมหรือรับผิดชอบอะไรเลย แม้แต่ชีวิตของตนเอง" ได้สรุปบริบทที่กระบวนการส่งกลับประเทศในอนาคตจำเป็นต้องดำเนินงานไว้อย่างครอบคลุม การพำนักอยู่อย่างยาวนานในค่าย (ตารางที่ 9.2) ยิ่งทำให้ปัญหานี้ทวีความรุนแรงขึ้นเท่านั้น ลักษณะทางประชากรศาสตร์ของค่ายแตกต่างอย่างมากจากกัมพูชา ความไม่เท่าเทียมกันอย่างเด่นชัดในกลุ่มที่มีอายุเกิน 15 ปีในกัมพูชา ซึ่งประมาณการว่ามีสัดส่วนเพศชายราว 75 คนต่อเพศหญิง 100 คน กลับไม่ปรากฏชัดในค่ายดังที่ตาราง 9.3 แสดงให้เห็น ตามการศึกษาของ Lynch (ibid.: 21) สัดส่วนเพศในกลุ่มอายุเกิน 20 ปี อยู่ที่ประมาณชาย 92 คนต่อหญิง 100 คน อย่างไรก็ตาม ข้อมูลดังกล่าวไม่ได้สะท้อนถึงผลกระทบจากสงครามหลายปีที่มีต่อประชากรศาสตร์อย่างเต็มที่ เช่นเดียวกับในกัมพูชา ค่ายพักพิงมีสัดส่วนของผู้หญิงที่เป็นหม้ายสูงอย่างผิดปกติ ค่าเฉลี่ยของทั้งสามค่ายตามการศึกษาของ Lynch อยู่ที่ร้อยละ 19.8 ของผู้หญิง (เทียบกับเพียงร้อยละ 1.9 ของผู้ชาย) และในไซต์ 2 ตัวเลขนี้สูงถึงร้อยละ 26 (ibid.: 26) แม้จะไม่มีข้อมูลที่เปรียบเทียบกันได้ในมือสำหรับกัมพูชา แต่เป็นที่ทราบกันดีว่าการมีจำนวนผู้หญิงส่วนเกินในกัมพูชาส่งผลให้เกิดการเพิ่มขึ้นของการมีภรรยาหลายคน ตลอดจนความขัดแย้งในชีวิตแต่งงานที่เกิดจากการที่ภรรยาคนแรกไม่ยินยอมรับภรรยาเพิ่มเติม ในมุมมองของการส่งกลับประเทศ จำนวนหญิงหม้ายที่สูงเช่นนี้จะส่งผลกระทบอย่างชัดเจนต่อความต้องการในการจัดทำโครงการสำหรับกลุ่มเปราะบาง หญิงหม้ายจำนวนมากมีร่างกายแข็งแรงและสามารถปรับตัวเข้ากับสังคมเกษตรกรรมในชนบทได้ แต่ก็ยังมีอีกหลายคนที่ทำไม่ได้ กลุ่มเปราะบางเพิ่มเติมอีกกลุ่มหนึ่งคือเด็กจำนวนมากที่เป็นกำพร้า ถูกทอดทิ้ง และเด็กที่เดินทางมาโดยลำพังโดยไม่มีผู้ปกครอง Dietstra (1988: 18) เสนอว่าตัวเลขของเด็กกลุ่มนี้เฉพาะใน Site 2 แห่งเดียวอาจมีมากกว่า 4,000 คน ขณะที่เจ้าหน้าที่ UNBRO รายหนึ่งประเมินตัวเลขไว้ต่ำกว่ามาก คือ น่าจะไม่ถึง 1,000 คน นอกจากนี้ยังมีปัญหาที่เกี่ยวข้องกันอีกสองประการที่น่ากังวล การดูแลสุขภาพที่ดีกว่าภายในค่ายส่งผลให้ทารกจำนวนมากมีชีวิตรอด ซึ่งหากเป็นระดับการดูแลสุขภาพที่มีอยู่ในกัมพูชาแล้ว เด็กเหล่านี้อาจจะไม่รอดชีวิต ทารกเหล่านี้จำนวนมากจำเป็นต้องได้รับการรักษาพยาบาลหรือการติดตามอาการอย่างสม่ำเสมอ ซึ่งทั้งสองอย่างนี้ไม่น่าจะมีพร้อมให้ในกัมพูชาภายหลังการส่งกลับประเทศ ในอีกด้านหนึ่ง บริการทางสังคมในค่ายช่วยรับประกันว่าเด็กบางคนยังคงมีชีวิตรอดอยู่ได้ในปัจจุบัน แม้ว่าผู้เป็นแม่จะไม่สามารถดูแลพวกเขาได้เนื่องจากปัญหาทางสุขภาพ ปัญหาทางจิตวิทยา หรือปัญหาสังคมก็ตาม ซึ่งบริการดังกล่าวไม่น่าจะมีให้เมื่อกลับสู่กัมพูชา นอกจากนี้ยังมีการเสนอแนะด้วยว่า สุขอนามัยที่ดีกว่าของการใช้ชีวิตในค่ายได้ลดภูมิต้านทานตามธรรมชาติ ต่อโรคไข้มาลาเรียหรือโรคติดเชื้อในระบบทางเดินอาหาร ดังนั้น เมื่อกลับไปสู่ชนบทของกัมพูชา อัตราการเจ็บป่วยจากสาเหตุดังกล่าวจึงมีแนวโน้มที่จะเพิ่มขึ้น จนกว่าจะสร้างภูมิต้านทานระดับใหม่ขึ้นมาได้  กลุ่มประชากรช่วงอายุ 10–19 ปีในค่าย ซึ่งมีจำนวนค่อนข้างน้อย (ตารางที่ 9.3) โดยมีจำนวนน้อยกว่าครึ่งหนึ่งของกลุ่มอายุ 0–9 ปี นั้น สะท้อนถึงโครงสร้างอายุของกัมพูชาด้วยเช่นกัน สิ่งนี้สะท้อนให้เห็นถึงภาวะเจริญพันธุ์ที่ลดลงอย่างมากในช่วงทศวรรษ 1970 ที่เลวร้าย แม้ว่าสิ่งนี้จะชี้ว่าจะมีปัญหาขาดแคลนประชากรในกลุ่มวัยทำงานหลักอย่างเด่นชัดในอนาคตอันใกล้ แต่ในมุมมองของการส่งกลับประเทศ สิ่งนี้อาจเป็นโชคดีในคราบเคราะห์ร้าย ดังที่จะเสนอต่อไปด้านล่าง การปรับตัวเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจของวัยรุ่นและผู้ที่มีอายุยี่สิบต้นๆ อาจพิสูจน์ได้ว่าเป็นเรื่องยาก และคาดว่าประชากรในกลุ่มนี้จำนวนมากจะจบลงด้วยการร่อนเร่ย้ายเข้าสู่เมือง ข้อเท็จจริงที่ว่าจำนวนของพวกเขาเล็กลงอย่างมากจากที่ควรจะเป็น ช่วยลดขนาดของปัญหาเยาวชนในเมืองที่อาจเกิดขึ้นได้ และยังหมายความว่า แม้ว่าอัตราภาวะเจริญพันธุ์ที่สูงเป็นพิเศษซึ่งปรากฏอยู่ในค่ายจะยังคงถูกรักษาไว้โดยกลุ่มประชากรวัยถัดไป ผลลัพธ์ที่ได้ก็คืออัตราเจริญพันธุ์สุทธิที่ลดลงเล็กน้อยอยู่ดี ปัญหาเรื่องการที่แนวร่วมทางการเมืองควบคุมการไหลเวียนของข้อมูลข่าวสารทั้งหมดที่เข้ามาในค่ายได้รับ การอภิปรายไปแล้ว การศึกษาของ Lynch แสดงให้เห็นว่าปัญหานี้ทวีความรุนแรงยิ่งขึ้นจากข้อเท็จจริงที่ว่า มีประชากรเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่มีการติดต่อโดยตรงกับญาติในกัมพูชาเมื่อไม่นานมานี้ ประชากรประมาณร้อยละ 90, 81 และ 89 ใน Site 2, Site B และ Site 8 ตามลำดับ ไม่เคยมีการติดต่อใดๆ กับเพื่อนหรือญาติในกัมพูชาเลย (Lynch, 1989: 28) ในทางกลับกัน มีเพียงร้อยละ 8.2, 9.9 และ 5.3 ตามลำดับ ที่มีการติดต่อในช่วงสองปีที่ผ่านมา ด้วยเหตุนี้ การรับรู้ต่อสภาพความเป็นอยู่ในกัมพูชาจึงอาจบิดเบือนไปจากความเป็นจริงอย่างมาก โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อพิจารณาถึงข้อมูลโฆษณาชวนเชื่อที่ประชากรในค่ายได้รับจากแนวร่วมทางการเมือง แม้ว่าจะมีการเดินทางไปยังกัมพูชาและเดินทางกลับมายังค่ายเกิดขึ้นบ้าง ซึ่งทำให้เกิดข้อมูลแบบเลือกสรรหลุดรอดเข้ามา โดยเฉพาะใน Site 2 แต่การข่าวแบบ "ปากต่อปาก" (grapevine) ก็น่าจะกว้างขวางกว่าที่หลายคนคาดคิด การเปิดให้บริการติดตามหาญาติของ ICRC ตลอดแนวชายแดนในปี 1988 กำลังช่วยให้การไหลเวียนของข้อมูลดีขึ้น เนื่องจากมีจดหมายไหลเข้ามาในค่ายจากญาติในกัมพูชา อย่างไรก็ตาม แคมเปญข้อมูลที่มีประสิทธิภาพและน่าเชื่อถือจำเป็นต้องมีขึ้นอย่างแน่นอน เพื่อเตรียมความพร้อมให้แก่ประชากรสำหรับการส่งกลับประเทศ ส่วนการจะดำเนินการเรื่องนี้อย่างไรโดยปราศจากความร่วมมือของฝ่ายบริหารค่ายนั้น ยังคงเป็นเรื่องที่ไม่แน่นอน ปัญหาใหญ่ที่สุดที่พบในการส่งกลับประเทศหลังจากการลี้ภัยอยู่อย่างยาวนานในค่ายคือ ภาวะการพึ่งพิง และวิธีการทำลายวงจรของการชินชาต่อการที่มีคนอื่นทำให้ทุกอย่าง เราจะสอนให้ผู้คนกลับมารับผิดชอบและตัดสินใจด้วยตนเองอีกครั้งได้อย่างไร แทนที่จะรอให้ผู้อื่นตัดสินใจแทน? เราจะฟื้นฟูความเคารพในตนเองและความเชื่อมั่นในตนเองที่กัดเซาะไปตามกาลเวลาหลายปีของการใช้ชีวิตในค่ายได้อย่างไร? คำถามเหล่านี้ไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะที่ชายแดนไทย-กัมพูชาเท่านั้น อย่างไรก็ตาม ในค่ายชายแดน ปัญหาเหล่านี้รุนแรงยิ่งขึ้นเนื่องจากการขาดความมั่นคง การต้องตกเป็นเหยื่อของความรุนแรงและการทุจริต การล่มสลายของครอบครัวและค่านิยมทางสังคมแบบดั้งเดิม ความบาดเจ็บทางจิตใจจากหลายปีภายใต้การปกครองของเขมรแดง ความรู้สึกผิดเกี่ยวกับการเป็นผู้รอดชีวิตในขณะที่ครอบครัวและเพื่อนฝูงจำนวนมากต้องเสียชีวิต ตลอดจนความรู้สึกเสียหน้า โดยทั่วไปจากการกลายเป็นผู้ลี้ภัย ซึ่งส่งผลให้สูญเสียการควบคุมชะตากรรมของตนเองไป รายงานเมื่อไม่นานมานี้สองฉบับได้วิเคราะห์อย่างละเอียดเกี่ยวกับปัญหาสังคมและปัญหาสุขภาพจิตที่แพร่กระจายอยู่ในประชากรค่ายส่วนใหญ่ (Dietstra, 1988 และ Mollica and Jalbert, 1989) ทั้งสองฉบับเน้นย้ำถึงการล่มสลายของสังคมแบบดั้งเดิม การขาดจิตวิญญาณความเป็นชุมชน ความไม่ไว้วางใจผู้อื่น ตลอดจนการเติบโตของพฤติกรรมและพฤติกรรมต่อต้านสังคม นอกจากนี้ยังชี้ให้เห็นถึงปัญหาสุขภาพจิตหลายประการ ซึ่งมีแนวโน้มที่จะสร้างประชากรผู้ใหญ่จำนวนมากที่ไม่สามารถทำหน้าที่ในสังคมได้อย่างปกติเมื่อเดินทางกลับกัมพูชา เด็กๆ เองก็ได้รับผลกระทบด้วยเช่นกัน โดยแบบอย่างของบทบาทพ่อแม่ตามประเพณีเดิมถูกแทนที่ด้วยความจำเป็นในการเอาชีวิตรอด ตัวอย่างเช่น การลักเล็กขโมยน้อยของเด็กกลายเป็นวิธีการเพิ่มพูนทรัพยากรให้แก่ครอบครัว ซึ่งกลับได้รับคำชมเชยหรือรางวัลแทนที่จะเป็นคำตักเตือนสั่งสอน ความเคารพตามประเพณีดั้งเดิมที่มีต่อผู้สูงอายุและครูบาอาจารย์ก็ถูกกัดเซาะลง พ่อแม่ที่ไม่รู้หนังสือถูกมองด้วยความดูหมิ่นเหยียดหยามจากลูกๆ ที่ได้รับการศึกษาอ่านออกเขียนได้ในโรงเรียนของค่าย ปัญหาเหล่านี้รุนแรงเป็นพิเศษใน Site 2 ส่วนการควบคุมอย่างเข้มงวดตามระบอบอำนาจนิยมโดยฝ่ายบริหารเขมรแดงใน Site 8 และฝ่ายบริหารเจ้าสีหนุในไซต์ บี ได้ช่วยบรรเทาปัญหาเหล่านี้ลงได้บ้าง  ทั้ง Dietstra รวมทั้ง Mollica และ Jalbert ระบุว่าปัญหาใหญ่คือความสามารถของผู้ลี้ภัยในการกลับมารับหน้าที่ตัดสินใจด้วยตนเองอีกครั้งเมื่อออกจากค่าย การขาดความมั่นใจในตนเอง ความรู้สึกไร้ที่พึ่ง และความรู้สึกอำนาจหลุดลอยไปนั้น ส่วนหนึ่งเป็นผลมาจากกลยุทธ์ที่หลายคนถูกบังคับให้ต้องนำมาใช้ในช่วงยุคเขมรแดง กล่าวคือ เพื่อที่จะเอาชีวิตรอด วิธีที่ดีที่สุดคือการทำเป็นแกล้งหูหนวก เป็นแกล้งเป็นหูตาบอด แกล้งโง่ หรือแกล้งเซ่อ การแสดงออกว่า 'ฉลาด' การริเริ่มทำสิ่งต่างๆ การพูดสิ่งที่คิด หรือการแสดงความรู้สึกที่แท้จริง ออกมา ล้วนเป็นการเชื้อเชิญการทรมานหรือประหารชีวิต Mollica and Jalbert (1989: 49) เสนอว่า 'บุคลิกภาพแกล้งทำเป็นหุ่นเชิด/แกล้งโง่' (Dummy personality) ที่หลายคนเลือกใช้ในช่วงปีเหล่านั้น ยังคงหยั่งรากลึกอยู่ในประชากรวัยผู้ใหญ่  การขาดโอกาสทางเศรษฐกิจ ตลอดจนความเบื่อหน่ายและความเฉยชา ได้ส่งเสริมให้พฤติกรรมต่อต้านสังคมเติบโตขึ้น การพนัน การโสเภณี การติดสุรา และวิดีโอผิดกฎหมาย กลายเป็นอบายมุขที่พบเห็นได้ทั่วไปใน Site 2 องค์กรอาชญากรรมจัดตั้งขึ้นอย่างเป็นระบบ เชื่อว่ามีผู้อยู่อาศัยในค่ายหลายร้อยคนเข้าไปมีส่วนเกี่ยวข้องกับกิจกรรมเหล่านี้ จึงเป็นไปไม่ได้อย่างยิ่งที่บุคคลที่ถูกดึงเข้าสู่อบายมุขและกิจกรรมเหล่านี้จะเดินทางกลับไปยังสถานที่อื่นใด นอกเหนือไปจากกรุงพนมเปญ ระดับความสำเร็จในการปรับตัวเข้าสู่สังคมเดิมภายหลังการส่งกลับประเทศจะขึ้นอยู่กับปัจจัยหลายประการ เช่น การศึกษาและทักษะที่ได้รับ ตลอดจนการได้รับการยอมรับในกัมพูชา ความสามารถและความเต็มใจในการปรับตัว รวมถึงความมุ่งมั่นที่จะกลับไปทำอาชีพเกษตรกรรม มีการระบุถึงปัญหาพิเศษเกี่ยวกับการปรับตัวเข้าสู่สังคมของคนพิการและทหารที่ปลดประจำการ ปัญหาหลายประการที่คาดการณ์ไว้นั้นกำลังได้รับการแก้ไขโดย UNBRO และองค์กรเอกชน lจำนวนมาก ขณะที่ปัญหาอื่นๆ ยังคงต้องได้รับการแก้ไขอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น  การศึกษาระดับประถมศึกษาเริ่มมีให้บริการในค่ายทุกแห่ง เด็กบางคนกำลังได้รับการศึกษาในค่ายอยู่ในปัจจุบัน (Niwa, 1989: 23) นอกจากนี้ โครงการการรู้หนังสือของผู้ใหญ่ เช่น โครงการโดยสมาคมสตรีขแมร์ (KWA) ได้สร้างระดับการรู้หนังสือขั้นพื้นฐานที่สูงกว่าระดับที่มีอยู่ในกัมพูชายุคก่อนสงครามอย่างมีนัยสำคัญ อย่างไรก็ตาม การศึกษาระดับมัธยมศึกษาและอุดมศึกษาไม่มีให้บริการในค่าย การฝึกอาชีพที่มุ่งเน้นการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามมีขึ้นในค่ายเขาอีด่างตั้งแต่ยุคแรกๆ แต่ในค่ายชายแดน การฝึกอาชีพที่มุ่งเน้นการส่งกลับประเทศเพิ่งจะถูกนำมาใช้เมื่อไม่นานมานี้ ในกัมพูชา การศึกษาได้รับความสำคัญสูงนับตั้งแต่ปี 1979 และภายในปี 1987 รัฐบาลอ้างว่ามีอัตราการรู้หนังสือของผู้ใหญ่ที่ใช้งานได้จริงถึงร้อยละ 83 (Mysliwiec, 1988: 41) อย่างไรก็ตาม ยังคงมีความขาดแคลนครูที่มีคุณวุฒิอย่างรุนแรง จากครู 22,000 คนในประเทศเมื่อปี 1970 มีเพียง 5,000 คนเท่านั้นที่กลับมาทำการสอนในปี 1979 (ibid.: 40) โรงเรียนเปิดทำการสอนเพียงครึ่งวันเพื่อให้สามารถจัดระบบการเรียนเป็นสองกะต่อวันได้ นับตั้งแต่ปี 1979 มีผู้ได้รับการฝึกอบรมประมาณ 50,000 คน แม้ว่าส่วนใหญ่จะเป็นระดับประถมศึกษาและก่อนประถมศึกษาก็ตาม ครูระดับมัธยมศึกษา อุดมศึกษา และอาชีวศึกษายังคงขาดแคลนอย่างหนัก ดังนั้น ทรัพยากรครูที่ได้รับการฝึกอบรมในค่ายจะมีคุณค่าอย่างยิ่ง หากทางการกัมพูชาพร้อมที่จะรับรองคุณวุฒิของพวกเขาหรืออนุญาตให้เข้าสู่ระบบการศึกษา อย่างไรก็ตาม จำเป็นต้องมีข้อสังเกตเพิ่มเติมประการหนึ่ง ครูจำนวนไม่น้อยตลอดจนบุคลากรส่งเสริมพัฒนาด้านอื่นๆ ที่ได้รับการฝึกอบรมจากองค์กรเอกชน (NGOs) ในค่าย มีความเชี่ยวชาญภาษาอังกฤษในระดับค่อนข้างดี ในกัมพูชายุดอนาคตที่มีความสัมพันธ์กับกลุ่มประเทศอาเซียนและญี่ปุ่น ความต้องการความสามารถด้านภาษาอังกฤษจะเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดด ดังนั้น หลายคนจึงจะย้ายไปไขว่คว้าโอกาสในภาคเอกชนหรือกิจกรรม 'ที่เกี่ยวข้องกับชาวต่างชาติ' (เช่น คนขับรถแท็กซี่ ไกด์นำเที่ยว หรือบริการการท่องเที่ยวอื่นๆ) แทนที่จะกลับไปประกอบอาชีพที่ตนได้รับการฝึกอบรมมา โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่ออาชีพเหล่านั้นได้รับอัตราค่าจ้างของภาครัฐหรือจำเป็นต้องไปประจำการในพื้นที่ชนบทห่างไกล ผู้เดินทางกลับที่พูดภาษาอังกฤษได้ยังสามารถฉวยประโยชน์จากความต้องการเรียนภาษาอังกฤษที่มีแนวโน้มเพิ่มขึ้น ในช่วงต้นทศวรรษ 1980 การสอนภาษาอังกฤษถือเป็นเรื่องผิดกฎหมาย แต่ในปัจจุบันชั้นเรียนภาษาอังกฤษภาคเอกชนกำลังเติบโตอย่างมากในกรุงพนมเปญ (Clements, R., 1989: 2) การเทียบโอนและการยอมรับคุณวุฒิทางการศึกษาและทักษะอาชีพที่ได้รับจากค่ายโดยกัมพูชา เป็นประเด็นที่องค์กรเอกชนกำลังเร่งแก้ไข เมื่อเร็วๆ นี้ CCSDPT (1990) ได้จัดตั้งหน่วยประสานงานกัมพูชา (Cambodian Liaison Unit) ขึ้น โดยมีพันธกิจรวมถึงการเทียบมาตรฐานข้อกำหนดของใบประกาศนียบัตรที่มอบให้แก่ผู้สำเร็จการฝึกอบรมอาชีพและโครงการศึกษาในค่ายให้สอดคล้องกับโครงการที่คล้ายคลึงกันในกัมพูชา แม้ว่าสิ่งนี้อาจไม่ได้ประกันการยอมรับเมื่อเดินทางกลับในทันที แต่อย่างน้อยก็จะให้เกณฑ์พื้นฐานสำหรับการเปรียบเทียบ ทั้ง ILO และ UNESCO ก็สามารถเข้ามามีบทบาทในด้านนี้ได้เช่นกันภายหลังจากบรรลุข้อตกลงสันติภาพ UNBRO ได้จัดตั้งบริการสนับสนุนชุมชนอย่างหลากหลายซึ่งดำเนินการร่วมกับองค์กรเอกชน โครงการเหล่านี้ให้บริการสนับสนุนและการฝึกอบรมทักษะ การพัฒนาทรัพยากรมนุษย์และการเพิ่มขีดความสามารถในการตัดสินใจคือเป้าหมายหลักของโครงการเหล่านี้ แนวคิดหลักที่เป็นพื้นฐานของโครงการคือการเอาชีวิตรอดและการพึ่งพาตนเองได้ของหน่วยครอบครัวเมื่อกลับเข้าสู่สังคมกัมพูชา COERR (โคเออร์) รับผิดชอบการฝึกอบรมส่วนใหญ่ในไซต์ 2 ส่วนองค์กรเอกชนอื่นๆ มีโครงการมากมายใน Site 8, Site B และในค่ายเขาอีด่าง สำหรับค่ายเขาอีด่างนั้น ระดับของโครงการต่างๆ ดูเหมือนจะไม่ได้ลดลงได้สัดส่วนตามจำนวนประชากรในค่ายที่ลดลง ค่ายแห่งนี้เป็นค่ายผู้ลี้ภัยที่มี 'การบริการมากเกินไป' (Over-serviced) มากที่สุดในโลกอย่างไม่ต้องสงสัย สำหรับใน Site 2 ระดับของบริการที่จัดสรรโดยโครงการต่างๆ ของ COERR มีสรุปไว้ในตารางที่ 9.4 สิ่งที่เพิ่มเข้ามาเมื่อเร็วๆ นี้ในโครงการของ COERR คือการเปิดตัวโรงเรียนอาชีวศึกษา Don Bosco ซึ่งจะเปิดสอนการฝึกอบรมระดับพื้นฐาน ระดับกลาง และระดับสูง ในแผนกช่างยนต์ ช่างเชื่อม และโรงงานเครื่องกล คาดว่าจะมีนักเรียน 96 คนลงทะเบียนเรียนในสองรุ่นแรกที่จะได้รับการฝึกอบรม ไม่เหมือนกับโครงการอื่นๆ ในค่ายจำนวนมากที่ให้การฝึกทักษะ แต่เมื่อฝึกจบแล้ว กลับไม่มีสิ่งอำนวยความสะดวกหรือโครงการเพื่อให้ผู้ผ่านการฝึกอบรมได้รักษาและฝึกฝนทักษะที่ได้รับมา โครงการนี้จะแก้ปัญหาการรักษาทักษะหลังการฝึกอบรมโดยการให้ทำงานในโครงการต่างๆ ของค่าย เพื่อเป็นการตอบแทนการให้บริการของพวกเขา นักเรียนจะได้รับชุดเครื่องมือและอุปกรณ์พื้นฐานเพื่อนำไปพัฒนาธุรกิจของตนเอง ทักษะทางช่างเหล่านี้จะมีคุณค่าเป็นพิเศษต่อผู้เดินทางกลับที่เป็นชายหนุ่ม ซึ่งมีแนวโน้มที่จะกลับไปทำอาชีพเกษตรกรรมในชนบทน้อยกว่า นอกจากนี้ KPNLF ยังบริหารโรงเรียนฝึกอาชีพสำหรับนักเรียนประมาณ 250 คน โดยได้รับการสนับสนุนเงินทุนจากมูลนิธิเยอรมัน ซึ่งเน้นการฝึกทักษะทางช่างเป็นหลักเช่นกัน แต่โรงเรียนแห่งนี้ดูเหมือนจะมุ่งเน้นไปที่ความต้องการทางบริการทหารอย่างหนัก ขณะที่ค่ายชายแดนขนาดใหญ่ยังมีพื้นที่อีกมากสำหรับโครงการเพิ่มเติมเพื่อเตรียมความพร้อมให้แก่ผู้คนสำหรับการส่งกลับประเทศได้ดียิ่งขึ้น แต่ที่ค่ายเขาอีด่าง ปัญหากลับอยู่ที่การปรับเปลี่ยนทิศทางของโครงการต่างๆ เพื่อตอบสนองความต้องการด้านการส่งกลับประเทศแทนที่จะเป็นการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ หรือไม่ก็เป็นเรื่องของการยกเลิกบางโครงการ โดยเฉพาะโครงการที่จัดอยู่ในประเภท 'งานที่สร้างขึ้นมาเพื่อให้มีงานทำ' (Make work) องค์กรเอกชน (NGOs) จำนวนมากในค่ายต้องพิจารณาคำถามอย่างจริงจังยิ่งขึ้นว่า โครงการเฉพาะของตนจะมีประโยชน์ใดๆ เมื่อเดินทางกลับสู่กัมพูชาทั้งในเขตชนบทหรือเขตเมืองหรือไม่ มีหลายด้านที่สามารถมุ่งเน้นการจัดทำโครงการใหม่หรือการขยายโครงการเดิมได้ ประชากรในค่ายส่วนใหญ่ใช้อยู่เหนือนอกระบบเศรษฐกิจเงินตรามาตลอดสิบปีที่ผ่านมา ดังนั้น โครงการการงบประมาณครัวเรือนพื้นฐานและการตลาดเบื้องต้นจึงจะเป็นส่วนเสริมที่มีประโยชน์ หลักสูตรการตลาดขั้นสูงและการจัดการธุรกิจขนาดเล็กก็น่าจะมีคุณค่าเช่นกัน ทักษะที่มีประโยชน์อื่นๆ ที่ผู้เดินทางกลับสามารถเรียนรู้ได้ ได้แก่ การก่อสร้าง สุขาภิบาล โภชนาการ การถนอมอาหารและการเก็บรักษาอาหาร เพื่อตอบสนองความต้องการทางสังคมที่คาดว่าจะเกิดขึ้น ควรขยายการฝึกอบรมบุคลากรด้านสังคมสงเคราะห์เบื้องต้น (Para-social workers) และเจ้าหน้าที่สวัสดิการชุมชน จำเป็นต้องเน้นย้ำเป็นพิเศษในการระบุกลุ่มประชากรที่มีแนวโน้มว่าจะพึงพอใจน้อยที่สุดกับการกลับสู่พื้นที่ชนบท และเตรียมความพร้อมให้ดียิ่งขึ้นสำหรับการปรับตัวเข้าสู่เขตเมือง การศึกษาของ Lynch (1989) แสดงให้เห็นว่า ผู้ใหญ่ส่วนใหญ่ในค่ายวางแผนที่จะกลับไปเป็นเกษตรกร (ตารางที่ 9.1) แนวร่วมทางการเมืองและรัฐบาลพนมเปญก็เชื่อเช่นกันว่าส่วนใหญ่จะกลับสู่พื้นที่ชนบท นอกเหนือจากคนกลุ่มน้อยที่ได้รับทักษะที่สามารถนำไปใช้ในเมืองได้จากในค่ายแล้ว ทางเลือกสำหรับประชากรส่วนใหญ่จึงจำกัดอยู่เพียงการกลับคืนสู่ชนบท สำหรับผู้ที่เป็นเกษตรกรก่อนปี 1975 การกลับไปทำทำการเกษตรอาจทำได้โดยไม่มีความยากลำบากมากนัก อย่างไรก็ตาม สำหรับผู้ที่ไม่เคยเกี่ยวข้องกับการเกษตรมาก่อน หรือผู้ที่มีประสบการณ์จำกัดอยู่เพียงสภาพการบังคับใช้แรงงานภายใต้กลุ่มเขมรแดง การปรับตัวเข้าสู่สังคมอย่างประสบความสำเร็จอาจเป็นเรื่องที่มีปัญหามากกว่าเดิม ปัญหานี้เป็นมากกว่าแค่เรื่องของการเรียนรู้วิธีปลูกข้าว UNBRO ได้นำโครงการเกษตรกรรมเข้ามาใช้ในค่ายทุกแห่ง โดยมีเป้าหมายเพื่อปรับปรุงการมีอยู่ของสารอาหารในค่าย เพื่อให้มีรายได้เพิ่มเติมบางส่วน และเพื่อฝึกอบรมผู้คนในการทำสวนผัก มีพื้นที่ดินขนาดใหญ่ที่ใช้ทำทำการเกษตรทั้งภายในและรอบๆ ค่ายหลักทั้งสามแห่ง ค่ายเขาอีด่างยังคงตามหลังในด้านนี้ แม้จะมีพื้นที่ดินกว้างขวางภายในขอบเขตของค่ายก็ตาม ข้อสังเกตที่เด่นชัดอย่างมากในระหว่างการเยี่ยมชมพื้นที่เกษตรกรรมใน Site 2 และ Site B คือ ไม่มี 'เกษตรกร' คนใดเลยที่เป็นคนหนุ่มสาว มีเกษตรกรเพียงคนเดียวจากประมาณสามสิบคนที่สัมภาษณ์ในส่วนหนึ่งที่ดูเหมือนจะมีอายุต่ำกว่า 30 ปี ในปัจจุบัน โครงการฝึกอบรมทางการเกษตรยังไม่ได้รวมทักษะการตลาดพื้นฐานไว้ในหลักสูตร ซึ่งปัญหานี้จำเป็นต้องได้รับการแก้ไข ประชากรส่วนใหญ่ที่มีอายุต่ำกว่า 30 ปีไม่มีประสบการณ์ในการทำทำการเกษตรอย่างอิสระด้วยตนเองเลย พวกเขาไม่มีความรู้เรื่องเมล็ดพันธุ์ เรื่องการชลประทาน เรื่องดินและวัชพืช เรื่องการอ่านสภาพอากาศ มรสุมที่กำลังจะมาถึง ตลอดจนน้ำท่วมที่เกี่ยวข้อง พวกเขาแทบไม่มีหรือไม่เห็นคุณค่าของกลยุทธ์บรรเทาความเสี่ยงมากมายที่เกษตรกรจำเป็นต้องใช้อยู่เป็นประจำ ความต้องการบางประการเหล่านี้สามารถสั่งสอนได้ และกำลังได้รับการแก้ปัญหาผ่านโครงการต่างๆ ในค่ายจริงๆ ขณะที่ทักษะอื่นๆ สามารถลอกเลียนหรือเรียนรู้ได้ผ่านประสบการณ์หลายปีในฟาร์มของพ่อแม่หรือของผู้อื่นเท่านั้น เหนือสิ่งอื่นใด การทำนาต้องการความทรหดอดทนซึ่งไม่น่าจะเรียนรู้ได้โดยเยาวชนจำนวนมากที่ใช้ชีวิตว่างงานอยู่อย่างเฉื่อยชาเป็นเวลาหลายปีในค่าย นอกจากนี้ ผู้เดินทางกลับส่วนใหญ่น่าจะจำเป็นต้องจับจองพื้นที่ดินที่ปัจจุบันยังไม่ได้ใช้งาน ซึ่งที่ดินดังกล่าวอาจจำเป็นต้องมีการแผ้วถางและปรับระดับพื้นผิว และอาจต้องใช้เวลาหลายฤดูกาลกว่าจะสร้างพืชผลที่ดีได้ ดังนั้น จึงมีการตั้งสมมติฐานว่า หลายคนที่ระบุในการสำรวจของ Lynch ว่าต้องการกลับสู่กัมพูชาในฐานะเกษตรกรนั้น เมื่อกลับไปแล้ว อาจเปลี่ยนใจและแสวงหาการจ้างงานรูปแบบอื่น เว้นแต่ว่าจะมีการนำโครงการกระจายรายได้เข้ามาใช้ในพื้นที่ชนบท มิฉะนั้นประชากรจำนวนมากก็มีแนวโน้มที่จะย้ายถิ่นฐานรอบสองเข้าสู่เขตเมือง ปัจจัยที่เกี่ยวข้องกันซึ่งจะส่งผลให้บางคนเลือกจุดหมายปลายทางเป็นเมือง ทั้งโดยตรงหรือเป็นการย้ายถิ่นฐานรอบสอง คือ การขาดสิ่งอำนวยความสะดวกในชนบทของกัมพูชา ผู้คนเริ่มคุ้นเคยกับการเข้าถึงบริการด้านสุขภาพและโครงการทางสังคมอื่นๆ พวกเขายังได้รับทัศนคติแบบคนเมืองมามากมาย ซึ่ง Site 2 ก็นับเป็นเมืองของกัมพูชาที่ใหญ่ที่สุดเป็นอันดับสองอยู่แล้ว หลายคนจะรับรู้ว่าบริการต่างๆ ที่พวกเขาคุ้นเคยจะมีให้บริการในเมือง และอีกครั้งที่กลุ่มคนหนุ่มสาวจะถูกดึงดูดเข้าหาเมืองเป็นพิเศษด้วยปัจจัยดึงดูดที่รับรู้นี้ อย่างไรก็ตาม มีเพียงคนกลุ่มน้อยเท่านั้นที่จะมีทักษะในการปรับตัวเข้ากับเมืองได้อย่างมีประสิทธิภาพ ดังนั้น จึงมีความเป็นไปได้ที่จะเกิดสลัมของผู้เดินทางกลับที่เป็นคนหนุ่มสาวขึ้นในกรุงพนมเปญ แม้ว่าจำนวนผู้ย้ายถิ่นเข้าสู่เมืองรอบแรกหรือรอบสองจะถูกควบคุมไว้อยู่ที่ร้อยละสิบของประชากรในค่าย แต่สำหรับกรุงพนมเปญแล้ว นั่นอาจหมายถึงผู้ย้ายถิ่นจากชายแดนมากถึง 30,000 คน ทหารที่ปลดประจำการ โดยเฉพาะจากกองกำลัง KPNLF ถือเป็นประชากรอีกกลุ่มหนึ่งที่มีแนวโน้มว่าจะเกิดการย้ายเข้าสู่เมือง ทหารบางคนในกองทัพต่อต้านอาจได้รับการปรับเข้าสู่กองทัพกัมพูชาภายหลังข้อตกลงทางการเมือง แต่สำหรับผู้ที่ถูกปลดประจำการ โอกาสในการกลายเป็นเกษตรกรที่ประสบความสำเร็จของพวกเขามีจำกัด สำหรับทหารเขมรแดง ในช่วงแรกจะมีแรงต้านอย่างมากต่อการย้ายเข้าสู่เมืองเนื่องจากการปลูกฝังอุดมการณ์ต่อต้านเมืองของพวกเขา อย่างไรก็ตาม บางคนอาจล่องลอยเข้าสู่เมืองในที่สุด เนื่องจากฝึกอบรมทักษะที่มีอยู่อย่างจำกัดในค่ายเขมรแดง ตลอดจนตราบาปทางสังคมของการถูกระบุว่าเป็นอดีตเขมรแดง พวกเขาจะมีช่วงเวลาที่ยากลำบากเป็นพิเศษในการปรับตัวอย่างประสบความสำเร็จ หนึ่งในปัญหาที่ยากที่สุดของการดำเนินกระบวนการส่งกลับประเทศอย่างไม่ต้องสงสัย คือ การแสวงหาทางออกให้แก่ประชากรคนพิการจำนวนมาก Handicap International ประเมินว่า มีผู้ถูกตัดอวัยวะพิการสูญเสียแขนขา ระหว่าง 5,000-6,000 คน บริเวณชายแดน และเชื่อว่ามีอีกราว 9,000-10,000 คนอยู่ในกัมพูชา โดยเฉพาะใน Site 2 แห่งเดียวก็มีมากกว่า 3,200 คนแล้ว ส่วนใหญ่บาดเจ็บจากกับระเบิด และหลายคนเป็นพลเรือน ผู้พิการที่อยู่ในกัมพูชาในปัจจุบันมีทางเลือกน้อยมาก เนื่องจากไม่มีโครงการของรัฐบาลสำหรับพวกเขา พวกเขาถูกเลือกปฏิบัติในการจ้างงานเนื่องจากความพิการ ด้วยความสิ้นหวัง หลายคนจึงรวมตัวกันเป็นแก๊งในกรุงพนมเปญและในพื้นที่ชนบทเพื่อกรรโชกทรัพย์ หรือจัดเก็บภาษีเถื่อนจากพ่อค้าแม่ค้าในเมือง ตลอดจนเรียกเก็บค่าธรรมเนียมคุ้มครองจากผู้ใช้รถใช้ถนน ณ จุดตรวจ ดัังนั้น ผู้เดินทางกลับที่เป็นคนพิการจึงไม่สามารถคาดหวังว่าจะมีความเป็นอยู่ที่ดีขึ้นได้ เว้นแต่พวกเขาจะได้รับทักษะที่สามารถนำไปใช้ในเมืองได้จากในค่ายก่อนที่จะเดินทางกลับ Absorption Capacity in Cambodia รัฐบาลพนมเปญได้แสดงท่าทีชัดเจนว่ายินดีรับประชากรชายแดนกลับคืนมา โดยรัฐบาลได้จัดตั้งคณะกรรมการส่งกลับประเทศขึ้น ซึ่งประกอบด้วยรัฐมนตรีจากหลายกระทรวง นอกจากนี้ รัฐมนตรี ฮุน เซน ได้เปิดแถลงข่าวทางโทรทัศน์เมื่อเดือนกันยายน 1989 โดยประกาศว่า ทุกคน รวมทั้งผู้ที่อยู่ในค่ายภายใต้การบริหารของเขมรแดง จะได้รับการต้อนรับกลับคืนสู่บ้านเกิด สำนักข่าวอย่างเป็นทางการของกัมพูชาได้ตีพิมพ์ตัวเลขของผู้เดินทางกลับโดยสมัครใจเป็นประจำ (Clements, R., 1989: 3) ข่าวคราวการปรับตัวเข้าสู่สังคมกัมพูชาอย่างราบรื่นของผู้เดินทางกลับค่อยๆ ค่อยๆ ทยอยส่งกลับมายังชายแดน ซึ่งควรกระตุ้นให้มีผู้เดินทางกลับมากขึ้น หากสามารถรับประกันเส้นทางปลอดภัยผ่านสนามระเบิดบริเวณชายแดนได้ การขาดการไหลเวียนข้อมูลที่แม่นยำเกี่ยวกับสภาพความเป็นจริงภายในกัมพูชาเข้ามายังค่าย เป็นประเด็นที่ยกขึ้นมาอภิปรายในรายงานนี้แล้ว ประชากรในค่ายจำเป็นต้องมีรายละเอียดเพิ่มเติมอย่างชัดเจนเกี่ยวกับขีดความสามารถในการรองรับและแนวโน้มการปรับตัวเข้าสู่สังคม คำถามพื้นฐานสองชุดจำเป็นต้องได้รับการแก้ไข คือ 1. ผู้เดินทางกลับจะต้องเผชิญกับอะไรบ้างเมื่อเดินทางกลับไป 2. แรงงานที่ได้รับการฝึกอบรมและมีทักษะจะต้องเผชิญกับอะไรในแง่ของการได้รับการยอมรับคุณวุฒิของตน เจ้าหน้าที่องค์กรเอกชนรายหนึ่งที่ทำงานในกัมพูชาเสนอว่า ต้องทำให้ผู้เดินทางกลับเข้าใจว่าระบบเศรษฐกิจและสังคมได้รับการฟื้นฟูขึ้นใหม่ภายในกัมพูชาแล้ว และพวกเขาจะต้องปรับตัวเข้ากับระบบนั้น (Clements, J., 1989: 3) ประชากรในค่ายจำเป็นต้องได้รับการชี้แจงเกี่ยวกับธรรมชาติของระบบที่จัดตั้งขึ้น และโครงการเตรียมความพร้อมสำหรับการส่งกลับจำเป็นต้องเน้นย้ำถึงวิธีการปรับตัวที่ช่วยเสริมสร้างระบบที่มีอยู่เดิม แทนที่จะเป็นการทำงานที่ขัดขวางระบบเหล่านั้น สิ่งนี้หมายความว่าองค์กรเอกชนที่จัดทำโครงการในค่ายในปัจจุบันควรรู้และเข้าใจสถานการณ์ปัจจุบันที่เกิดขึ้นภายในกัมพูชาอย่างเต็มที่ ดังนั้น จึงควรสนับสนุนและขยายการเดินทางไปเยือนกัมพูชาของตัวแทนองค์กรเอกชนบริเวณชายแดน เมื่อ UNHCR ได้ศึกษาอย่างละเอียด (UNHCR, 1990) เกี่ยวกับขีดความสามารถในการรองรับประชากรของพื้นที่ต่างๆ ที่คาดว่าผู้เดินทางกลับจะมุ่งหน้าไป เสร็จสิ้นลง แม้ว่าการศึกษานี้จะยังไม่ได้เปิดเผยต่อสาธารณะอย่างแพร่หลาย แต่จากข้อค้นพบ ตลอดจนรายงานอื่นๆ ที่หลากหลายที่ออกมาจากภายในประเทศ สามารถสรุปในเชิงทั่วไปได้หลายประการ ในแง่ของการเกษตร โดยพื้นฐานแล้วกัมพูชามีรูปแบบการเกษตรแบบขยาย (extensive agriculture) ซึ่งแรงกดดันทางประชากรศาสตร์ค่อนข้างต่ำเมื่อเทียบกับมาตรฐานของเอเชีย องค์การระหว่างประเทศ องค์กรเอกชน ผู้บริหารของ CGDK และรัฐบาลพนมเปญ ต่างเห็นพ้องกันในประเด็นพื้นฐานประการหนึ่ง คือ มีทรัพยากรที่ดินเพียงพอในกัมพูชาที่จะรองรับผู้ที่ต้องการกลับไปเป็นเกษตรกร อย่างไรก็ตาม ที่ดินชั้นดีมีอยู่อย่างจำกัด และหากทุกคนที่ระบุความตั้งใจว่าจะกลับไปยังจังหวัดพระตะบอง การเดินทางกลับไปที่นั่นจริงๆ ปัญหาความขาดแคลนที่ดินทำกินที่ดีอย่างรุนแรงก็จะเกิดขึ้นในจังหวัดนั้น นอกจากนี้ ที่ดินที่ผู้ลี้ภัยทิ้งไว้เมื่อครั้งทำเรื่องหนีมายังชายแดน บัดนี้ถูกทำประโยชน์โดยผู้อื่นไปแล้ว จึงเป็นไปได้ยากอย่างยิ่งที่ผู้เดินทางกลับจะได้รับที่ดินเดิมของตนคืน ต่อมาไม่นาน รัฐบาลได้ดำเนินการจัดสรรที่ดินใหม่ในอัตรา 2.5 เฮกตาร์ต่อครอบครัว ด้วยอัตราดังกล่าว ทรัพยากรที่ดินโดยรวมของประเทศถือว่าเพียงพอที่จะตอบสนองความต้องการในปัจจุบันและความต้องการของผู้เดินทางกลับ อย่างไรก็ตาม ทรัพยากรที่ดินที่ยังใช้ประโยชน์ไม่เต็มที่ส่วนใหญ่อยู่ในพื้นที่อื่น ซึ่งไม่ใช่พื้นที่ที่ผู้ลี้ภัยระบุความประสงค์ที่จะเดินทางกลับ มีข้อเสนอแนะบางประการในกรุงพนมเปญว่า อาจมีการจัดตั้งหมู่บ้านผู้เดินทางกลับขึ้นในพื้นที่ห่างไกลหรือพื้นที่ชายขอบซึ่งมีที่ดินอุดมสมบูรณ์ แม้จะเป็นที่ดินที่มีคุณภาพด้อยกว่าก็ตาม อย่างไรก็ดี ข้อเสนอแนะดังกล่าวขัดแย้งกับคำกล่าวอ้างที่ว่าผู้เดินทางกลับจะมีอิสระในการกลับสู่พื้นที่ที่ตนเองเลือก  ข้อจำกัดสำคัญในการรองรับประชากรในภาคการเกษตรเป็นเรื่องของโครงสร้างมากกว่าเรื่องของตัวทรัพยากร นอกจากนี้ยังคงมีความขาดแคลนสัตว์ใช้งาน เครื่องมือทำการเกษตร และเจ้าหน้าที่ส่งเสริมการเกษตร โครงสร้างการตลาดทางการเกษตรยังคงซบเซาอย่างหนัก และโครงสร้างพื้นฐานด้านการคมนาคมขนส่งที่จำเป็นสำหรับการเกษตรเชิงพาณิชย์ที่มีประสิทธิภาพยังคงอ่อนแอและไม่น่าเชื่อถือในพื้นที่ส่วนใหญ่ของประเทศ  การความช่วยเหลือพื้นฐานแก่ผู้เดินทางกลับที่เลือกกลับสู่พื้นที่ชนบทควรเป็นส่วนหนึ่งของความพยายามช่วยเหลือจากนานาชาติที่ขายตัวขึ้นมาก เพื่อยกระดับเศรษฐกิจและโครงสร้างพื้นฐานในชนบทของกัมพูชา อย่างไรก็ตาม เมื่อพิจารณาเห็นจำนวนครัวเรือนที่มีผู้หญิงเป็นหัวหน้าครอบครัวเป็นจำนวนมาก ร่วมกับอีกหลายคนที่ขาดประสบการณ์ทางการเกษตร หรือห่างหายจากการทำเกษตรมาเป็นเวลานาน บริการสนับสนุนพิเศษจึงมีความจำเป็นในพื้นที่ที่มีผู้เดินทางกลับไปกระจุกตัวอยู่หนาแน่น นอกจากนี้ บริการดังกล่าวจำเป็นต้องจัดสรรให้แก่ประชากรในท้องถิ่นด้วย เพื่อไม่ให้เกิดการระบุว่าผู้ลี้ภัยเป็นกลุ่มพิเศษ หรือเป็นกลุ่มได้รับอภิสิทธิ์  การดำเนินการเพื่อให้ผู้เดินทางกลับอยู่ติดกับแปลงเกษตรอาจกลายเป็นปัญหาใหญ่ โดยเฉพาะอย่างยิ่งในหมู่คนหนุ่มสาว พื้นที่ชนบทในกัมพูชาขาดแคลนบริการส่วนใหญ่ที่ผู้ลี้ภัยเริ่มคุ้นเคยในค่าย ซึ่งสิ่งนี้จะยิ่งซ้ำเติมการอพยพย้ายถิ่นเข้าสู่เขตเมือง อย่างไรก็ตาม ปัญหาที่พื้นฐานยิ่งกว่านั้น คือ โครงสร้างการตลาดและการกำหนดราคาในปัจจุบันที่รัฐบาลจัดตั้งขึ้น ราคาอาหารยังคงถูกควบคุมให้ต่ำเกินจริง โดยเฉพาะอย่างยิ่งข้าว สิ่งนี้ส่งผลให้ทั้งแรงจูงใจและความมีชีวาในพื้นที่ชนบทลดลง ผู้เดินทางกลับที่พยายามจะถอนตัวออกจากภาวะการพึ่งพิงในสภาพแวดล้อมที่ซบเซาทางเศรษฐกิจ จึงอาจหมดกำลังใจไปเสียก่อนเวลานาน ก่อนที่พวกเขานั้นจะสามารถตั้งตัวได้อย่างเต็มที่ การบุกเบิกที่ดินเพื่อการตั้งถิ่นฐานในกัมพูชาจะยังคงเป็นกิจการที่เสี่ยงอันตรายอย่างยิ่ง เนื่องจากสนามระเบิดและระเบิดที่ยังไม่ระเบิดน่าจะคร่าชีวิตและสร้างความสูญเสียอย่างมากไปอีกหลายปีข้างหน้า เกษตรกรชาวกัมพูชา โดยเฉพาะผู้เดินทางกลับที่เข้าไปจับจองที่ดินร้างในพื้นที่ชายแดน จึงจำเป็นต้องตระหนักเป็นพิเศษถึงกลยุทธ์การลดความเสี่ยงชนิดหนึ่งที่เกษตรกรส่วนน้อยในพื้นที่อื่นของโลกจะต้องใส่ใจ นอกจากนี้ การทำนาข้าวยังต้องการที่ดินที่ได้รับการปรับพื้นผิว แต่ที่ดินจำนวนมากยังคงเป็นหลุมเป็นบ่อจากหลุมระเบิด  ขีดความสามารถในการรองรับประชากรของพื้นที่เมืองเป็นประเด็นที่ยังถกเถียงกันอยู่ กรุงพนมเปญเติบโตขึ้นจนมีประชากรระหว่าง 7 แสนถึง 1 ล้านคน ขึ้นอยู่กับฤดูกาล การจ้างงานของรัฐ ซึ่งรวมถึงด้านสาธารณสุขและการศึกษา ยังคงเป็นแหล่งรายได้หลัก อย่างไรก็ตาม ภาคเอกชนกำลังขยายตัว และในช่วง 18 เดือนที่ผ่านมามีความพยายามร่วมกันในการฟื้นฟูกิจกรรมทางการค้า ผู้ที่เดินทางไปเยือนกรุงพนมเปญเมื่อเร็วๆ นี้ต่างระบุถึงเศรษฐกิจตลาดและร้านอาหารที่มีชีวิตชีวา นอกจากนี้ยังมีการก่อสร้างใหม่ๆ ที่ได้รับทุนอุดหนุนจากภาคเอกชนกำลังดำเนินอยู่อีกมาก จึงเกิดคำถามตามมาว่า ในเมืองต่างๆ ยังมีขอบเขตพื้นที่เพียงพอสำหรับผู้เดินทางกลับที่มีแนวโน้มว่าไม่อยากกลับสู่พื้นที่ชนบทหรือไม่  ผู้คนที่ได้รับทักษะวิชาชีพในค่ายน่าจะคาดหวังว่าจะได้ย้ายไปทำงานในตำแหน่งเทียบเท่ากัน เมื่อเดินทางกลับสู่กรุงพนมเปญ อย่างไรก็ตาม แม้ว่าทักษะของพวกเขาอาจเป็นที่ต้องการ แต่ทางการก็อาจต้องการชี้นำให้ผู้เดินทางกลับไปยังพื้นที่ชนบทซึ่งมีความต้องการอยู่เช่นกัน ผู้สังเกตการณ์บางคนเสนอว่า ผู้ประกอบวิชาชีพและเจ้าหน้าที่ท้องถิ่นในเมืองจะรู้สึกไม่พอใจและต่อต้านความพยายามของผู้เดินทางกลับที่จะเข้ามาแข่งขันแย่งชิงตำแหน่งงานชั้นดีในเมือง การยอมรับคุณวุฒิของผู้เดินทางกลับอาจกลายเป็นเรื่องที่มีเงื่อนไขขึ้นอยู่กับความเต็มใจของพวกเขาที่จะไปทำงานในต่างจังหวัด นอกจากนี้ยังมีปัญหาด้านภาษา โดยเฉพาะสำหรับผู้ที่อยู่ในสายงานสาธารณสุข เนื่องจากประชากรบริเวณชายแดนจะเดินทางกลับมาพร้อมกับความสามารถในการใช้ภาษาอังกฤษ ในขณะที่ระบบบริการสาธารณสุขของกัมพูชานั้น ภาษาฝรั่งเศสยังคงเป็นภาษาหลักที่มีอิทธิพลอย่างมาก สำหรับผู้เดินทางกลับที่เป็นคนหนุ่มสาว ที่ไร้ทักษะ และไร้การศึกษา ปัญหาการรับเข้าสู่สังคมในพื้นที่เมือง ในเบื้องต้น จะเหมือนกับปัญหาที่ผู้ย้ายถิ่นจากชนบทสู่เมืองเผชิญอยู่ทั่วไปในโลกที่สาม พวกเขาจะขาดการศึกษาและทักษะที่จำเป็นในการถูกรับเข้าสู่สังคมกระแสหลักได้โดยง่าย ดังนั้นจึงต้องตกค้างอยู่ตามชายขอบของสังคมเมือง และต้องพึ่งพาการหารายได้ในภาคนอกระบบ หรือไม่เช่นนั้น พวกเขาก็จะถลำเข้าสู่กิจกรรมที่เป็นภัยต่อสังคม ประสบการณ์ในค่ายที่เต็มไปด้วยความเฉื่อยชา ความน่าเบื่อหน่าย และการพึ่งพิงผู้อื่นอย่างสมบูรณ์ ประกอบกับการสูญเสียบรรทัดฐานทางสังคม (De-socialization) ที่เยาวชนใน Site 2 จำนวนมากต้องประสบ จะยิ่งเพิ่มความยากลำบากที่จะต้องเผชิญ โครงการขององค์กรเอกชนใดก็ตามที่สามารถช่วยลดผลกระทบจากการย้ายถิ่นสู่เมืองดังกล่าว หรือที่สามารถคาดการณ์และแก้ไขปัญหาที่ผู้เดินทางกลับที่เป็นเยาวชนสู่พื้นที่เมืองจะต้องเผชิญ ควรได้รับความสำคัญในระดับสูงตั้งแต่นี้เป็นต้นไป  ขีดความสามารถของกัมพูชาในการรองรับประชากรคนพิการจำนวนมากถือเป็นหนึ่งในความกังวลที่ยิ่งใหญ่ที่สุดขององค์กรเอกชน เจ้าหน้าที่แทบไม่ได้ดำเนินความพยายามในการจัดการกับประชากรคนพิการในกัมพูชาทั้งในเขตเมืองและเขตชนบทอย่างมีประสิทธิภาพเลย การเพิ่มขึ้นของผู้พิการสูญเสียแขนขาอีกหลายพันคน รวมถึงประชากรที่มีความพิการทางจิตใจและได้รับความบอบช้ำทางจิตใจ จะสร้างภาระอย่างหนักต่อโครงสร้างพื้นฐานด้านบริการสังคมที่มีอยู่อย่างจำกัด กระทรวงกิจการสังคม ซึ่งรับผิดชอบดูแลคนพิการ ไม่ได้ถูกมองว่าเป็นกระทรวงที่มีความสำคัญระดับสูง และมีงบประมาณที่จำกัดมาก ยังคงมีความจำเป็นต้องพึ่งพาองค์กรเอกชนในการให้ความช่วยเหลือในด้านนี้ไปอีกหลายปี โครงการใดก็ตามที่สามารถเตรียมความพร้อมคนพิการได้ดียิ่งขึ้น เพื่อให้พวกเขากลับไปเป็นกำลังแรงงานที่มีผลผลิต ควรได้รับความสำคัญในระดับสูง Repatriation Plans หนึ่งในผลลัพธ์ของการประชุมปารีส (Paris Conference) คือข้อตกลงเกี่ยวกับยุทธศาสตร์การส่งผู้พลัดถิ่นกลับประเทศ เลขาธิการสหประชาชาติได้มอบหมายให้ UNHCR เป็นหน่วยงานที่รับผิดชอบในการจัดทำแผนการส่งกลับ และดำเนินงานตามโปรแกรมเมื่อถึงเวลาที่เหมาะสม ดังนั้น ในปัจจุบัน UNHCR จึงอยู่ในขั้นตอนการจัดทำแผนสำหรับประชากรกลุ่มที่ทางองค์กรส่วนใหญ่ยังเข้าไม่ถึง แม้ว่าในตอนแรก UNHCR จะจัดทำแผนการส่งกลับเพียงลำพัง (UNHCR, 1989b) แต่ในปัจจุบัน UNBRO, ICRC และองค์กรภาคเอกชน (NGOs) ต่างก็มีส่วนร่วมในการให้ข้อเสนอแนะต่อกระบวนการวางแผนนี้ เมื่อพิจารณาถึงขนาดของการเคลื่อนย้ายผู้ส่งกลับที่อาจเกิดขึ้น จึงเป็นที่ชัดเจนว่า UNHCR จะต้องพึ่งพาความช่วยเหลือจากฝ่ายอื่นๆ เป็นอย่างมาก ดังนั้น การมีปฏิสัมพันธ์ตลอดกระบวนการวางแผนจึงเป็นสิ่งที่พึงประสงค์อย่างยิ่ง เพราะจะช่วยให้แต่ละหน่วยงานมีเวลาเตรียมความพร้อมสำหรับความช่วยเหลือที่คาดว่าจะต้องจัดหาให้ได้ดียิ่งขึ้น  กรอบแนวคิด 5 ขั้นตอนในกระบวนการส่งผู้พลัดถิ่นกลับประเทศได้รับการระบุไว้ในการประชุมปารีส (UN Secretary General, 1989:7) ได้แก่ การจัดตั้งโครงสร้างการบริหารจัดการ การเตรียมความพร้อมก่อนการเดินทาง การปฏิบัติการรับรองและการเดินทางผ่าน การเคลื่อนย้ายผู้เดินทางกลับ และการผสมผสานกลับคืนสู่สังคมและการฟื้นฟู  จนถึงปัจจุบัน โครงสร้างการบริหารจัดการได้รับการจัดเตรียมขึ้นโดย UNHCR แล้ว (1990)  นอกจากนี้ ยังมีการพิจารณาถึงการเตรียมความพร้อมก่อนการเดินทางด้วย โดยคาดการณ์ว่าผู้ลี้ภัยจะเคลื่อนย้ายผ่านศูนย์เตรียมความพร้อมอย่างน้อยหนึ่งแห่งภายในประเทศไทย ซึ่งเป็นจุดที่จะมีการลงทะเบียน บริการติดตามญาติ การตรวจร่างกาย และกิจกรรมจัดเตรียมอื่นๆ ศูนย์เขาอีด่างถูกอ้างถึงว่าเป็นศูนย์เตรียมความพร้อมที่มีแนวโน้มจะถูกใช้งาน การพำนักอยู่ในศูนย์เตรียมความพร้อมอาจยืดเยื้อไปค่อนข้างนาน จากศูนย์เตรียมความพร้อม ผู้ลี้ภัยจะถูกขนส่งไปยังศูนย์รับรองและศูนย์ผ่านทางภายในประเทศกัมพูชา ซึ่งผู้เดินทางกลับจะถูกกระจายไปยังจุดหมายปลายทางที่ตนเองเลือกอย่างรวดเร็ว (ภายใน 10 วัน)  นอกจากนี้ ยังมีการถกเถียงเกี่ยวกับรูปแบบการขนส่งด้วย มีการเสนอให้ใช้ทางอากาศเนื่องจากมีความรวดเร็วและปลอดภัย โดยเฉพาะหากใช้สนามบินวัฒนานคร อย่างไรก็ตาม วิธีนี้มีค่าใช้จ่ายสูงและอาจไม่มีศักยภาพเพียงพอที่จะขนส่งได้เกิน 5,000 ถึง 8,000 คนต่อสัปดาห์ (UN Secretary General, 1989: 9) ส่วนการขนส่งทางบกจำเป็นต้องมีการเตรียมการบางประการเพื่อให้มั่นใจในความปลอดภัย เส้นทางรถไฟจากพระตะบองไปยังอรัญประเทศสามารถบูรณะขึ้นใหม่ได้ และเมื่อใช้ควบคู่ไปกับถนนที่ขนานกัน จะรองรับความสามารถในการส่งกลับได้มากกว่า 10,000 คนต่อสัปดาห์ อย่างไรก็ดี ปริมาณการส่งกลับที่มากเกินไปอาจสร้างภาระหนักให้แก่ศูนย์เตรียมความพร้อมและศูนย์รับรอง การขนส่งทางเรือได้รับการพิจารณาเช่นกันแต่ถูกมองว่าไม่ค่อยเป็นไปได้ในทางปฏิบัติ ทั้งนี้ รูปแบบการเคลื่อนย้ายเพื่อส่งกลับจริงจะขึ้นอยู่กับกรอบเวลาที่เกิดการส่งกลับเป็นสำคัญ รวมถึงสัดส่วนของผู้เดินทางกลับที่เลือกการส่งกลับแบบเป็นระบบเทียบกับการส่งกลับแบบเกิดขึ้นเองตามธรรมชาติ ความช่วยเหลือในการส่งกลับในรูปแบบของชุดอุปกรณ์ตั้งตัว (resettlement kits) และเสบียงอาหารเพื่อบรรเทาความเดือดร้อนจนกว่าจะถึงฤดูเก็บเกี่ยวแรก ถูกคาดการณ์ว่าเป็นความช่วยเหลือในระดับที่สาม นอกจากนี้ จะมีการดำเนินการปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานในระยะยาวในพื้นที่ที่มีผู้ส่งกลับอยู่อาศัยกันอย่างหนาแน่นอีกด้วย ซึ่งโครงการดังกล่าวจะต้องครอบคลุมถึงประชากรดั้งเดิมในพื้นที่เหล่านั้นด้วย สิ่งสำคัญคือการส่งกลับอย่างเป็นระบบทุกครั้งจะต้องพยายามนำวงจรการเพาะปลูกตามฤดูกาลมาพิจารณา (กล่าวคือ ในอุดมคติ ผู้ลี้ภัยควรถ่ายโอนกลับทันเวลาสำหรับการเพาะปลูกในเดือนพฤษภาคม/มิถุนายน) ความพร้อมตามฤดูกาลของวัสดุก่อสร้างสำหรับที่อยู่อาศัยก็ต้องได้รับการพิจารณาเช่นกัน เนื่องจากหญ้าคาและไม้ไผ่ไม่ได้มีพร้อมใช้งานอยู่ตลอดเวลา นอกจากนี้ ในช่วงพีคของฤดูฝน (เดือนกรกฎาคม-กันยายน) การเดินทางเคลื่อนย้ายใดๆ ในชนบทของกัมพูชาจะกลายเป็นเรื่องที่ยากลำบากอย่างยิ่ง  ข้อสันนิษฐานพื้นฐานของข้อตกลงการส่งกลับประเทศ คือผู้ส่งกลับจะมีอิสระในการกลับไปยังพื้นที่ที่ตนเองเลือก โดยดำเนินการด้วยความปลอดภัยและมีศักดิ์ศรี รวมถึงรักษาความถอนตัวและเอกภาพของครอบครัวไว้ ส่วนขอบเขตที่การส่งกลับของ UNHCR จะสอดคล้องหรือดำเนินไปขนานกับการส่งกลับที่จัดขึ้นโดย CGDK มากน้อยเพียงใดนั้น ยังคงเป็นเรื่องของการคาดการณ์ ทั้งหมดนี้จะขึ้นอยู่กับความกระตือรือร้นของประเทศไทยมากน้อยเพียงใดในการทำให้การส่งกลับเสร็จสมบูรณ์หลังจากรับรู้ว่าสภาวะต่างๆ เอื้ออำนวยแล้ว ส่วนบทบาทที่อาจเกิดขึ้นจากการส่งกลับด้วยตนเองอย่างอิสระ (spontaneous repatriation) หรือขนาดของการส่งกลับประเภทนี้ที่มีแนวโน้มจะเกิดขึ้น ยังไม่ได้มีการอภิปรายในรายละเอียดอย่างถี่ถ้วน Role of Spontaneous Repatriation ดูเหมือนว่าจะไม่มีการสนับสนุนอย่างจริงจังสำหรับการส่งกลับโดยสมัครใจด้วยตนเอง (spontaneous repatriation) จากเจ้าหน้าที่ฝ่ายใดเลย แนวทางการเมืองต่างๆ ชัดเจนว่าไม่ต้องการสูญเสียการควบคุมประชากรของตน รัฐบาลไทยมองว่าการส่งกลับโดยสมัครใจด้วยตนเองมีความเสี่ยง เนื่องจากจะสูญเสียการควบคุมว่าใครเป็นผู้เดินทางกลับไปจริงๆ องค์กรระหว่างประเทศต่างกังวลถึงความปลอดภัยของผู้เดินทางกลับด้วยตนเอง และรู้สึกว่าตนมีหน้าที่รับผิดชอบในการติดตามดูแลทั้งระหว่างการเดินทางกลับและหลังจากเดินทางไปถึงแล้ว องค์กรภาคเอกชน (NGOs) ก็มีความกังวลในลักษณะเดียวกัน ในกัมพูชา รัฐบาลก็ระมัดระวังเกี่ยวกับผู้ลี้ภัยที่เดินทางกลับนอกขอบเขตของการส่งกลับอย่างเป็นระบบเช่นกัน โดยต้องการติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิด และตัวผู้ลี้ภัยเองก็หวาดกลัวที่จะเดินทางกลับตามลำพัง ส่วนหนึ่งเป็นเพราะเกรงว่าจะสูญเสียสิทธิในการรับความช่วยเหลือที่จะมีให้ และอีกส่วนหนึ่งเป็นเพราะหวาดกลัวต่อความปลอดภัยของตนเอง  ในทางตรงกันข้ามกับข้อจำกัดต่อการส่งกลับด้วยตนเองเหล่านี้ ยังมีแรงผลักดันที่สร้างความปรารถนาอย่างแรงกล้าที่จะกลับ "บ้าน" ให้เร็วที่สุดเท่าที่จะเป็นไปได้ เพื่อหลีกหนีจากสภาพแวดล้อมในค่ายที่น่าหดหู่และอันตราย เพื่อหลุดพ้นจากการควบคุมของฝ่ายบริหาร CGDK และเพื่อกลับเข้าสู่สังคมกัมพูชาโดยไม่ถูกตีตราว่าเป็นผู้ลี้ภัย แต่เป็นการแอบกลับเข้า ไปอย่างเงียบๆ และแทบไม่เป็นที่สังเกต ข้อเท็จจริงที่ว่าการส่งกลับอย่างเป็นระบบอาจกลายเป็นกระบวนการที่ยืดเยื้อ ซึ่งต้องใช้เวลาพำนักในศูนย์เตรียมความพร้อมยาวนานและผ่านขั้นตอนทางระบบราชการอันน่าเบื่อหน่าย อาจส่งผลให้หลายคนตัดสินใจเลือกที่จะเดินทางกลับด้วยตนเอง  หากมีการจัดเตรียมเส้นทางทางบกเข้าสู่กัมพูชา (เช่น ถนนสายอรัญประเทศไปพระตะบอง หรือเส้นทางปราสาทไปสำโรง) และได้รับการรับรู้ว่าปลอดภัยจากทุ่นระเบิดหรือจุดตรวจทางทหาร ผู้ลี้ภัยที่ส่งกลับด้วยตนเองจำนวนมากอาจเลือกใช้เส้นทางดังกล่าวในการเดินทางกลับ ยิ่งไปกว่านั้น หากชัดเจนสำหรับพวกเขาว่า จะสามารถได้รับชุดอุปกรณ์ตั้งตัวและความช่วยเหลืออื่น ๆ เมื่อกลับถึงกัมพูชาแล้ว ก็จะมีผู้คนจำนวนมากยิ่งขึ้นที่เลือกตัวเลือกนี้ เจ้าหน้าที่ NGO บางรายได้เสนอแนะว่า ควรแจ้งให้ผู้เดินทางกลับเก็บสมุดแจกเสบียงประจำค่ายไว้เมื่อเดินทางกลับ เพื่อใช้เป็นหลักฐานยืนยันตัวตนและเป็นเกณฑ์ในการจัดหาความช่วยเหลือแก่ผู้ส่งกลับด้วยตนเอง สมควรที่จะย้ำจุดสำคัญที่ได้ระบุไว้ก่อนหน้านี้ในรายงานอีกครั้ง กล่าวคือ ผู้อยู่อาศัยในค่ายส่วนใหญ่ที่ได้รับการสัมภาษณ์ในเดือนธันวาคมและมกราคม ระบุว่าพวกเขานั้นพร้อมจะกลับทันทีหากมั่นใจว่าปลอดภัยที่จะกลับไปและจะไม่ถูกคุกคาม โดยความกังวลหลักของคือการได้รับความช่วยเหลือในระดับหนึ่งเมื่อเดินทางกลับไปถึง การคาดการณ์สัดส่วนประชากรในค่ายชายแดนที่จะเดินทางกลับเองนั้นทำได้ยาก เจ้าหน้าที่ UNHCR บางส่วนเชื่อว่าอาจมีจำนวนสูงถึง 50,000 คน ขณะที่ในพนมเปญมีการพิจารณา 2 ฉากทัศน์ คือ ฉากทัศน์แรกทุกคนกลับภายใต้การสนับสนุนของ UNHCR และฉากทัศน์ที่สองคือมีผู้เดินทางกลับเองสูงสุดถึง 1 ใน 3 (ประมาณ 100,000 คน) ตัวเลขเหล่านี้ขึ้นอยู่กับหลายปัจจัย เช่น ข้อมูลสถานการณ์ในกัมพูชาที่รับรู้กันในค่าย, การยอมรับต่อข้อตกลงทางการเมือง, กรอบเวลาในการส่งกลับ, แรงกดดันจากฝ่ายบริหาร CGDK และทางการไทย, ความยุ่งยากของขั้นตอนทางการ, ผลดีผลเสียของการถูกระบุตัวตนว่าเป็นผู้ส่งกลับ, ความปลอดภัยของเส้นทาง และระดับความช่วยเหลือที่จะได้รับเมื่อกลับถึงกัมพูชา ผู้ลี้ภัยบางส่วนถูกส่งกลับ (แต่ยังคงอยู่ในพื้นที่ชายแดน) และอีกประมาณ 32,000 คนย้ายจากศูนย์พักพิงของ UNHCR ไปยังค่ายชายแดนโดยสมัครใจ ส่วนที่เหลือได้เข้าสู่กระบวนการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สาม เมื่อเริ่มปี 1982 เหลือประชากรอยู่ในค่ายชายแดนราว 200,000 คน ซึ่งแสดงว่าส่วนใหญ่ได้เดินทางกลับเข้าสู่พื้นที่ตอนในแล้ว ทั้งนี้ ไม่มีตัวเลขที่แน่นอนของประชากรชายแดนในช่วงวิกฤต รวมถึงตัวเลขผู้เดินทางกลับเข้าสู่ตอนในของกัมพูชาอย่างเป็นทางการ แม้มีการนับจำนวนคนในบางค่าย แต่เนื่องจากการเดินทางเคลื่อนย้ายมีความผันผวนสูง จึงไม่สามารถใช้ตัวเลขดังกล่าวสรุปยอดรวมได้

Forced Migration: Kambodia III

Spontaneous Repatriation พัฒนา ราชวงศ์ อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์ สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร แปลและเรียบเรียงจาก John R.Rogge. (1990) Return To Cambodia: The Significance and Implications of Past, Present and Future Spontaneous Repatriations. Prepared for the International Study of Spontaneous Repatriation, Sponsored by the Ford Foundation. รายงานส่วนที่สองนี้ จะเป็นการพิจารณาถึงขนาด ทิศทาง ลักษณะ ความต้องการ ปัญหา และผลกระทบของการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจหรือเกิดขึ้นเองโดยธรรมชาติ (Spontaneous Repatriation) โดยการอภิปรายจะแบ่งออกเป็น 4 ส่วน คือ ส่วนแรก การตรวจสอบสถานการณ์ชายแดนที่มีความเปราะบางและเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอดเวลาในช่วงต้นทศวรรษ 1980 จนกระทั่งถึงการบุกโจมตีของเวียดนามในปี 1984–1985 ซึ่งส่งผลให้ค่ายพักพิงชายแดนต้องอพยพเข้ามาในประเทศไทย ส่วนที่สอง ช่วงปี 1985–1988 ซึ่งเป็นช่วงที่มีการสัญจรข้ามชายแดนอย่างจำกัดเท่านั้น ส่วนที่สาม ช่วงสองปีที่พบว่ามีการเคลื่อนย้ายข้ามชายแดนและการเดินทางกลับโดยสมัครใจเพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ และส่วนสุดท้าย ปัญหาและความต้องการที่คาดการณ์ไว้สำหรับการส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศครั้งใหญ่ที่อาจเกิดขึ้นตามข้อตกลงสันติภาพ ซึ่งมีการตั้งสมมติฐานว่าการเดินทางกลับโดยสมัครใจที่มีจำนวนมากจะเกิดขึ้นควบคู่ไปกับการส่งกลับที่เป็นระบบ สำหรับตารางที่ 5.1 ได้สรุปการเดินทางกลับประเทศกัมพูชาครั้งสำคัญๆ รวมถึงตัวแปรที่เกี่ยวข้องไว้ เป็นที่ยอมรับกันอย่างแพร่หลายว่า การส่งกลับประเทศโดยสมัครใจนั้นมีบทบาทสำคัญ และมักจะเป็นบทบาทหลักในกระบวนการส่งกลับผู้ลี้ภัยส่วนใหญ่ โดยมีหลักฐานเชิงประจักษ์มากมายที่สนับสนุนข้อกล่าวอ้างนี้ (Coles, 1985) ทั้งนี้ วัตถุประสงค์ของการศึกษาเกี่ยวกับการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจในระดับนานาชาติ (International Study of Spontaneous Repatriation) ของรายงานฉบับนี้ คือ การรวบรวมข้อมูลอย่างเป็นระบบเกี่ยวกับการส่งกลับโดยสมัครใจที่เคยเกิดขึ้น และเพื่อวิเคราะห์ลักษณะตลอดจนกระบวนการที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนย้ายเพื่อเดินทางกลับดังกล่าว มีเหตุผลหลายประการที่ทำให้ผู้ลี้ภัยตัดสินใจเดินทางกลับประเทศด้วยตนเองแทนที่จะผ่านกระบวนการที่เป็นระบบ ในหลายกรณี มันเป็นเพียงเรื่องของความสะดวกและ/หรือ การมองตามความเป็นจริง กล่าวคือ หลังจากที่ผู้ลี้ภัยรับรู้หรือรู้สึกว่าปลอดภัยที่จะกลับบ้านแล้ว พวกเขาจะตัดสินใจเดินทางกลับทันที แทนที่จะรอการจัดการส่งกลับอย่างเป็นทางการจากรัฐบาลหรือ UNHCR ซึ่งกรณีนี้มักเกิดขึ้นโดยเฉพาะกับผู้ลี้ภัยที่ตั้งถิ่นฐานอยู่ใกล้กับชายแดนของประเทศบ้านเกิดของตน ซึ่งผู้ลี้ภัยกลุ่มนี้มักไม่ได้ลงทะเบียนกับทั้งรัฐบาลของประเทศผู้ให้ที่พักพิงหรือกับ UNHCR นอกจากนี้ อีกหนึ่งเหตุผลทั่วไปที่ทำให้ผู้ลี้ภัยริมชายแดนพึงพอใจที่จะเดินทางกลับด้วยตนเองมากกว่า คือ พวกเขามองว่า การเดินทางกลับด้วยวิธีดังกล่าวมีความเสี่ยงต่อตนเองน้อยกว่า ในกรณีเช่นนี้ ผู้ลี้ภัยเพียงต้องการที่จะทำตัวกลมกลืนกลับเข้าสู่พื้นที่บ้านเกิดของตน โดยไม่จำเป็นต้องถูกระบุตัวตนว่าเป็นผู้ลี้ภัยที่เดินทางกลับ พวกเขาอาจมีความหวาดกลัวว่ารัฐบาลในประเทศบ้านเกิดยังคงมีท่าทีเป็นศัตรูต่อพวกเขา หรือเกรงว่าคนในท้องถิ่นจะเกิดความสงสัยและระแวงในตัวเขา นอกจากนี้ ความไม่ไว้วางใจในหน่วยงานที่มีหน้าที่จัดตั้งหรือดำเนินการส่งกลับอย่างเป็นทางการ ไม่ว่าจะในระดับท้องถิ่นหรือระดับนานาชาติ ก็อาจเป็นอีกปัจจัยหนึ่งที่ทำให้พวกเขาตัดสินใจเดินทางกลับอย่างเป็นอิสระด้วยตนเอง โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อการส่งกลับอย่างเป็นระบบดังกล่าวนั้น ต้องใช้เวลาในกระบวนการที่ยืดเยื้อ และ/หรือ ต้องเดินทางผ่านศูนย์ทางผ่าน (Transit) และศูนย์รับรอง (Reception) หลายแห่ง ในกรณีของชายแดนกัมพูชา ปัจจัยทั้งหมดที่กล่าวมาข้างต้น ล้วนปรากฏอยู่อย่างชัดเจน นอกจากนี้ ยังมีปัจจัยเพิ่มเติมอันได้แก่ บทบาทและวัตถุประสงค์ของกลุ่มแนวร่วมทางการเมืองทั้งสามกลุ่มที่มีต่อการส่งกลับผู้ลี้ภัยครั้งใหญ่ใดๆ เนื่องจากความน่าเชื่อถือและความเข้มแข็งของกลุ่มเหล่านี้ขึ้นอยู่กับฐานประชากรที่พวกเขาสร้างขึ้น และแม้ว่าประชากรผู้ลี้ภัยในสัดส่วนที่มากพอสมควรจะให้การสนับสนุนพวกเขา แต่เป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปว่าผู้ลี้ภัยส่วนใหญ่ไม่ได้ฝักใฝ่การเมืองและปรารถนาอย่างยิ่งที่จะอยู่ในค่ายที่เป็นกลาง ดังนั้น จึงสามารถตั้งสมมติฐานได้ว่า ผู้ลี้ภัยจำนวนมากน่าจะเลือกเดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจด้วยตนเอง เพื่อหลุดพ้นจากการควบคุมของกลุ่มแนวร่วมเหล่านี้ ในทางกลับกัน เป็นที่แน่ชัดว่าบรรดาผู้นำของกลุ่มแนวร่วมจะคัดค้านแนวโน้มดังกล่าวอย่างรุนแรง ไม่ว่าจะด้วยการบังคับใช้กำลัง หรือผ่านการกดดันทางการเมืองต่อทางการไทยและองค์กรระหว่างประเทศ ด้วยเหตุนี้ รายงานในส่วนที่สองนี้จึงจะมุ่งเน้นไปที่ประเด็นปัญหาต่างๆ ที่เกิดขึ้นจากการเคลื่อนย้ายเพื่อเดินทางกลับในอดีต ตลอดจนการเตรียมความพร้อมในปัจจุบันสำหรับการส่งผู้ลี้ภัยกลับประเทศทั้งหมด หากกระบวนการจัดตั้งข้อตกลงทางการเมืองที่ครอบคลุมและเป็นจริงได้ประสบความสำเร็จ ประเด็นปัญหาดังกล่าวจะครอบคลุมถึงรากฐานและลักษณะของการส่งกลับโดยสมัครใจในอดีต (ซึ่งไม่เคยมีการส่งกลับอย่างเป็นระบบไปยังพื้นที่ที่อยู่ภายใต้การควบคุมของรัฐบาลกัมพูชามาก่อน) บทบาททั้งในอดีตและอนาคตขององค์กรระหว่างประเทศและองค์กรภาคเอกชนในการอำนวยความสะดวกให้แก่การเดินทางกลับด้วยตนเอง ลักษณะและความเหมาะสมของการช่วยเหลือที่เคยให้ไว้ในอดีต หรือที่กำลังอยู่ระหว่างการทบทวนเพื่อนำไปปรับใช้กับการส่งกลับในอนาคตเงื่อนไขเบื้องต้นที่ต้องมีทั้งในแง่ของความรู้สึกปลอดภัยและความพร้อมทางเศรษฐกิจ ซึ่งผู้เดินทางกลับสามารถตอบสนองความต้องการขั้นพื้นฐานของตนเองได้ ตลอดจนลักษณะและความถูกต้องของกระแสข้อมูลที่มีอยู่ (ซึ่งมักถูกบิดเบือนอย่างมากในสถานการณ์ความขัดแย้ง) และข้อมูลเหล่านี้คือสิ่งที่ผู้ลี้ภัยจะใช้เป็นพื้นฐาน อันดับแรกในการตัดสินใจที่จะเดินทางกลับ และอันดับที่สองคือการตัดสินใจว่าจะเดินทางกลับด้วยตนเองหรือไม่ นอกจากนี้ ยังครอบคลุมถึงจุดหมายปลายทางที่น่าจะเป็นไปได้ในพื้นที่ชนบทหรือเขตเมืองของกัมพูชา สำหรับผู้กลับคืนสู่เหย้าด้วยตนเอง ซึ่งเคยอยู่ในสภาวะที่ต้องพึ่งพาผู้อื่นเกือบทั้งหมดภายในสภาพแวดล้อมของค่ายพักพิงแบบเมืองมานานกว่าทศวรรษ ตลอดจนความขัดแย้งที่อาจเกิดขึ้นระหว่างผู้ที่อาจจะเดินทางกลับด้วยตนเองกับกลุ่มแนวร่วมทางการเมืองในด้านหนึ่ง และระหว่างพวกเขากับทางการไทยและ/หรือ ทางการกัมพูชา รวมถึงองค์กรระหว่างประเทศในอีกด้านหนึ่ง SPONTANEOUS REPATRIATION 1979-1984 เนื้อหาในส่วนนี้จะมุ่งเน้นไปที่ช่วงปี 1979–1984 ซึ่งเป็นช่วงที่พื้นที่ชายแดนไทย-กัมพูชามีลักษณะของการเคลื่อนย้ายชั่วคราวอย่างรุนแรง ดังที่ผู้สังเกตการณ์สองท่านได้อธิบายไว้ว่า “...การเคลื่อนย้ายประชากรได้กลายเป็นวิถีชีวิต ค่ายพักพิงไม่มีขอบเขตที่แน่นอนหรือได้รับการบังคับใช้ และผู้ลี้ภัยต่างเดินทางกลับไปยังพื้นที่ส่วนในของกัมพูชา ประชากรในค่ายสามารถเพิ่มขึ้นเป็นสองเท่าเพื่อรอรับการแจกจ่ายสิ่งของ หรืออาจลดลงเหลือเพียงครึ่งหนึ่งจากการถูกโจมตี" (Mason and Brown, 1983: 4) ปัญหาเรื่องความถูกต้องของข้อมูลเกี่ยวกับจำนวนผู้ลี้ภัยบริเวณชายแดนในช่วงปีแห่งวิกฤต 1979–1980 ได้ถูกกล่าวถึงไปแล้วในส่วนที่ 1 และส่วนที่ 3 ในช่วงเริ่มต้นของการศึกษาวิจัยสำหรับรายงานฉบับนี้ เป็นที่ประจักษ์ชัดว่าการรวบรวมข้อมูลสถิติที่แม่นยำเกี่ยวกับจำนวนผู้ที่เดินทางกลับไปยังกัมพูชานั้นไม่สามารถทำได้ เนื่องจากข้อมูลดังกล่าวไม่มีอยู่จริง ยิ่งไปกว่านั้น ในการพิจารณาการเคลื่อนย้ายกลับกัมพูชาโดยสมัครใจ จำเป็นต้องตรวจสอบประสบการณ์การอพยพของประชากร 3 กลุ่มที่แตกต่างกัน ได้แก่ - ชาวเขมรที่หลบหนีเข้ามาในประเทศไทยและรวมตัวกันอยู่ในศูนย์รับฝากของ UNHCR  - ชาวเขมรที่หลบหนีไปยังชายแดนและยังคงอยู่ในค่ายที่ควบคุมโดยฝ่ายต่อต้านทางการเมืองที่ไม่อิงคอมมิวนิสต์ซึ่งกำลังก่อตัวขึ้น โดยขุนศึกท้องถิ่น (เขมรเสรี) หรือโดยกลุ่มก้านแถวเขมรแดงที่รอดชีวิต - ชาวเขมรที่หลั่งไหลมายังชายแดนในช่วงปลายปี 1979 ตลอดปี 1980 และลดลงในปี 1981 เพื่อขอรับความช่วยเหลือด้านสิ่งของ เช่น อาหาร อุปกรณ์การเกษตร และเมล็ดพันธุ์ข้าว จากศูนย์แจกจ่ายที่จัดตั้งขึ้นโดยประชาคมระหว่างประเทศ  นอกจากประชากรหลักทั้งสามกลุ่มนี้แล้ว ยังอาจนับรวมกลุ่มที่สี่ซึ่งมีขนาดเล็กกว่า ได้แก่ พ่อค้าและผู้ลักลอบนำเข้าสินค้า ซึ่งภายหลังการล่มสลายของยุคเขมรแดง พวกเขาลำเลียงสินค้าอุปโภคบริโภคเข้าสู่กัมพูชา (และต่อไปยังเวียดนามด้วย) และกลายเป็นช่องทางหลักในการขนย้ายทรัพย์สินมีค่าใดๆ ที่รอดพ้นจากการทำลายล้างในยุคเขมรแดงออกนอกประเทศ ประชากรกลุ่มนี้มีความยืดหยุ่นในการเคลื่อนย้ายมากที่สุด โดยเดินทางข้ามไปมาระหว่างชายแดนและพื้นที่ส่วนในของประเทศอย่างเป็นอิสระและสม่ำเสมอ บางส่วนอาศัยอยู่บริเวณชายแดน ขณะที่บางส่วนอยู่ในพื้นที่ส่วนใน ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงมีบทบาทสำคัญอย่างยิ่งในการให้ข้อมูลเกี่ยวกับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงไปในพื้นที่ส่วนในของประเทศแก่ผู้คนบริเวณชายแดน รวมถึงให้ข้อมูลแก่ผู้คนในพื้นที่ส่วนในเกี่ยวกับสถานการณ์บริเวณชายแดน นอกจากนี้ พวกเขายังมีบทบาทอย่างมากในการ "นำทาง" ผู้คนข้ามพื้นที่ชายแดน ผ่านแนวรบของฝ่ายทหาร และผ่านสนามทหารผ่านศึกหรือดงระเบิดต่างๆ สถานการณ์ทางประชากรศาสตร์ที่มีความยืดหยุ่นและเปลี่ยนแปลงได้ง่ายอย่างยิ่งบริเวณชายแดนนี้ ถูกควบคุมในรูปแบบที่หลากหลายโดยนโยบายและการปฏิบัติของรัฐบาลไทย, กองทัพบกไทย, กลุ่มการเมืองเขมรที่กำลังก่อตัวขึ้น, ขุนศึกท้องถิ่น, กองทัพเวียดนาม และรัฐบาลเฮง สัมริน ในพนมเปญ ดังนั้น จึงไม่ใช่เรื่องน่าประหลาดใจที่ลักษณะและขนาดของการเคลื่อนย้ายข้ามชายแดน, ความถาวรของการถอยร่น, แรงจูงใจ และความต้องการที่เกิดขึ้นจากการเคลื่อนย้ายเหล่านี้ ล้วนมีความซับซ้อนอย่างยิ่งในการคลี่คลายหรือทำความเข้าใจ การรวมตัวกันของชาวเขมรบริเวณชายแดนที่เพิ่มมากขึ้น ตลอดจนความหวาดกลัวที่ตามมาว่าจะมีผู้คนทะลักเข้ามาในประเทศไทยมากยิ่งขึ้น ส่งผลให้รัฐบาลไทยกลับทิศทางนโยบาย "เปิดประตู" (Open Door) ของตน และปิดชายแดนไม่รับผู้ลี้ภัยชาวเขมรอีกครั้ง อย่างไรก็ดี ในเวลาเดียวกัน รัฐบาลไทยก็ได้อำนวยความสะดวกให้กับปฏิบัติการบรรเทาสาธารณภัยบรรเทาความอดอยากข้ามชายแดน ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากนานาชาติ หรือที่เรียกว่า "สะพานบก" (Landbridge) ซึ่งกลายเป็นสิ่งดึงดูดผู้คนจำนวนมากยิ่งขึ้นให้เข้ามายังภูมิภาคชายแดนอย่างรวดเร็ว ทางด้านกองทัพบกไทยเองก็มีวาระของตนเองบริเวณชายแดน โดยมองว่าประชากรบริเวณชายแดนเป็นพื้นที่กันชนเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างตนกับกองทัพเวียดนาม นอกจากนี้ การควบคุมการเคลื่อนย้ายผู้คนและสินค้าเข้าออกพื้นที่กันชนนี้ ยังพิสูจน์แล้วว่าเป็นข้อเสนอที่สร้างผลกำไรให้อย่างมหาศาล ในส่วนของกลุ่มแนวร่วมทางการเมืองที่ไม่ใช่มองโกเลีย/คอมมิวนิสต์ที่กำลังระดมพล รวมถึงเขมรแดงที่กำลังฟื้นตัว ต่างก็ตระหนักว่าพวกตนจะได้รับสถานะและความน่าเชื่อถือเพิ่มขึ้นจากการรวบรวมพลเรือนให้อยู่ภายใต้การควบคุมของตนให้ได้มากที่สุด เจ้านโรดม สีหนุ ถึงกับเสด็จเยือนค่ายเขาอีด่างเพื่อพยายามเกลี้ยกล่อมให้ผู้คนย้ายไปยังค่ายของพระองค์ แทนที่จะเลือกตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศตะวันตก สำหรับขุนศึกที่ควบคุมค่ายพักพิงต่างๆ ก็ได้รับผลประโยชน์เช่นกัน โดยพวกเขาได้รับความมั่งคั่งและอำนาจมาจากการเก็บ "ภาษี" จากผู้คนและสินค้าที่สัญจรผ่านพื้นที่ของตน ยิ่งมีผู้คนและสินค้าผ่านพื้นที่ของพวกเขามากเท่าไร พวกเขาก็มั่งคั่งขึ้นและมีอำนาจมากขึ้นเท่านั้น สำหรับกองทัพเวียดนาม สิ่งที่พวกเขาความกังวลหลักคือ การป้องกันไม่ให้เขมรแดงหวนกลับเข้ามายังพื้นที่ที่ได้รับการปลดปล่อยแล้ว ซึ่ง "ภาษี" ใดๆ ที่พวกเขาสามารถจัดเก็บได้จากประชากรที่เดินทางผ่านแนวรบของตนก็นับเป็นรายได้เสริมที่ได้รับการยินดี ยิ่งไปกว่านั้น นโยบายของรัฐบาลพนมเปญคือการคัดค้านการย้ายถิ่นฐานไปยัง "สะพานบก" (Landbridge) อย่างรุนแรง โดยต้องการให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมทั้งหมดไหลเข้าสู่กัมพูชาผ่านทางพนมเปญ เพื่อที่จะได้อยู่ภายใต้การควบคุมของตนโดยสมบูรณ์ ในทางกลับกัน รัฐบาลพนมเปญกลับสนับสนุนให้ผู้ลี้ภัยพลเรือนบริเวณชายแดนไทยเดินทางกลับกัมพูชา เพียงเพื่อต้องการบั่นทอนกำลังการต่อต้านในอนาคตที่อาจเกิดขึ้นตามแนวชายแดนเท่านั้น มากกว่าที่จะเป็นไปเพราะเหตุผลด้านมนุษยธรรมหรือความหวังดีแต่อย่างใด ในส่วนที่ 3 ได้มีการชี้ให้เห็นว่า ไม่พบหลักฐานว่าผู้ลี้ภัยที่เดินทางออกจากกัมพูชาในปี 1975 หรือผู้ที่สามารถหลบหนีออกมาได้ในยุคเขมรแดงหลังจากนั้น เป็นกลุ่มคนที่ถูกย้ายไปอยู่บริเวณชายแดน ไม่ว่าจะโดยสมัครใจหรือถูกบังคับ ตั้งแต่ปี 1980 เป็นต้นมา โดยปรากฏว่าคนกลุ่มนี้ทั้งหมดได้รับการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศตะวันตกแล้ว ดังนั้น การเดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจหรือเกิดขึ้นเองในช่วงต้นทศวรรษ 1980 จึงเป็นเรื่องของผู้คนที่เดินทางมายังชายแดนหลังปี 1979 เป็นหลัก ด้วยเหตุนี้ ในการวิเคราะห์การเคลื่อนย้ายเพื่อเดินทางกลับเหล่านี้ จึงเหมาะสมที่จะดำเนินการในบริบทของประชากรบริเวณชายแดน/ผู้ลี้ภัย ทั้ง 4 กลุ่มที่ได้ระบุไว้ข้างต้น Spontaneous Repatriation from the Border เมื่อชาวกัมพูชาได้รับอนุญาตให้เข้ามาในประเทศไทยในช่วงปลายปี 1979 UNHCR ก็ได้รับการขอร้องให้จัดตั้งศูนย์รับฝากสำหรับผู้ลี้ภัย ซึ่งค่ายเขาอีด่างและค่ายสระแก้วได้กลายเป็นสองค่ายหลัก ข้อแตกต่างระหว่างประชากรที่ถูกครอบงำโดยเขมรแดงที่ค่ายสระแก้ว กับลักษณะที่ไม่ใช่คอมมิวนิสต์ของประชากรในค่ายเขาอีด่างนั้น ได้ถูกอธิบายไว้ก่อนหน้านี้แล้วในส่วนที่ 3.3.8 สำหรับประชากรในกลุ่มแรก ในที่สุดแทบทั้งหมดก็ได้เดินทางกลับไปยังชายแดน ไม่ว่าจะในฐานะส่วนหนึ่งของโครงการส่งกลับอย่างเป็นระบบที่มีช่วงเวลาสั้นๆ ในช่วงกลางปี 1980 หรือเป็นผลมาจากโครงการย้ายถิ่นฐานที่ดำเนินการโดยกองทัพบกไทย Osborne (1980a: 8) ชี้ว่าประมาณครึ่งหนึ่งของประชากรในค่ายสระแก้วอยู่ที่นั่นโดยความสมัครใจ (กล่าวคือ เป็นผู้สนับสนุนเขมรแดง) คนกลุ่มนี้เต็มใจที่จะย้ายไปยังพื้นที่ย้ายถิ่นฐานภายใต้การควบคุมของเขมรแดงบริเวณชายแดน อย่างไรก็ดี เป็นที่ยอมรับกันโดยทั่วไปว่าจำเป็นต้องมีการบังคับอย่างมาก เพื่อให้ประชากรพลเรือนส่วนที่เหลือ ซึ่งไม่ได้ระบุตัวตนว่าอยู่ฝ่ายเดียวกับเขมรแดง เข้าร่วมในการย้ายถิ่นฐานที่ถูกเรียกว่า "โดยสมัครใจ" นี้ Shawcross (1984: 316) ได้อ้างถึง บทเพลงขับร้องของเขมรแดงที่ร้องเพื่อกระตุ้นและปลุกใจให้ผู้คนย้ายกลับข้ามชายแดนไว้ว่า "ผู้ที่กลับไปเป็นกลุ่มแรกจะได้นอนบนเตียงสนาม ผู้ที่กลับไปเป็นกลุ่มที่สองจะได้นอนบนเสื่อ ผู้ที่กลับไปเป็นกลุ่มที่สามจะได้นอนบนโคลนตม และผู้ที่กลับไปเป็นกลุ่มสุดท้ายจะต้องไปนอนใต้ผืนดิน (ตาย)" เมื่อพิจารณาถึงการควบคุมอย่างเข้มงวดของเขมรแดงที่มีต่อประชากรของตน แม้กระทั่งในขณะที่อยู่ในค่ายพักพิงที่ได้รับการช่วยเหลือจาก UNHCR จึงเป็นไปได้น้อยมากที่เมื่อถูกย้ายไปยังชายแดนแล้ว ประชากรจะได้รับอิสระมากขึ้นในการเดินทางไปตามใจชอบ ใครก็ตามที่ถูกจับได้ว่าพยายามจะออกจากค่ายพักพิงภายใต้การควบคุมของเขมรแดง จะถูกตีตราว่าเป็นคนทรยศซึ่งมีบทลงโทษเพียงอย่างเดียวเท่านั้น (คือความตาย) ด้วยเหตุนี้ จึงต้องสันนิษฐานว่ามีเพียงจำนวนน้อยมาก หรือแทบไม่มีเลย ในบรรดาผู้ที่อยู่ภายใต้การควบคุมของพวกเขา ที่ต่อมาได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจไปยังพื้นที่ส่วนในของกัมพูชา แทบทั้งหมดมีแนวโน้มที่จะยังคงอยู่ในค่ายที่ถูกครอบงำโดยเขมรแดงบริเวณชายแดนหรือใกล้ชายแดน และหลังจากปฏิบัติการบุกโจมตีของเวียดนามในปี 1984–1985 พวกเขาก็ถูกย้ายกลับเข้ามาในประเทศไทยอีกครั้ง โดยส่วนใหญ่ย้าย ไปยังไซต์ 8 (Site 8) หรือค่ายบริวารแห่งใดแห่งหนึ่ง ซึ่งกรณีเดียวกันนี้สามารถกล่าวถึงผู้อยู่อาศัยในค่ายกำพุต (Kamput camp) ได้เช่นเดียวกัน สำหรับประชากรในศูนย์รับฝากแห่งอื่นๆ และ โดยเฉพาะอย่างยิ่งผู้ที่อยู่ในค่ายเขาอีด่าง ประเด็นเรื่องการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจนั้นมีความซับซ้อนยิ่งกว่า มีผู้ลี้ภัยประมาณ 1,500 คนที่ค่ายเขาอีด่างที่อาสาสมัครเข้าร่วมการส่งกลับอย่างเป็นระบบในช่วงกลางปี 1980 และอีกหลายคนในเวลาต่อมาตกลงที่จะย้ายไปอยู่บริเวณชายแดนเมื่อโครงการย้ายถิ่นฐานได้รับการจัดตั้งอย่างเป็นทางการ อย่างไรก็ตาม ไม่มีข้อมูลที่ชัดเจนระบุว่ามีใครบ้าง หรือจำนวนเท่าใด ที่ต่อมาได้เดินทางกลับเข้าสู่พื้นที่ส่วนในของประเทศจากบริเวณชายแดนด้วยตนเอง เจ้าหน้าที่ UNHCR ท่านหนึ่ง ซึ่งประจำอยู่บริเวณชายแดนในปี 1980 ได้ให้ความเห็นว่า เป็นไปได้ยากยิ่งที่จะมีประชากรในค่ายของ UNHCR มากกว่าร้อยละ 5 ที่เคยเดินทางกลับเข้าสู่พื้นที่ส่วนในของกัมพูชาโดยสมัครใจ ไม่ว่าจะเดินทางกลับจากค่ายของ UNHCR โดยตรง หรือเดินทางกลับในเวลาต่อมาหลังจากย้ายไปอยู่บริเวณชายแดนแล้ว หากการประมาณการนี้ถูกต้อง นั่นหมายความว่ามีผู้ลี้ภัยน้อยกว่า 10,000 คนที่ตั้งหลักแหล่งอยู่ในค่ายภายในประเทศไทย ซึ่งได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจ การย้ายถิ่นฐานโดยสมัครใจไปยังบริเวณชายแดนจากค่ายของ UNHCR มักเกิดขึ้นจากเหตุผลหลักหนึ่งในสองประการ กล่าวคือ ผู้คนย้ายไปที่นั่นเพื่อตามหาญาติที่สูญหาย หรือย้ายไปเพื่อเข้าร่วมกับขบวนการต่อต้านที่กำลังก่อตัวขึ้นเป็นการเฉพาะ ผู้ลี้ภัยจำนวนมากที่ต้องการรวบรวมครอบครัวให้กลับมาอยู่พร้อมหน้ากัน ต่อมาได้เคลื่อนย้ายจากบริเวณชายแดนเข้าไปยังพื้นที่ส่วนในของประเทศเพื่อเป็นส่วนหนึ่งของการค้นหา ซึ่งต้องไม่ลืมว่า ในช่วงปี 1979 และ 1980 อาจมีประชากรกว่าหนึ่งในสามของกัมพูชาที่อยู่ในกระบวนการย้ายถิ่นฐานระหว่างพื้นที่ชนบท ระหว่างพื้นที่ชนบทกับเขตเมือง และระหว่างชายแดนกับพื้นที่ส่วนในของประเทศ ในหลายกรณี ผู้ที่เดินทางกลับไปยังพื้นที่ส่วนในเพื่อตามหาญาติ ในที่สุดก็ต้องเดินทางกลับมายังชายแดนอีกครั้ง ไม่ว่าจะเนื่องมาจากความล้มเหลวในการค้นหาญาติ หรือเนื่องจากความไม่เต็มใจที่จะอาศัยอยู่ในประเทศต่อไปด้วยเหตุผลทางการเมืองหรือเศรษฐกิจ นอกจากนี้ ยังมีผู้ลี้ภัยอีกหลายกรณีที่เมื่อได้รับการตอบรับให้ไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามแล้ว ได้เดินทางกลับไปยังกัมพูชาเพื่อนำสมาชิกในครอบครัวเพิ่มเติมออกมาจากประเทศ เพื่อไปร่วมตั้งถิ่นฐานใหม่ด้วยกัน แคมเปญการเกณฑ์พลโดยขบวนการต่อต้านก็มีส่วนทำให้เกิดการรวมตัวของผู้คนในค่ายชายแดนเช่นกัน ตัวอย่างเช่น ในช่วงหลายเดือนหลังจากที่เจ้านโรดม สีหนุ เสด็จเยือนค่ายเขาอีด่างและค่ายกาบเชิงในช่วงกลางปี 1982 เพื่อส่งเสริมเป้าหมายและวัตถุประสงค์ของพรรคฟุนซินเปก (FUNCINPEC) มีผู้คนหลายร้อยคนออกจากค่ายเพื่อไปเข้าร่วมกับฝ่ายต่อต้านบริเวณชายแดน อย่างไรก็ตาม เป็นไปได้น้อยมากที่จะมีผู้ที่ย้ายไปอยู่บริเวณชายแดนเหล่านี้กลายเป็นส่วนหนึ่งของการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจ เช่นเดียวกับเขมรแดง บรรดาผู้นำที่กำลังก่อตัวขึ้นของแนวร่วมปลดปล่อยชาติเขมร (KPNLF) และพรรคฟุนซินเปก ได้ดำเนินมาตรการเพื่อให้แน่ใจว่า จะไม่มีการสูญเสียประชากรที่พวกตนจำเป็นต้องใช้เพื่อสร้างความน่าเชื่อถือในฐานะกองกำลังต่อต้านและในฐานะพันธมิตรที่ชอบธรรมของรัฐบาลผสม โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พวกเขามีความกังวลและระมัดระวังอย่างยิ่งที่จะทำให้แน่ใจว่าชายหนุ่มยังคงอาศัยอยู่บริเวณชายแดนต่อไป ตลอดช่วงหลายปีแห่งวิกฤตการณ์ ทั้งรัฐบาลไทยและ UNHCR ต่างมองว่าการส่งกลับประเทศเป็นแนวทางแก้ไขปัญหาผู้ลี้ภัยชาวกัมพูชาที่ชัดเจนและพึงปรารถนาที่สุด นโยบายและโครงการต่างๆ ของพวกเขาถูกจัดทำขึ้นเพื่อมุ่งเน้นให้แนวคิดเรื่องการเดินทางกลับประเทศยังคงอยู่ในความสนใจหลักของผู้ลี้ภัย (Barber, 1986: 303) การย้ายถิ่นฐานระหว่างค่ายต่างๆ ของ UNHCR รวมถึงการย้ายจากค่ายพักพิงไปยังชายแดน มีวัตถุประสงค์ส่วนหนึ่งเพื่อตอกย้ำแนวคิดเรื่องการส่งกลับประเทศ นอกจากนี้ยังชัดเจนว่า สำหรับผู้ลี้ภัยหลายๆ คน ความปรารถนาแรกเริ่มของพวกเขาก็คือการได้เดินทางกลับบ้าน (Osborne, 1981a) ซึ่งกรณีนี้เกิดขึ้นโดยเฉพาะกับกลุ่มผู้ที่มีจุดกำเนิดมาจากชาวนาในชนบท หรือผู้ที่มาจากชนชั้นแรงงานในเมืองก่อนปี 1975 การศึกษาของ Osborne (1981a) เกี่ยวกับผู้ลี้ภัยในค่ายพักพิง 4 แห่ง (ได้แก่ เขาอีด่าง สระแก้ว กำพุต และไม้รูด) พบว่า มีกลุ่มตัวอย่างร้อยละ 5 ที่เต็มใจจะเดินทางกลับทันทีโดยไม่มีเงื่อนไขใดๆ และอีกร้อยละ 46 เต็มใจที่จะเดินทางกลับทันที หากได้รับการยืนยันว่าปลอดภัยที่จะทำเช่นนั้น และได้รับความช่วยเหลือจาก UNHCR ซึ่งอาจสะท้อนให้เห็นว่าพวกเขาได้วางตนเองให้อยู่ในสภาวะที่ต้องพึ่งพา UNHCR เรียบร้อยแล้ว ขณะที่อีกประมาณร้อยละ 24 เต็มใจที่จะเดินทางกลับ แต่ต้องมีเงื่อนไขเพิ่มเติม กล่าวคือ พวกเขาต้องการกลับก็ต่อเมื่อไม่มีทหารเวียดนามหลงเหลืออยู่ในประเทศแล้ว ต้องการให้มีกระบวนการติดตามตรวจสอบเพื่อรับประกันความปลอดภัยของพวกเขา และต้องการเดินทางกลับเป็นกลุ่มเท่านั้น ส่วนอีกประมาณร้อยละ 18 ไม่ยินยอมที่จะเดินทางกลับไม่ว่าจะอยู่ภายใต้เงื่อนไขใดก็ตาม โดยพวกเขามุ่งมั่นที่จะไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สาม เนื่องจากมีครอบครัวอยู่ในประเทศที่สามแล้ว หรือเนื่องจากสูญเสียสมาชิกในครอบครัวมากเกินไปในยุคเขมรแดง น่าเสียดายที่กลุ่มตัวอย่างของ Osborne นั้นมีขนาดเล็กเกินกว่าจะมีความน่าเชื่อถือทางสถิติมากพอที่จะนำมาใช้อ้างอิงถึงประชากรผู้ลี้ภัยทั้งหมดได้ อย่างไรก็ตาม การศึกษานี้ได้ให้หลักฐานเชิงประจักษ์ที่ดีว่า กลุ่มคนที่มีจุดกำเนิดมาจากชนชั้นนำที่ได้รับการศึกษาในเมืองก่อนปี 1975 และกลุ่มคนจากฝ่ายทหารยุคนายพลลอนนอล มองว่าการส่งกลับประเทศเป็นทางเลือกที่ไม่สามารถยอมรับได้ ในขณะที่ผู้คนจากชนบทของกัมพูชานั้น อย่างน้อยในเบื้องต้น ก็มีความพร้อมที่จะเดินทางกลับมากกว่าอย่างเห็นได้ชัด นอกจากนี้ Osborne ยังชี้ให้เห็นว่า ชาวจีนเขมรแสดงความลังเลใจเป็นพิเศษที่จะเดินทางกลับ (1981a: 6) Osborne (1980b: 26) ประมาณการว่ามีประชากรในค่ายเขาอีด่างเพียงประมาณ 1 ใน3 เท่านั้นในเดือนเมษายน 1980 ที่มีแนวโน้มจะได้รับคุณสมบัติครบถ้วนสำหรับการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สาม ส่วนประชากรที่เหลือ ประมาณ 100,000 คน น่าจะมีชะตากรรมที่ต้องถูกส่งกลับประเทศ หลายคนเพียงต้องการอาศัยอยู่ในค่ายของ UNHCR ต่อไป เนื่องจากความไม่ปลอดภัยบริเวณชายแดน หรือเนื่องจากการทุจริตคอร์รัปชันภายในฝ่ายบริหารของค่ายพักพิงชายแดน (ibid.: 39) ต่อเมื่อกระบวนการตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามกลายเป็นระบบสถาบันที่ชัดเจนภายในค่ายของ UNHCR แล้วเท่านั้น ผู้ลี้ภัยกลุ่มที่เป็น "ไม่ใช่ชนชั้นนำ" (non-elite) จำนวนมากจึงเริ่มเปิดรับและเลือกทางเลือกการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ ผู้สังเกตการณ์บางคนที่อยู่ในค่ายพักพิง ณ ขณะนั้นโต้แย้งว่าบุคลากรขององค์กรเอกชนที่มีเจตนาดี ได้ช่วยส่งเสริมทางเลือกการไปตั้งถิ่นฐานใหม่เกินความจำเป็น จนกลายเป็นทางเลือกเดียวในหมู่ชาวเขมร ซึ่งหากไม่เป็นเช่นนั้น พวกเขาอาจจะพึงพอใจที่จะเฝ้ารอความเป็นไปได้ในการส่งกลับประเทศ อย่างไรก็ตาม แน่นอนว่าภายในปี 1982 ประชากรส่วนใหญ่ในค่ายของ UNHCR ได้ปักใจมุ่งมั่นกับทางเลือกการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามอย่างมั่นคงแล้ว และมีความเป็นไปได้น้อยมากที่จะมีความปรารถนาในการเดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจด้วยตนเองหลังจากนั้น การส่งกลับประเทศโดยสมัครใจจากบริเวณชายแดน จากที่ได้แสดงให้เห็นแล้วว่ามีผู้ลี้ภัยชาวเขมรรวมตัวกันอยู่ตามแนวชายแดนมากกว่าที่เคยตั้งอยู่ในประเทศไทยอย่างมาก ค่ายพักพิงชายแดนหลายแห่งดำรงอยู่มาหลายปีในฐานะฐานที่มั่นของกลุ่มเขมรเสรี บางแห่งตั้งขึ้นตั้งแต่ก่อนการยึดอำนาจเจ้านโรดม สีหนุ ในปี 1970 เสียอีก ค่ายเหล่านี้หลายแห่งตั้งอยู่คร่อมแนวชายแดน และจะย้ายเข้ามาในประเทศไทยเป็นระยะด้วยเหตุผลด้านความปลอดภัย ในหลายพื้นที่ แนวชายแดนไม่มีการระบุที่ชัดเจน ซึ่งความไม่ชัดเจนนี้เอื้อต่อนโยบายค่ายพักพิงชายแดนของประเทศไทยอย่างยิ่ง และประชากรในค่ายพักพิงชายแดนเหล่านี้เอง ที่เป็นแหล่งที่มาหลักของผู้คนที่เดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจด้วยตนเอง  แรงจูงใจในการเดินทางมายังชายแดนนั้นมีหลากหลาย บางคนต้องการหลบหนีการสู้รบระหว่างทหารเวียดนามกับเขมรแดง บางคนเพียงต้องการหลบหนีจากรัฐบาลคอมมิวนิสต์อีกแห่งหนึ่ง โดยผู้รอดชีวิตจากการทารุณกรรมของเขมรแดงจำนวนมาก ไม่สามารถหรือไม่เต็มใจที่จะแยกความแตกต่างระหว่างคอมมิวนิสต์รูปแบบหนึ่งกับอีกรูปแบบหนึ่งได้ สำหรับพวกเขานั้น 'คอมมิวนิสต์' เป็นแนวคิดที่รวมเอาความโหดร้ายทั้งหมดในยุคพอลพตไว้ด้วยกัน นอกจากนี้ ความไม่ไว้วางใจและความกลัวต่อเวียดนามที่มีมาอย่างยาวนานในประวัติศาสตร์ ยังเพิ่มความปรารถนาที่จะหลบหนีของพวกเขา ในทางกลับกัน ผู้ย้ายถิ่นฐานอีกจำนวนมากไม่ได้ฝักใฝ่การเมือง พวกเขามายังชายแดนเพราะมีอาหาร มีการมาตามหาญาติ และหลังจากขาดการเข้าถึงการบริการสาธารณสุขเกือบสิ้นเชิงมานานกว่าสี่ปี หลายคนจึงมาเพียงเพื่อขอรับการรักษาพยาบาล บางคนอยู่ระหว่างทางไปยังศูนย์รับฝากด้วยความหวังที่จะได้ไปตั้งถิ่นฐานใหม่ แต่ต้องมาตกค้างอยู่บริเวณชายแดนหลังจากประเทศไทยปิดชายแดนอีกครั้งในช่วงต้นปี 1980 ในขณะที่คนอื่นๆ จงใจจงใจปักหลักอยู่บริเวณชายแดนเพราะเกรงว่าหากเข้ามาในประเทศไทยแล้ว จะทำให้การเดินทางกลับประเทศทำได้ยากหรือเป็นอันตราย บางคนมาเพื่อเข้าร่วมกับฝ่ายต่อต้านที่กำลังก่อตัวขึ้นเป็นการเฉพาะ และบางคนมาด้วยเหตุผลทางเศรษฐกิจล้วนๆ เพื่อฉวยโอกาสจากธุรกิจการลักลอบขนส่งสินค้าที่กำลังเติบโตอย่างรวดเร็ว ทำให้ค่ายพักพิงชายแดนเหล่านี้ประกอบไปด้วยประชากรที่มีความหลากหลายอย่างยิ่ง ส่งผลให้ระดับความมุ่งมั่นในการเดินทางกลับประเทศของแต่ละคนมีความแตกต่างกันอย่างมหาศาล เมื่อมาถึงชายแดน ผู้ลี้ภัยจำนวนมากกลายเป็นคนที่ถูกกักหรือติดอยู่ที่นั่น บรรดาผู้นำในค่ายต้องการควบคุมประชากรเพื่อเสริมสร้างอำนาจของตน พวกเขาไม่ต้องการให้ผู้คนเดินทางออกไป วิธีหนึ่งในการบรรลุเป้าหมายนี้คือการควบคุมข้อมูลข่าวสาร เมื่อเข้ามาอยู่ในค่าย ผู้ลี้ภัยที่มีฐานะยากจนและขาดการศึกษา ซึ่งมาจากชนชั้นชาวนาและชนชั้นแรงงานในเมือง ถูกตัดขาดจากโลกภายนอกในระดับแทบไม่ต่างจากช่วงยุคเขมรแดง ข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นในกัมพูชาในช่วงปี 1980–1981 ที่พวกเขารับรู้นั้น ไม่ถูกต้อง ไม่เพียงพอ และล้าสมัย ขณะที่ชนชั้นสูงและชนชั้นกลาง รวมถึงกลุ่มพ่อค้า ที่ล้วนไม่ได้มีนิสัยชอบแบ่งปันข้อมูลหรือเครือข่ายองค์กรให้กับมวลชนทั่วไป ยิ่งในค่ายชายแดนที่ถูกครอบงำโดยเขมรแดง การควบคุมข้อมูลข่าวสารยิ่งเป็นไปอย่างเบ็ดเสร็จสมบูรณ์ยิ่งกว่า ตลอดช่วงปี 1980–1981 ประชากรบริเวณชายแดนจำนวนมากยังคงเชื่อว่าการสู้รบยังคงดำเนินไปทั่วทุกพื้นที่ของประเทศ ไม่ใช่แค่ตามแนวชายแดนเท่านั้น พวกเขากลัวว่าทหารเวียดนามอาจจะลงโทษพวกเขาเนื่องจากไม่ได้เข้าข้างฝ่ายตน ผู้คนจำนวนมากไม่เข้าใจว่าการปรากฏตัวของทหารเวียดนามในกัมพูชาเพียงเท่านั้นที่ช่วยป้องกันไม่ให้เขมรแดงหวนกลับคืนสู่อำนาจ เหนือสิ่งอื่นใด ข้อมูลเกี่ยวกับแนวโน้มหรือโอกาสในการเดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจนั้น มีอยู่อย่างจำกัดหรือแทบไม่มีเลย Osborne (1981a: 9) พบว่าร้อยละ 44 ของกลุ่มตัวอย่างในค่ายของ UNHCR ไม่มีความรู้เลยแม้แต่น้อยว่ามีชาวเขมรบางส่วนได้เดินทางกลับกัมพูชาไปแล้ว และในบรรดาผู้ที่รับรู้ว่ามีการส่งกลับเกิดขึ้นบ้าง ก็ไม่มีใครทราบรายละเอียดเลยว่าผู้ที่เดินทางกลับไปนั้นมีความเป็นอยู่เป็นอย่างไรบ้าง (ibid.) จึงเป็นไปได้ยากยิ่งที่ประชากรส่วนใหญ่ในค่ายชายแดนจะได้รับข้อมูลข่าวสารที่ดีกว่านี้ จากการสนทนาอย่างไม่เป็นทางการกับผู้อยู่อาศัยในค่าย Site 2 และ Site B เป็นที่ประจักษ์ชัดว่า ไม่มีผู้ตอบแบบสอบถามแม้แต่รายเดียวที่เคยประจำอยู่บริเวณชายแดนในปี 1980–1981 ที่สามารถจดจำข้อมูลหรือการประชาสัมพันธ์เกี่ยวกับความช่วยเหลือด้านชุดอุปกรณ์การเกษตรและเครื่องใช้ในครัวเรือนจากประชาคมระหว่างประเทศสำหรับผู้ที่เดินทางกลับประเทศได้เลย มีเพียงไม่กี่คนที่จำได้ว่ามีผู้คนเดินทางกลับไปยังพื้นที่ส่วนในด้วยเหตุผลอื่นนอกเหนือจากการตามหาญาติ ยิ่งไปกว่านั้น ผู้ตอบแบบสอบถามหลายคนได้โต้แย้งอย่างรุนแรงต่อข้อสันนิษฐานที่ว่าเคยเกิดการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจขึ้นจริง พวกเขายอมรับเพียงว่ามีผู้คนจำนวนมากย้ายไปมาระหว่างค่ายต่างๆ โดยส่วนหนึ่งเพื่อหลบหนีจากความไม่ปลอดภัยและการทุจริตคอร์รัปชันที่แพร่กระจายในบางค่าย เช่น ที่ค่ายหมากมูนและค่ายหนองเสม็ด และอีกส่วนหนึ่งเพื่อตามหาญาติที่สูญหาย นอกจากนี้ ค่ายต่างๆ ยังต้องถูกอพยพเป็นระยะเนื่องจากการปืนใหญ่ยิงตกใส่ หรือการโจมตีโดยตรงจากกองทัพเวียดนามหรือแม้กระทั่งกองทัพไทย การเคลื่อนย้ายระหว่างค่ายดังกล่าวนี้มีส่วนทำให้จำนวนประชากรในค่ายมีความผันผวนอยู่ตลอดเวลา และทำให้เกิดความไม่แน่นอนว่าใครคือผู้อยู่อาศัยถาวรบริเวณชายแดน และใครเป็นเพียงผู้พำนักพักพิงชั่วคราวเท่านั้น สะพานเชื่อมแผ่นดิน ปฏิบัติการที่เรียกว่า "สะพานเชื่อมแผ่นดิน" (Landbridge) เป็นสาเหตุหลักที่ดึงดูดชาวเขมรส่วนใหญ่ให้เดินทางมายังชายแดนตั้งแต่ช่วงปลายปี 1979 ถึงต้นปี 1981 เสบียงอาหารสำรองในกัมพูชาเริ่มขาดแคลนอย่างวิกฤตตั้งแต่ช่วงกลางปี 1979 ซึ่งเป็นผลมาจากการที่ภาคการเกษตรถูกหยุดชะงักลงอย่างสิ้นเชิงจากการบุกโจมตีของเวียดนาม พื้นที่เพาะปลูกข้าวนาปรังเพียงส่วนน้อยเท่านั้นที่ได้รับการเก็บเกี่ยวในช่วงฤดูใบไม้ผลิของปี 1979 ภายหลังการบุกโจมตีดังกล่าว ผู้คนหลายพันคนได้ละทิ้งสหกรณ์ที่เขมรแดงจัดตั้งขึ้น รวมถึงละทิ้งผืนนาของพวกเขา เพื่อเดินทางออกจากบ้านเกิด และเพื่อตามหาญาติที่สูญหาย ในพื้นที่อื่นๆ พืชผลไม่ได้รับการเก็บเกี่ยวเนื่องจากพื้นที่เหล่านั้นยังคงเป็นสมรภูมิการสู้รบทางทหาร หรืออีกทางหนึ่งคือกลุ่มเขมรแดงได้ทำลายพืชผลและสัตว์เลี้ยงทั้งหมดที่ไม่สามารถขนย้ายไปกับพวกตนได้ในระหว่างการถอยร่น ด้วยเหตุผลที่คล้ายคลึงกันนี้ ข้าวนาปีหลักที่เพาะปลูกในช่วงกลางปี 1979 จึงเจริญเติบโตได้เพียงจำกัดเท่านั้น นอกจากนี้ยังเกิดการขาดแคลนเมล็ดพันธุ์ข้าวอย่างหนัก ส่งผลให้เกิดภัยพิบัติความอดอยากแพร่กระจายไปทั่วภายในช่วงกลางปี 1979 และตลอดช่วงเวลาที่เหลือของปี คณะทำงานร่วมระหว่าง UNICEF และคณะกรรมการกาชาดระหว่างประเทศ จึงได้เจรจากับรัฐบาลกัมพูชาเพื่อดำเนินโครงการบรรเทาทุกข์ขนาดใหญ่ ขณะที่ Oxfam องค์กรเอกชนจากสหราชอาณาจักรก็ได้ดำเนินปฏิบัติการบรรเทาทุกข์ควบคู่กันไป ช่วงครึ่งหลังของปี 1979 การขาดแคลนอาหารจึงกลายเป็นสาเหตุหลักของการอพยพย้ายถิ่นฐานมายังชายแดนและการขยายตัวของค่ายพักพิงชายแดน ผลผลิตข้าวสำหรับฤดูกาล 1979–1980 มีเพียง 538,000 ตัน เมื่อเทียบกับความต้องการที่มากถึง 1,692,000 ตัน (Mysliwiec, 1988: 25) ด้านโลจิสติกส์กลายเป็นปัญหาหลักในการระดมกำลังเพื่อบรรเทาทุกข์ โครงสร้างพื้นฐานด้านการคมนาคมขนส่งภายในกัมพูชาอยู่ในภาวะแทบจะไม่หลงเหลืออยู่เลย และต้องใช้เงินลงทุนก้อนใหญ่มากกว่า 60 ล้านดอลลาร์สหรัฐ (Tuomi, 1983: 178) ก่อนที่จะสามารถจัดส่งความช่วยเหลือด้านอาหารใดๆ ได้ ยิ่งไปกว่านั้น ยังมีข้อจำกัดอย่างมากต่อความพยายามของประชาคมระหว่างประเทศในการติดตามตรวจสอบการส่งมอบสิ่งของบรรเทาทุกข์ และการตรวจสอบเพื่อให้แน่ใจว่าอาหารได้ส่งไปถึงพื้นที่ส่วนในของประเทศจริงๆ สิ่งนี้นำไปสู่ข้อเสนอให้มีการจัดตั้งโครงการบรรเทาทุกข์ควบคู่กันไปข้ามชายแดนไทย แม้ว่ารัฐบาลพนมเปญจะประท้วงยุทธศาสตร์ดังกล่าว แต่ก็ไม่มีอำนาจพอที่จะขัดขวางได้ ด้วยเหตุนี้ แนวคิดเรื่อง "สะพานเชื่อมแผ่นดิน" ข้ามชายแดนไทยจึงถือกำเนิดขึ้นในช่วงปลายปี 1979 การส่งมอบอาหารฉุกเฉินครั้งแรกไปยังตั้งค่ายพักพิงชายแดนเกิดขึ้นในเดือนตุลาคม 1979 ที่ค่ายหนองปรือ หนองเสม็ด พนมฉัตร ทับพริก และหมากมูน (Tuomi, 1983: 162) จากการส่งมอบครั้งแรกๆ เหล่านี้ ซึ่งมุ่งเป้าไปยังผู้ที่อยู่บริเวณชายแดนอยู่แล้ว ได้เติบโตกลายเป็นโครงการบรรเทาทุกข์ด้านอาหารขนาดใหญ่ การแจกจ่ายชุดอุปกรณ์การเกษตร และการจัดหาเมล็ดพันธุ์ข้าว ซึ่งในปีถัดมาได้ดึงดูดชาวเขมรมากกว่าหนึ่งล้านคนให้เข้ามายังพื้นที่ชายแดน ข้อแตกต่างระหว่างประชากรที่เป็นผู้อยู่อาศัยถาวร (resident) และผู้พำนักชั่วคราว (non-resident) ในค่ายชายแดนที่สรุปไว้ในตารางที่ 3.4 ได้แสดงให้เห็นถึงขนาดของการเคลื่อนย้ายมายังชายแดนในช่วงปีที่มีการทะลักสูงสุด คือ ปี 1980 ข้อจำกัดทางสถิติที่ระบุไว้ในส่วนอื่นของรายงานฉบับนี้เกี่ยวกับความน่าเชื่อถือของตัวเลขประชากร ก็ให้นำมาปรับใช้กับตัวเลขประมาณการของประชากรที่ได้รับบริการจากสะพานเชื่อมแผ่นดินด้วยเช่นกัน ตารางที่ 6.1 ได้สรุปความสำคัญเปรียบเทียบของความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมที่ส่งมอบโดยองค์กรหลักทั้งสามแห่งบริเวณชายแดน เมื่อเทียบกับความช่วยเหลือที่ส่งไปยังกัมพูชาโดยตรง ทั้งนี้ วัตถุประสงค์ของโครงการ "สะพานเชื่อมแผ่นดิน" ประกอบด้วย 1) เพื่อให้ความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมแก่จังหวัดตามแนวชายแดน ในกรณีที่ความช่วยเหลือส่งไปถึงพวกเขาน้อยเกินไปผ่านทางพนมเปญ 2) เพื่อลดแนวโน้มการทะลักของประชากรจำนวนมหาศาลที่จะเข้ามาตั้งถิ่นฐานอย่างถาวรบริเวณชายแดน โดยการจัดหาปัจจัยสี่และความต้องการขั้นพื้นฐานให้แก่จังหวัดใกล้เคียง และ 3) เพื่อใช้ประโยชน์จากระบบโลจิสติกส์และการขนส่งอันดีเยี่ยมที่มีอยู่ในประเทศไทย สำหรับการจัดหาและส่งเสบียงไปยังกัมพูชา เป้าหมายเร่งด่วนของโครงการ คือ การสนองความต้องการของชาวเขมรมากถึงสองล้านคน (CCSDPT, 1980: 31) แม้ว่าจำนวนผู้ได้รับความช่วยเหลือจริงในท้ายที่สุดจะต่ำกว่าตัวเลขนี้อย่างมากก็ตาม นอกเหนือจากข้าวสารแล้ว โครงการสะพานเชื่อมแผ่นดินยังได้จัดหาอาหารเสริมโปรตีนสูง รวมถึงแหจับปลา เครื่องมือการเกษตร เมล็ดพันธุ์ผัก เมล็ดพันธุ์ข้าว และแม้กระทั่งสัตว์ใช้งานบางส่วน ค่ายหนองจานกลายเป็นจุดแจกจ่ายหลักเนื่องจากมีสภาพพื้นที่ราบเรียบและเข้าถึงได้ง่ายจากทั้งสองฝั่งชายแดน นอกจากนี้ยังมีการใช้พื้นที่สังโรด้วย โครงการอาหารโลก (WFP: world food programme) เริ่มลดขนาดกิจกรรมสะพานเชื่อมแผ่นดินลงในช่วงต้นปี 1981 เนื่องจากผู้คนเริ่มย้ายกลับสู่พื้นที่ส่วนในของประเทศหลังจากเก็บเกี่ยวพืชผลฤดูมรสุมที่ดีขึ้น (CCSI, 1981: 52) และได้ยุติโครงการลงในปลายปีนั้น หลังจากเป็นที่แน่ชัดว่าผลผลิตข้าว แม้ว่าจะยังไม่ใกล้เคียงกับความต้องการในภาวะปกติ แต่ก็เพียงพอที่จะประทังชีวิตของประชากรได้ (Charny and Short, 1982: 257) ความสำคัญของโครงการสะพานเชื่อมแผ่นดินต่อการอภิปรายเรื่องการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจในช่วงปี 1980 และ 1981 คือ การเคลื่อนย้ายประชากรขนาดใหญ่ที่โครงการนี้ก่อให้เกิด ได้บดบังและอำพรางการเคลื่อนย้ายถาวรระหว่างชายแดนกับพื้นที่ส่วนในอย่างมาก และยังเพิ่มความยากลำบากในการระบุว่า ใครบ้างและมีจำนวนเท่าใดแน่ที่ได้เดินทางกลับประเทศจากบริเวณชายแดนจริงๆ สำหรับผู้สังเกตการณ์จำนวนมากบริเวณชายแดนในขณะนั้น ข้อแตกต่างระหว่างผู้อยู่อาศัยถาวรและผู้พำนักชั่วคราว เป็นเพียงเรื่องของภาษาเท่านั้น หลายคนที่เดินทางมายังชายแดนเพื่อรับสิ่งของบรรเทาทุกข์ ได้ตัดสินใจปักหลักอยู่ต่อเพื่อใช้ประโยชน์จากบริการทางการแพทย์ที่ดีกว่าที่มีอยู่ ตัวอย่างเช่น ผู้ป่วยวัณโรคจำเป็นต้องพักรักษาตัวอยู่บริเวณชายแดนเป็นเวลาอย่างน้อยหกเดือน ผู้พำนักชั่วคราวบางคนอยู่บริเวณชายแดนเพียงไม่กี่วัน บางคนยืดเวลาอยู่นานออกไปอีกมาก และบางคนตั้งถิ่นฐานอย่างถาวร (Mason and Brown, 1983: 27) หลายคนเดินทางมายังชายแดนมากกว่าหนึ่งครั้ง และเมื่อสถานการณ์ในกัมพูชาเริ่มดีขึ้นในช่วงครึ่งหลังของปี 1980 บางคนไม่ได้มาเพราะความสิ้นหวังอีกต่อไป แต่มาเนื่องจากมีการแจกอาหารฟรีและบริการอื่นๆ สิ่งนี้แสดงให้เห็นอีกครั้งถึงธรรมชาติที่มีความผันผวนยืดหยุ่นสูงของประชากรชายแดนในช่วงปีแห่งวิกฤตเหล่านี้ พ่อค้า ในช่วงปลายปี 1979 พื้นที่ชายแดนได้กลายเป็นตลาดขนาดใหญ่และเป็นแหล่งกบดานของพ่อค้าตลาดมืดและผู้ลักลอบขนส่งสินค้า เนื่องจากการถูกปฏิเสธการนำเข้าสินค้าอุปโภคบริโภคมาตั้งแต่ปี 1975 ประกอบกับการที่สินค้าฟุ่มเฟือยส่วนใหญ่ถูกทำลายไปในยุคเขมรแดง ประเทศกัมพูชาจึงกลายเป็นตลาดที่แทบไม่จำกัดสำหรับสินค้าอุปโภคบริโภคที่ลักลอบนำเข้ามาจากประเทศไทย ยิ่งไปกว่านั้น ทั้งเวียดนามและลาวต่างก็ได้รับสินค้าอุปโภคบริโภคผ่านการค้าขายข้ามชายแดนไทย-กัมพูชาด้วยเช่นกัน ในช่วงปลายทศวรรษ 1970 ค่ายพักพิงชายแดนของกลุ่มเขมรเสรี ซึ่งอย่างดีที่สุดก็เป็นแค่เพียงการรวมตัวกันอย่างหลวมๆ ของขุนศึกที่ต่างฝ่ายต่างระแวงกันเอง และมีส่วนเกี่ยวข้องกับการค้าตลาดมืดข้ามชายแดน (Heder, 1980: 3) ด้วยเหตุนี้ พวกเขาจึงมีส่วนอย่างมากต่อขนาดของการเคลื่อนย้ายประชากรระหว่างชายแดนกับพื้นที่ส่วนใน พวกเขายังเป็นผู้ควบคุมการไหลเวียนของข้อมูลข่าวสารระหว่างพื้นที่ส่วนในและชายแดนอีกด้วย Heder (1981: 13) ชี้ว่า จำนวนพ่อค้าชาวเขมรที่ดำเนินกิจการออกจากพื้นที่ตลาดที่ใหญ่ที่สุดที่ตำบลโคกสูงซึ่งอยู่ใกล้กับค่ายหนองเสม็ดที่ควบคุมโดย KPNLF ในปี 1980 มีจำนวนเกือบ 10,000 คน แม้แต่ค่ายปิดอย่างเขาอีด่างก็ยังมีส่วนของกลุ่มลักลอบขนส่งสินค้าที่มักจะลอดรั้วออกไปยังชายแดนและเข้าไปในกัมพูชาเป็นประจำ โดยประมาณการของบางคนระบุว่ามีจำนวนสูงถึง 200 คน พ่อค้าที่ตั้งฐานอยู่บริเวณชายแดนจำนวนมากใช้เวลาอยู่ในกัมพูชามากพอๆ กับที่ใช้อยู่บริเวณชายแดน จึงมีความเป็นไปได้สูงมากที่หลายคนจะถูกระบุว่าเป็นผู้เดินทางกลับประเทศ เมื่ออยู่ในกัมพูชา อันที่จริง การถูกระบุว่าเป็นผู้เดินทางกลับประเทศ ช่วยปกปิดกิจกรรมผิดกฎหมายของพวกเขาได้ในระดับหนึ่ง กองทัพไทยและเวียดนาม ตลอดจนแนวร่วมฝ่ายต่อต้านทั้งสามกลุ่ม ต่างก็เก็บภาษีจากพ่อค้าเมื่อพวกเขาเดินทางข้ามดินแดนในเขตอำนาจของตน ในฐานะพ่อค้า พวกเขาใช้ประโยชน์จากความช่วยเหลือที่มีให้แก่ผู้คนที่สะพานเชื่อมแผ่นดินอย่างเห็นได้ชัด เช่นเดียวกับสถานการณ์ฉุกเฉินส่วนใหญ่ สัดส่วนของสิ่งของบรรเทาทุกข์ส่วนหนึ่งจึงไปจบลงที่ตลาดมืด ในทำนองเดียวกัน จึงมีความเป็นไปได้สูงมากที่พวกเขายังฉวยโอกาสโดยการอ้างว่าเป็นผู้เดินทางกลับประเทศ เพื่อรับความช่วยเหลือ เช่น ชุดอุปกรณ์การตั้งถิ่นฐานใหม่ ที่ UNHCR จัดหาให้แก่ผู้เดินทางกลับคืนสู่พื้นที่ส่วนในของกัมพูชา พ่อค้าเหล่านี้ยังทำหน้าที่สำคัญในการเป็นช่องทางถ่ายทอดข้อมูลข่าวสารเกี่ยวกับพื้นที่ส่วนใน ซึ่งผู้เดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจจำนวนมากใช้ข้อมูลของพ่อค้าเกี่ยวกับพื้นที่ส่วนในมาเป็นพื้นฐานในการตัดสินใจเดินทางกลับ สรุปได้ว่า การเคลื่อนย้ายเป็นประจำจากชายแดนสู่พื้นที่ส่วนในของกลุ่มพ่อค้า ได้เพิ่มมิติอีกด้านหนึ่งที่ทำให้การทำความเข้าใจเรื่องการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจในช่วงต้นทศวรรษ 1980 มีความซับซ้อนยิ่งขึ้น Response to Spontaneous Repatriation ไม่มีหน่วยงานใดบริเวณชายแดนหรือภายในกัมพูชาในช่วงปี 1979–84 ที่มีไฟล์ข้อมูลซึ่งสามารถใช้จัดทำสำมะโนประชากรที่แม่นยำของผู้เดินทางกลับประเทศได้ อันที่จริง เจ้าหน้าที่ของหน่วยงานต่างๆ จำนวนน้อยมากที่ประจำอยู่ตามแนวชายแดนในช่วงต้นทศวรรษ 1980 ที่เต็มใจจะคาดเดาจำนวนตามหลักวิชาการ เนื่องจากภาวะที่มีความผันผวนยืดหยุ่นสูงอย่างยิ่งของประชากรชายแดนในช่วงปีแห่งวิกฤต ตัวเลขเดียวที่มีการอ้างอิงเป็นประจำ คือ ตัวเลขที่จัดทำโดยสำนักงาน UNHCR ณ กรุงพนมเปญ หลังจากที่มีการจัดตั้งขึ้นในเดือนกันยายน 1980 เพื่อช่วยเหลือผู้เดินทางกลับประเทศ อย่างไรก็ตาม บันทึกรายละเอียดเกี่ยวกับการปฏิบัติงานภาคสนามและการเบิกจ่ายงบประมาณของหน่วยงานดังกล่าวได้ถูกทำลายไปในปี 1987 ยิ่งไปกว่านั้น เป็นที่ชัดเจนว่า UNHCR ไม่เคยมีการลงทะเบียนผู้เดินทางกลับจากประเทศไทย เวียดนาม หรือลาวเลย และตัวเลขที่อ้างอิงโดยหน่วยงานนั้นอิงตามระดับความช่วยเหลือที่จัดหาให้เป็นหลัก มากกว่าการนับจำนวนที่มีตัวตนจริง นอกจากนี้ ยังสำคัญที่จะต้องย้ำว่า ในช่วงเวลาที่ UNHCR เริ่มเข้ามาปฏิบัติการในกัมพูชานั้น ผู้เดินทางกลับส่วนใหญ่ได้เดินทางมาถึงและกระจายตัวออกสู่ชนบทไปเรียบร้อยแล้ว ชาวกัมพูชาได้เดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจจากประเทศเพื่อนบ้านทั้งสามแห่ง โดยผู้ที่มาจากเวียดนามและลาวเริ่มเดินทางกลับเกือบจะทันทีที่เวียดนามบุกเข้ากัมพูชา ในขณะที่ผู้มาจากชายแดนไทยเริ่มเดินทางกลับในช่วงต้นปี 1980 ตลอดช่วง 4 ปีถัดมา UNHCR ได้ให้ความช่วยเหลือแก่ผู้เดินทางกลับประเทศที่ประมาณการไว้ราว 520,000 คน ซึ่งในจำนวนนี้ร้อยละ 60 เดินทางกลับในช่วงปี 1979–1980 โครงการช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมที่ริเริ่มโดย UNHCR ในเดือนกันยายน 1980 เกิดขึ้นตามคำร้องขอจากกรุงพนมเปญ โดยมีวัตถุประสงค์เพื่ออำนวยความสะดวกให้ผู้เดินทางกลับสามารถพึ่งพาตนเองได้ และในตอนแรกตั้งใจจะขยายเวลาไปจนถึงสิ้นปีนั้นเท่านั้น อย่างไรก็ตาม เช่นเดียวกับอีกหลายๆ โครงการของ UNHCR โครงการนี้ได้ดำเนินต่อเนื่องเรื่อยมานับตั้งแต่นั้น โครงการระยะแรกมุ่งเป้าไปที่การให้ความช่วยเหลือแก่ผู้เดินทางกลับประเทศประมาณ 310,000 คน โดยในจำนวนนี้มี 115,000 คน มาจากเวียดนามในช่วงเดือนแรกๆ ของปี 1979 และตั้งถิ่นฐานหลักอยู่ในสามจังหวัดทางตะวันออก ได้แก่ ไพรแวง สวายเรียง และเทกึว (ภาพที่ 6.1) การเดินทางกลับของผู้ลี้ภัยชาวเขมรจากเวียดนามเกิดขึ้นก่อนที่จะมีโครงการช่วยเหลือผู้เดินทางกลับของ UNHCR ใดๆ ชาวเขมรประมาณ 35,000 คนยังคงอยู่ในเวียดนาม โดยส่วนใหญ่เป็นชาวเขมรเชื้อสายจีนที่มองไม่เห็นอนาคตของตนเองหากเดินทางกลับกัมพูชา และหวังที่จะได้รับการตั้งถิ่นฐานใหม่ภายใต้โครงการเดินทางอย่างเป็นระเบียบ (Orderly Departure Program) นอกจากนี้ อีกประมาณ 20,000 คน ได้เดินทางกลับมาจากลาวในช่วงปลายฤดูใบไม้ผลิปี 1979 เพื่อตั้งถิ่นฐานในจังหวัดเสียมราฐ และเมื่อเริ่มต้นปี 1980 เชื่อกันว่ามีผู้เดินทางกลับจากประเทศไทยและชายแดนไทย-กัมพูชาประมาณ 175,000 คน (UNHCR, 1980: 12) โครงการช่วยเหลือผู้เดินทางกลับประเทศได้กลายเป็นส่วนหนึ่งของโครงการบรรเทาทุกข์ร่วมกัมพูชา (Joint Kampuchean Relief Programme) ซึ่งดำเนินงานโดย FAO/WFP, ICRC และ UNICEF และได้รับการปฏิบัติงานในระดับท้องถิ่นโดยสภากาชาดกัมพูชา (UNHCR, 1981a: 203) ในช่วงกลางปี 1981 ตัวเลขผู้เดินทางกลับที่ได้รับการช่วยเหลือได้รับการปรับเพิ่มขึ้นเป็น 360,000 คน (UNHCR, 1981b: 6) และเมื่อสิ้นปี 1981 ตัวเลขดังกล่าวอยู่ที่ 400,000 คน (UNHCR, 1982: 380) ภายในปี 1984 UNHCR ยืนยันว่าได้ให้ความช่วยเหลือแก่ผู้เดินทางกลับรวมทั้งสิ้น 104,000 ครอบครัว หรือประมาณ 520,000 คน (UNHCR, 1985a: 394) (ดูตารางที่ 6.2) ทั้งนี้ แทบไม่มีหลักฐานยืนยันอีกเลยว่ามีการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจเพิ่มเติมของชาวเขมรจากเวียดนามหลังจากปี 1979 และมีชาวเขมรเพิ่มขึ้นอีกเพียง 3,000 คน เท่านั้น ที่รับรู้ว่าได้เดินทางกลับจากลาวตั้งแต่ปี 1979 (UNHCR, 1984: 350) ตัวเลขเหล่านี้จึงบ่งชี้ว่าผู้เดินทางกลับส่วนใหญ่ที่เหลือทั้งหมด กล่าวคือ จำนวนรวม 382,000 คน น่าจะมีต้นทางมาจากประเทศไทยและบริเวณชายแดนไทย-กัมพูชา อย่างไรก็ตาม ตัวเลขรวมนี้ยังคงจำเป็นต้องได้รับการประเมินอย่างวิพากษ์วิจารณ์และถี่ถ้วนยิ่งขึ้น ไม่ต้องสงสัยเลยว่ามีชาวเขมรจำนวนมากเดินทางกลับสู่พื้นที่ส่วนในของประเทศจากชายแดนไทย เมื่อเป็นที่ชัดเจนว่ากองทัพเวียดนามผู้รุกรานไม่ได้เข้ามากดขี่ข่มเหงชาวเขมร นับประสาอะไรกับการสังหาร ผู้คนจำนวนมากบริเวณชายแดนจึงเลือกที่จะเดินทางกลับ ยิ่งไปกว่านั้น การทวีความรุนแรงของการสู้รบเป็นระยะบริเวณชายแดนระหว่างกองกำลังฝ่ายต่อต้านกับทหารเวียดนาม เช่น ในเดือนมิถุนายน 1980 เมื่อรัฐบาลพนมเปญได้ช่วยอพยพประชาชนราว 40,000 คน จากชายแดนเข้าสู่พื้นที่ส่วนใน (ICRNW, 1980) และอีกครั้งในระหว่างการบุกโจมตีในฤดูแล้งปี 1983 ส่งผลให้ผู้คนพยายามแสวงหาความปลอดภัยที่ค่อนข้างมั่นคงกว่าในพื้นที่ส่วนในของประเทศ นอกจากนี้ ข้อมูลข่าวสารที่ส่งมาถึงชายแดนจากผู้ที่เดินทางกลับไปก่อนหน้า ยังช่วยให้หลายคนมั่นใจว่าพวกเขาจะไม่ถูกลงโทษหากเดินทางกลับ อย่างไรก็ตาม ยังเป็นที่น่าสงสัยว่าตัวเลขที่แท้จริงเคยสูงเท่ากับที่ข้อมูลของ UNHCR บ่งชี้ไว้หรือไม่ ข้อมูลผู้เดินทางกลับในตารางที่ 6.2 ซึ่งนำมาจากเอกสารของ UNHCR แสดงให้เห็นผ่านลักษณะที่เป็นการสรุปในภาพรวมว่า ตัวเลขเหล่านั้นเป็นเพียงการประมาณการล้วนๆ โดยอิงตามตัวเลขที่รัฐบาลพนมเปญจัดหาให้ หรืออิงตามระดับความช่วยเหลือที่แจกจ่ายผ่านสภากาชาดกัมพูชาเป็นหลัก เมื่อพิจารณาถึงระดับการเคลื่อนย้ายย้ายถิ่นฐานที่สูงมากภายในกัมพูชาตลอดปี 1979 และ 1980 ซึ่งยังคงดำเนินต่อมาในขนาดที่ลดลงอย่างมากในช่วงหลายปีถัดมา จึงเป็นที่ประจักษ์ชัดว่าไม่มีหน่วยงานใด ไม่ว่าจะเป็นภาครัฐหรือองค์กรเอกชน ที่อยู่ในสถานะที่จะตรวจสอบได้ว่า ใครคือผู้เดินทางกลับมาจากประเทศไทยหรือชายแดน และใครเป็นเพียงผู้พลัดถิ่นภายในประเทศ ชาวกัมพูชาส่วนใหญ่มีความจำเป็นต้องได้รับการช่วยเหลืออย่างเร่งด่วนในช่วงปีเหล่านี้ และจึงเป็นธรรมดาที่จะสันนิษฐานได้ว่า มีหลายคนฉวยโอกาสจากชุดอุปกรณ์การตั้งถิ่นฐานใหม่ที่มีอยู่ โดยการแอบอ้างว่าตนเป็นผู้เดินทางกลับประเทศ ข้อคิดเห็นนี้ได้รับการยอมรับร่วมกันโดยผู้สังเกตการณ์หลายคนที่อยู่ในกัมพูชา ณ ขณะนั้น เจ้าหน้าที่ของ UNHCR ซึ่งมีเพียงสองคนในกรุงพนมเปญนั้น มีจำนวนน้อยเกินกว่าจะติดตามตรวจสอบการแจกจ่ายในต่างจังหวัดอย่างใกล้ชิด อีกทั้งการเดินทางออกนอกเมืองก็ทำได้ยากและถูกจำกัดอย่างยิ่ง อันที่จริง ยังเป็นที่น่าสงสัยว่าบุคลากรของ UNHCR มีแรงจูงใจที่แรงกล้าเพียงใดในการพิสูจน์ยืนยันข้อกล่าวอ้างว่าผู้คนเหล่านั้นเป็นผู้เดินทางกลับประเทศจริงหรือไม่ เมื่อเทียบกับผู้พลัดถิ่นภายในประเทศ เนื่องจากผู้พลัดถิ่นต่างก็มีความต้องการความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมอย่างหนัก และเมื่อพิจารณาถึงการถูกโดดเดี่ยวในระดับนานาชาติของกัมพูชา รวมถึงผลลัพธ์ที่ตามมา คือ ความช่วยเหลือจากนานาชาติที่มีให้อย่างจำกัดยิ่ง UNHCR อย่างน้อยก็ได้จัดหามาตรการช่วยเหลือด้านการตั้งถิ่นฐานใหม่ในระดับหนึ่ง ความช่วยเหลือที่จัดหาให้แก่ผู้เดินทางกลับประเทศประกอบด้วยชุดอุปกรณ์การตั้งถิ่นฐานใหม่ 3 ชุด ได้แก่ เสื้อผ้า ที่บรรจุผ้า ผ้ายางกันน้ำ มุ้ง โสร่ง และชุดอุปกรณ์เย็บผ้า ชุดเครื่องครัวที่บรรจุอุปกรณ์ทำครัวพื้นฐาน และชุดเครื่องมือช่างที่บรรจุเครื่องมือพื้นฐานสำหรับการก่อสร้างและการเพาะปลูก แต่ละครอบครัวที่ได้รับชุดอุปกรณ์จะได้รับข้าวสาร 50 กิโลกรัมด้วย ทั้งนี้ ไม่มีความช่วยเหลือด้านการตั้งถิ่นฐานใหม่อื่นใด ไม่ว่าจะในรูปวัตถุหรือรูปแบบอื่น จัดหาให้แก่ผู้เดินทางกลับเป็นรายบุคคลอีก ภายในปี 1983 เป็นที่แน่ชัดว่า ความช่วยเหลือรายบุคคลจำเป็นต้องได้รับเสริมด้วยมาตรการที่ช่วยอำนวยความสะดวกในการปรับตัวเข้ากับชุมชนท้องถิ่นของผู้เดินทางกลับประเทศ ด้วยเหตุนี้ จึงมีการริเริ่มโครงการขนาดเล็กจำนวนหนึ่งในหมู่บ้านบางแห่งที่ทราบว่ามีประชากรผู้เดินทางกลับมาจำนวนมาก เพื่อปรับปรุงโครงสร้างพื้นฐานโดยรวมของหมู่บ้าน โครงการเหล่านี้รวมถึงการจัดซื้อไถส่วนรวมและเครื่องนวดข้าว ตลอดจนเครื่องมือในการเพิ่มความหลากหลายของรายได้ ผ่านการจัดหาอุปกรณ์งานไม้ อุปกรณ์งานช่างเหล็ก และกระสวยทอผ้า นอกจากนี้ยังมีการจัดหาแหจับปลาและสัตว์ใช้งาน ยิ่งไปกว่านั้นยังให้ความช่วยเหลือในการก่อสร้างและจัดหาสิ่งของสำหรับโรงเรียนและสถานอนามัย โครงการช่วยเหลือระยะแรกเริ่มขึ้นในอำเภอพานไพร จังหวัดกำปงจาม ซึ่งมีการประมาณการว่าประชากรบางส่วนเป็นผู้เดินทางกลับประเทศ (McNamara, 1985: 34) มีการชี้ให้เห็นแล้วว่า ในตอนแรกรัฐบาลพนมเปญเปิดรับการเดินทางกลับของผู้คนจากชายแดน จุดยืนดังกล่าวอิงตามเรื่องความมั่นคง กล่าวคือ ยิ่งมีผู้คนอยู่บริเวณชายแดนน้อยลงเท่าใด กองกำลังฝ่ายต่อต้านก็จะยิ่งอ่อนแอลงเท่านั้น ไม่ปรากฏหลักฐานว่าผู้เดินทางกลับในปี 1979 และ 1980 ถูกกดขี่ข่มเหงหรือคุกคามแต่ประการใด พวกเขามีอิสระที่จะย้ายไปตั้งถิ่นฐานในพื้นที่ที่ตนเองเลือกเพื่อปรับตัวกลับเข้าสู่ระบบเศรษฐกิจของหมู่บ้าน ซึ่งแน่นอนว่านี่คือมุมมองของรัฐบาลไทยที่ได้แถลงในการประชุมประจำปี CCSDPT ปี 1981 ว่า "...รัฐบาลไทยและองค์กรอื่นๆ ได้พยายามติดตามผล (การเดินทางกลับของพวกเขา) และจนถึงขณะนี้ยังไม่มีรายงานการเสียชีวิตหรือการอดอาหารตาย" (CCSDPT, 1981: 109) ในทางกลับกัน มีหลักฐานว่าผู้เดินทางกลับจำนวนมากลังเลที่จะแสดงตนว่าเป็นผู้เดินทางกลับประเทศ เนื่องจากหวาดกลัวว่าจะถูกเชื่อมโยงหรือระบุว่าเป็นฝ่ายต่อต้าน โดยเฉพาะอย่างยิ่งกรณีของผู้เดินทางกลับที่มาจากพื้นที่ควบคุมของเขมรแดง พวกเขาเลือกที่จะแสดงตนว่าเป็นผู้พลัดถิ่นจากภายในกัมพูชาแทน ซึ่งอาจมีเหตุผลที่ดีสำหรับเรื่องนี้ แม้ว่าจะยอมรับผู้เดินทางกลับด้วยเหตุผลทางการเมือง แต่รัฐบาลพนมเปญก็ยังคงระมัดระวังเกี่ยวกับความน่าเชื่อถือทางการเมืองของคนเหล่านี้ ผู้ให้ข้อมูลบางรายชี้ว่า ชาวบ้านในท้องถิ่นถูกกระตุ้นให้มองผู้เดินทางกลับด้วยความสงสัยแคลงใจ โดยรัฐบาลได้แนะนำชาวบ้านให้ความช่วยเหลือแก่ผู้เดินทางกลับ แต่ในขณะเดียวกันก็ให้สอดส่องดูแลกิจกรรมต่างๆ ของพวกเขาอย่างใกล้ชิด SPONTANEOUS REPATRIATION 1985-1988 ผลจากการบุกโจมตีของเวียดนามต่อกลุ่มต่อต้านทั้งสามกลุ่มที่รวมตัวกันเป็น CGDK ซึ่งเริ่มขึ้นในช่วงฤดูแล้งปลายปี 1984 ทำให้ประชากรในค่ายชายแดนจำต้องอพยพหลบหนีเข้ามาในประเทศไทย ตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน 1984 จนถึงช่วงฤดูใบไม้ผลิปี 1985 ชาวเขมรประมาณ 220,000 คน ได้ถูกย้ายไปอยู่ในศูนย์อพยพ 14 แห่ง ตามแนวชายแดนยาว 700 กิโลเมตร ตั้งแต่อุบลราชธานีทางตอนเหนือจนถึงตราดทางตอนใต้ ในบางกรณี มีการใช้พื้นที่ของค่ายผู้ลี้ภัยเดิม ตัวอย่างเช่น ที่เขาอีด่าง มีชาวเขมรประมาณ 50,000 คนจากค่ายหนองเสม็ด ได้รับการจัดให้อยู่อาศัยชั่วคราวในพื้นที่ติดกัน แต่แยกออกจากประชากรในค่ายที่อยู่ภายใต้การควบคุมของ UNHCR อย่างชัดเจน นโยบายของไทย คือ การอนุญาตให้ผู้ลี้ภัยเหล่านี้พักพิงชั่วคราวในฐานะผู้พลัดถิ่นเท่านั้น จนกว่าสถานการณ์ความมั่นคงทางอีกฝั่งของชายแดนจะเอื้ออำนวยให้พวกเขากลับคืนสู่กัมพูชา นอกจากกรณีการรวมตัวของครอบครัวที่เกิดขึ้นเป็นครั้งคราวแล้ว ไม่มีการอนุญาตให้ประชากรกลุ่มนี้ตั้งถิ่นฐานใหม่แต่อย่างใด อย่างไรก็ตาม มีบางส่วนที่ประสบความสำเร็จในการลักลอบเข้าสู่เขาอีด่าง และในที่สุดก็ถูกเพิ่มเข้าไปในกระบวนการส่งไปตั้งถิ่นฐานใหม่  ตารางที่ 3.6 แสดงให้เห็นว่า ในที่สุดประชากรผู้พลัดถิ่นถูกรวบรวมให้อยู่ในค่ายเพียงไม่กี่แห่ง โดยค่ายที่ใหญ่ที่สุด คือ Site 2 ในเกือบทุกกรณี ค่ายเหล่านี้ตั้งอยู่ใกล้กับชายแดนมาก ส่วนหนึ่งเพื่อย้ำถึงลักษณะชั่วคราวของค่าย และอีกส่วนหนึ่งเพื่อรักษาบทบาทในการเป็น 'พื้นที่กันชน' ตัวอย่างเช่น แนวเขตด้านตะวันออกของ Site 2 อยู่ห่างจากชายแดนไม่ถึงหนึ่งกิโลเมตร กองกำลังทางการทหารที่เชื่อมโยงกับค่ายชายแดนก็ย้ายเข้ามาอยู่ภายในประเทศไทยในช่วงเวลานี้ด้วยเช่นกัน เมื่อกองกำลังต่อต้านถูกผลักดันให้ออกไปจากพื้นที่ชายแดน ฝ่ายเวียดนามจึงสามารถกระชับพื้นที่และปิดชายแดนได้อย่างมีประสิทธิภาพ ทั้งสองฝ่ายต่างวางสนามทุ่นระเบิดอย่างเป็นวงกว้างระหว่างพื้นที่ตั้งของตน ส่งผลให้การค้าตลาดมืดข้ามชายแดนเกือบทั้งหมดต้องยุติลงในช่วงปลายปี 1984  การเดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจและเป็นไปเองถูกทำให้หยุดชะงักลงโดยสิ้นเชิง ยิ่งไปกว่านั้น ความพยายามในการเจรจาข้อตกลงการส่งกลับประเทศ ซึ่งดำเนินมาตั้งแต่ต้นทศวรรษ 1980 แทบจะไม่ประสบความสำเร็จ แม้ว่าทางการกัมพูชาจะยังคงแสดงความเต็มใจที่จะรับผู้สมัครใจกลับจากค่ายเขาอีด่างก็ตาม (UNHCR, 1987 Part II: 35) อย่างไรก็ตาม ท่าทีต่อผู้เดินทางกลับจากชายแดนในพนมเปญได้เปลี่ยนไป ตั้งแต่ต้นปี 1985 โดยผู้เดินทางกลับรายใหม่ทุกคนจะถูกมองด้วยความสงสัยและถูกจับตาในฐานะอาจเป็นสายลับ เชื่อว่ามีบางส่วนถูกส่งไปยังค่ายปรับทัศนคติ (re-education camps) ความเสี่ยงของผู้เดินทางกลับยังถูกโหมกระพือโดยฝ่ายบริหารค่ายชาวเขมร ซึ่งกังวลและต้องการดับความปรารถนาหรือความหวังของประชากรในค่ายที่คิดจะเดินทางกลับอีกด้วย จำนวนประชากรในค่ายเพิ่มสูงขึ้นอย่างต่อเนื่องตั้งแต่ปี 1985 และไม่พบหลักฐานว่ามีการเคลื่อนย้ายเพื่อเดินทางกลับประเทศในระดับที่มีนัยสำคัญ สำหรับจำนวนคนที่ลดลงระหว่างเดือนกุมภาพันธ์ 1988 ถึงมกราคม 1989 (ตารางที่ 3.6) มีสาเหตุมาจากการปิดค่ายพักพิงของเขมรแดงสองแห่ง อย่างไรก็ดี ประชากรเหล่านั้นยังคงอยู่ในพื้นที่ชายแดน โดยย้ายไปตั้งหลักแหล่งใหม่ห่างออกไปเพียงไม่กี่กิโลเมตรภายในฝั่งกัมพูชา การโยกย้ายพลเรือนโดยกลุ่มแกนนำเขมรแดงได้สร้างความกังวลอย่างมากแก่ประชาคมระหว่างประเทศ เนื่องจากประชากรกลุ่มดังกล่าวถูกย้ายไปอยู่นอกเหนือขอบเขตการเข้าถึงของความช่วยเหลือด้านมนุษยธรรมอย่างสิ้นเชิง ในช่วงปี 1985 พลเรือนมากกว่า 5,000 คนถูกย้ายจาก Site 8 ไปยังค่ายซ่อนเร้นแห่งหนึ่งที่พนมเดย และอีกประมาณ 9,000 คนถูกย้ายจากค่ายตาเลือน เข้าไปใกล้ชายแดนยิ่งขึ้น (Erlanger, 1988) ต่อมาในปี 1986 พลเรือนจำนวน 1,500 คนถูกบังคับย้ายจากห้วยจานไปยังค่ายภายในกัมพูชา และพลเรือนอีก 1,683 คนถูกย้ายจาก Site 8 ไปยังค่ายนาตราวอันห่างไกล (Jackson, 1987: 16) แม้เขมรแดงจะกล่าวอ้างว่าการเคลื่อนย้ายทั้งหมดนั้นเป็นไปโดย 'สมัครใจ' และ 'เกิดขึ้นเอง' แต่คำกล่าวอ้างดังกล่าวถือว่าไม่อาจเชื่อถือได้ ส่วนการเปลี่ยนแปลงของจำนวนประชากรในค่ายอื่นบางส่วนเกิดจากการเคลื่อนย้ายระหว่างค่ายด้วยกัน โดยมีการโยกย้ายโดยสมัครใจจาก Site 2 ไปยัง Site B จำนวนราว 600 คนในปี 1986 และอีก 1,000 คนในปี 1987 (USCR, 1987: 6) หลักฐานบอกเล่าชี้ว่ามีคนเพียงไม่กี่คนที่ยังคงเสี่ยงชีวิตเดินทางข้ามสนามทุ่นระเบิดกลับเข้าไปในกัมพูชา อย่างไรก็ตาม ความเสี่ยงนั้นสูงมาก ดังจะเห็นได้จากจำนวนพลเรือนที่ได้รับบาดเจ็บและเสียชีวิตจากทุ่นระเบิด ผู้ที่เดินทางกลับมักเป็นการกลับไปเพียงชั่วคราวเท่านั้น โดยการรวมตัวของครอบครัวยังคงเป็นแรงจูงใจหลัก เนื่องจาก ICRC ยังไม่สามารถเริ่มให้บริการติดตามหาญาติภายในกัมพูชาได้ นอกจากนี้ยังเป็นกิจการที่มีค่าใช้จ่ายสูง โดยคนนำทางข้ามสนามทุ่นระเบิดคิดค่าบริการสูงถึง 8 ดอลลาร์สหรัฐ ซึ่งนับเป็นภาระราคาแพงมากสำหรับผู้อยู่อาศัยในค่าย ดังนั้น จึงเป็นไปได้ยากยิ่งที่จะมีผู้คนมากกว่าสองสามร้อยคนเสี่ยงชีวิตเดินทางกลับกัมพูชาในช่วง 4 ปีตั้งแต่ปี 1985 ถึงสิ้นปี 1988  UNHCR ไม่ได้ตีพิมพ์เผยแพร่ข้อมูลเกี่ยวกับผู้เดินทางกลับรายใหม่อีกเลย นับตั้งแต่ปี 1985 เป็นต้นมา แม้ว่าจะยังคงดำเนินกิจกรรมตามโครงการสำหรับผู้เดินทางกลับอย่างต่อเนื่องก็ตาม ในปี 1985 โครงการปรับตัวเข้ากับชุมชนโครงการที่สองได้เริ่มขึ้นในอำเภอเจก จังหวัดสวายเรียง สำหรับผู้ได้รับประโยชน์ 6,011 คน โดยถอดแบบมาจากโครงการแรกในจังหวัดกำปงจามที่เคยให้ความช่วยเหลือประชาชนราว 2,800 คน (UNHCR, 1987 Part II: 35) ในปีถัดมา โครงการที่สามได้เริ่มขึ้นในอำเภอชุมคีรี จังหวัดเทกึว และในปี 1988 ได้ขยายโครงการในอำเภอกระฬอ จังหวัดกำปงจาม (สำหรับผู้ได้รับประโยชน์ 6,750 คน) ในอำเภอพสาร์แดก จังหวัดกันดาล (สำหรับผู้ได้รับประโยชน์ 2,400 คน) และในอำเภอบาพนม จังหวัดไพรแวง (สำหรับผู้ได้รับประโยชน์ 2,400 คนเช่นกัน) นอกจากนี้ในปี 1988 ยังได้มีการนำเสนอโครงการใหม่เพื่อการฟื้นฟูอาชีพและสำหรับผู้ลี้ภัยผู้พิการอีกด้วย (UNHCR, 1988 Part II: 37) โครงการทั้งหมดเหล่านี้เป็นการดำเนินงานอิงตามพื้นที่เพื่อให้บริการแก่ทั้งผู้เดินทางกลับประเทศและประชากรท้องถิ่นในอำเภอเหล่านั้น ขอบเขตว่าโครงการปรับตัวเข้ากับชุมชนเหล่านี้ได้สร้างประโยชน์ให้แก่ผู้เดินทางกลับประเทศหรือประชาชนท้องถิ่นมากน้อยเพียงใดยังคงไม่ชัดเจน เนื่องจากข้อมูลเกี่ยวกับโครงการเหล่านี้มีอยู่อย่างจำกัด เช่นเดียวกับการแจกจ่ายชุดอุปกรณ์การตั้งถิ่นฐานใหม่ในช่วงต้นทศวรรษ 1980 ไม่พบรายงานเกี่ยวกับการติดตามและประเมินผลกิจกรรมเหล่านี้อย่างละเอียด เจ้าหน้าที่องค์กรเอกชนกลุ่มหนึ่งที่ได้ลงพื้นที่เยี่ยมชมศูนย์แห่งหนึ่งในช่วงต้นปี 1989 รายงานว่า แม้พวกเขาจะเห็นกิจกรรมการทอผ้า การเพาะปลูก และงานไม้บ้าง แต่สิ่งอำนวยความสะดวกส่วนใหญ่ในศูนย์กลับถูกปล่อยทิ้งไว้โดยไม่ได้ใช้งานหรือมีการใช้งานน้อยมาก หากกัมพูชาในยุคหลังการตกลงสันติภาพจะนำยุทธศาสตร์การส่งเสริมศูนย์ปรับตัวเข้ากับชุมชนในระดับพื้นที่ในลักษณะที่คล้ายคลึงกันนี้มาใช้ โดยเฉพาะในพื้นที่ที่ทราบกันว่ามีผู้เดินทางกลับประเทศโดยสมัครใจย้ายกลับเข้าไป จำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องทำความเข้าใจบทเรียนและประสบการณ์ที่ได้รับนับตั้งแต่ปี 1985 ให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้นกว่านี้ SPONTANEOUS REPATRIATION 1989 ในเดือนมกราคม 1989 บันทึกช่วยจำได้ถูกลงนามร่วมกันในที่สุดระหว่างรัฐบาลพนมเปญและ UNHCR เพื่อควบคุมดูแลการส่งกลับประเทศโดยสมัครใจของผู้ลี้ภัยตามพันธกิจ ('mandate' refugees) สิ่งนี้เปิดทางให้ UNHCR เริ่มจัดทำแผนเผชิญเหตุภายใต้ความร่วมมือกับรัฐบาลกัมพูชา สำหรับการส่งผู้ลี้ภัยภายใต้การคุ้มครองกลับประเทศในท้ายที่สุด กล่าวคือ ผู้ลี้ภัยที่เขาอีด่างและเขาบรรทัด แม้ว่าข้อตกลงนี้จะไม่ได้ระบุถึงค่ายพักพิงชายแดนไว้โดยเฉพาะ แต่การยอมรับของรัฐบาลพนมเปญต่อกระบวนการส่งกลับที่เป็นระเบียบ ก็ได้รับการสะท้อนผ่านท่าทีที่เป็นบวกและเปิดกว้างมากขึ้นเรื่อยๆ ตลอดปี 1989 ต่อการส่งชาวเขมรทุกคนกลับประเทศในภาพรวม พัฒนาการสำคัญอื่นๆ อีกหลายประการได้เกิดขึ้นในช่วงปีที่ผ่านมา การเจรจาที่เพิ่มมากขึ้นระหว่างทุกฝ่ายจากการประชุมจาการ์ตาอย่างไม่เป็นทางการ (Jakarta Informal Meetings) ประกอบกับความพยายามอย่างหนักของรัฐบาลพนมเปญในการแสวงหาการยอมรับจากประชาคมระหว่างประเทศ ได้ส่งผลให้เกิดบรรยากาศที่เปิดรับการกลับมาของผู้ลี้ภัยมากยิ่งขึ้น แม้ว่าความล้มเหลวของการเจรจาสันติภาพกรุงปารีสในเดือนสิงหาคม 1989 จะทำให้เกิดอุปสรรคชั่วคราว แต่การถอนกำลังทหารเวียดนามส่วนใหญ่ที่ปรากฏชัดในหนึ่งเดือนต่อมา ร่วมกับการเปลี่ยนผ่านนโยบายอย่างก้าวกระโดดของไทยที่แสดงออกผ่านการเปิดการเจรจาโดยตรงกับฮุน เซน (รวมถึงการประกาศของนายกรัฐมนตรีชาติชาย ชุณหวัณ ที่ต้องการ "...เปลี่ยนสนามรบในกัมพูชาให้เป็นสนามการค้า") ได้ส่งสัญญาณอันดีต่อการสร้างเงื่อนไขทางการเมืองที่เอื้อต่อการส่งกลับประเทศ ยิ่งไปกว่านั้น การบุกโจมตีทางทหารที่ประสบความสำเร็จโดยกลุ่ม CGDK ในช่วงปลายปี 1989 ตามมาด้วยการตีตอบโต้ที่มีประสิทธิภาพโดยกองกำลังพนมเปญในช่วงต้นปี 1990 ได้ตอกย้ำถึงความจำเป็นในการตั้งรับและแก้ปัญหาทางการเมือง เนื่องจากเหตุการณ์เหล่านี้ได้แสดงให้เห็นอีกครั้งว่าไม่มีฝ่ายใดมีกำลังเพียงพอที่จะบรรลุชัยชนะด้วยวิธีทางการทหาร เหตุการณ์ในปี 1989 และช่วงต้นปีนี้ ส่งผลให้เกิดการขยายตัวอย่างมีนัยสำคัญของการเคลื่อนย้ายข้ามชายแดนเมื่อเทียบกับ 4 ปี ก่อนหน้า การส่งกลับประเทศโดยสมัครใจและเป็นไปเองเพิ่มสูงขึ้นอีกครั้ง โดยเฉพาะอย่างยิ่งในช่วงเดือนมีนาคมและเมษายน 1989 มีผู้คนเดินทางกลับเพื่อเยี่ยมเยือนชั่วคราวมากขึ้น พ่อค้าเริ่มกลับมาทำการค้าขายข้ามชายแดนในระดับที่คึกคักยิ่งขึ้น กองกำลังทหารของ CGDK ได้กลับมาจัดตั้งฐานที่มั่นหลายแห่งภายในกัมพูชา และมีการเพิ่มขึ้นอย่างก้าวกระโดดของจำนวนพลเรือนที่ถูกย้ายถิ่นฐานโดยเขมรแดง (และในระดับที่น้อยกว่ามากโดย KPNLF) เข้าสู่พื้นที่ที่ควบคุมโดยกองกำลังติดอาวุธของแต่ละฝ่าย ความปรารถนาที่จะเดินทางกลับกัมพูชาเริ่มปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะในกลุ่มประชากรที่ไม่ฝักใฝ่การเมืองใน Site 2 และเพิ่มขึ้นใน Site 8 ด้วยเช่นกัน ดังที่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่าประชากรส่วนใหญ่ในค่ายเหล่านี้ไม่ได้เป็นผู้สนับสนุนกลุ่ม KPNLF หรือเขมรแดงแต่อย่างใด หลายคนต้องการหลีกหนีจากสภาพแวดล้อมที่กดขี่และการควบคุมของแนวร่วมทางการเมือง พวกเขาหวาดวิตก ท้อแท้ และสิ้นหวังกับความสิ้นหวังที่ครอบคลุมไปทั่วค่าย พวกเขาต้องการหลบหนีจากการยิงปืนใหญ่ และโดยเฉพาะใน Site 2 พวกเขายังปรารถนาที่จะหลุดพ้นจากความไม่ปลอดภัย ความรุนแรง การทุจริตคอร์รัปชัน และกองกำลังที่ต่อต้านสังคมอื่นๆ ที่รบกวนชีวิตประจำวันในค่ายและเป็นสาเหตุให้ความขัดแย้งภายในทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น หนึ่งในความกลัวที่แพร่หลายที่สุดของพวกเขา คือ การถูกบังคับส่งกลับไปยังพื้นที่ปลดปล่อยภายในกัมพูชาโดยฝ่ายบริหารของกลุ่ม CGDK ของตน ซึ่งจะทำให้พวกเขาหมดโอกาสในการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในพื้นที่ที่ตนเองเลือก และถูกตัดขาดจากความคุ้มครองและความมั่นคงอันน้อยนิดที่องค์กรระหว่างประเทศจัดหาให้ในปัจจุบัน (อย่างน้อยก็ในช่วงเวลากลางวัน) ภายในค่ายที่มีอยู่ อย่างไรก็ตาม ความปรารถนาที่จะเดินทางกลับไม่ได้ปรากฏชัดเจนนักในค่ายเขาอีด่างและเขาบรรทัด ซึ่งการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามยังคงเป็นเป้าหมายหลักของผู้อยู่อาศัยในค่ายส่วนใหญ่ ยังมีคนจำนวนน้อยเท่านั้นที่ยอมรับได้ว่าทางเลือกในการไปตั้งถิ่นฐานใหม่นั้นไม่มีอีกต่อไปแล้ว และการคัดเลือกเพื่อไปตั้งถิ่นฐานใหม่รอบสุดท้ายได้เกิดขึ้นไปแล้วในช่วงกลางปี 1989 ต้องสันนิษฐานว่านโยบายของไทยยังคงมุ่งมั่นที่จะส่งประชากรที่ตกค้างทั้งหมดจากทั้งสองค่ายนี้กลับประเทศ ในระหว่างนี้ จำเป็นต้องมีการนำเสนอโครงการที่จะช่วยให้ผู้อยู่อาศัยในค่ายทำการปรับสภาพจิตใจที่จำเป็น เพื่อยอมรับการส่งกลับประเทศแทนการมองว่าการไปตั้งถิ่นฐานใหม่เป็นทางออกในอนาคต แม้ว่าจะมีการวางทุ่นระเบิดอย่างกว้างขวางโดยทั้งฝ่าย CGDK และกองทัพเวียดนาม/กัมพูชา ตลอดแนวชายแดนยาว 700 กิโลเมตร แต่ก็มีผู้คนจำนวนเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ ที่เดินทางกลับสู่กัมพูชาตลอดปี 1989 แม้ว่าหลายคนจะกลับไปเพียงเพื่อเยี่ยมเยียนชั่วคราวมากกว่าการกลับไปอยู่อย่างถาวรก็ตาม การค้นหาครอบครัวอย่างต่อเนื่องและการฟื้นฟูการค้าขายยังคงเป็นแรงจูงใจหลัก การเดินทางกลับบางครั้งมีระยะเวลาเพียงไม่กี่สัปดาห์ ในขณะที่บางครั้งนานหลายเดือน ผู้ให้ข้อมูลที่เดินทางกลับในช่วงปีที่ผ่านมาระบุว่า พวกเขาพบว่าสภาพการณ์ในกัมพูชาเป็นไปตามที่คาดหวังหรือดีกว่าที่คาดไว้เสียด้วยซ้ำ พวกเขาเลือกที่จะไม่พำนักอยู่ต่อเพราะยังมีญาติอยู่ใน Site 2 หรือเพราะมองว่าความเสี่ยงในการพาญาติเดินทางผ่านสนามทุ่นระเบิดนั้นสูงเกินไป ส่วนคนอื่นๆ เดินทางกลับมายัง Site 2 เนื่องจากมีอาหารและบริการที่ดีกว่า นอกจากนี้ยังมีข้อมูลบอกเล่าว่ามีผู้อยู่อาศัยในค่ายที่มีฐานะดีกว่าเพียงไม่กี่คนเดินทางกลับไปยังพนมเปญเพื่อซื้อบ้านที่รัฐบาลนำออกมาเปิดขายในตลาด การเคลื่อนย้ายดังกล่าวมิได้เกิดขึ้นโดยง่ายหรือมีราคาถูก การใช้คนนำทางมีความจำเป็นอย่างยิ่งในการเดินทางผ่านสนามทุ่นระเบิด และเมื่อพิจารณาจากจำนวนพลเรือนที่ได้รับบาดเจ็บและเสียชีวิตจากทุ่นระเบิดเป็นจำนวนมาก ความเสี่ยงของการเดินทางเช่นนี้จึงยังคงสูงมาก ระหว่างเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม 1989 มีการอพยพกลับประเทศโดยสมัครใจและเกิดขึ้นเองจาก Site 2 เพิ่มขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ ตัวเลขที่แน่นอนยังคงเป็นที่ถกเถียงกัน โดยประมาณการตั้งแต่ระดับต่ำเพียง 1,000 คน จากข้อมูล เจ้าหน้าที่ฝ่ายบริหารชาวเขมรบางคนที่ยอมรับว่ามีผู้คนเดินทางกลับจริง ไปจนถึงระดับสูงกว่า 10,000 คน ตามการประเมินของผู้สื่อข่าวคนหนึ่งในอรัญประเทศ ด้าน UNBRO, ICRC และเจ้าหน้าที่องค์กรเอกชนบางส่วนประมาณการตัวเลขไว้ระหว่าง 5,000-6,000 คน ขณะที่ข้อสันนิษฐานอื่นๆ ชี้ว่าหากพิจารณาในเชิงการจัดการเพียงอย่างเดียว เป็นไปได้ยากที่จะมีผู้เดินทางออกเกิน 100 คนต่อคืนในช่วงที่มีการอพยพสูงสุดในเดือนเมษายน ความสำคัญของการเคลื่อนย้ายครั้งนี้อยู่ที่ ก) ลักษณะรูปแบบที่ถูกริเริ่มขึ้น และ ข) ปฏิกิริยาตอบรับที่เกิดขึ้นภายในค่าย เนื่องจากแนวเขตด้านตะวันออกของ Site 2 อยู่ห่างจากชายแดนไม่ถึงหนึ่งกิโลเมตร สายลับของรัฐบาลพนมเปญจึงได้ติดตั้งระบบลำโพงกระจายข่าวตามแนวชายแดนและเปิดเสียงประกาศเชิญชวนให้ผู้อยู่อาศัยใน Site 2 เดินทางกลับประเทศ ในการกระจายเสียงเหล่านี้ พวกเขารับประกันการเดินทางที่ปลอดภัยผ่านสนามทุ่นระเบิด และยืนยันว่าจะไม่มีการแก้แค้นหรือลงโทษผู้เดินทางกลับ นอกจากนี้ยังมีการสัญญาว่าจะให้ความช่วยเหลือในการตั้งถิ่นฐานใหม่ วัตถุประสงค์ทางการเมืองของยุทธศาสตร์นี้เห็นได้ชัดเจน เนื่องจากการสูญเสียประชากรในช่วงก่อนการประชุมสันติภาพกรุงปารีส ย่อมทำให้กลุ่ม KPNLF ต้องได้รับความอับอายขายหน้าอย่างแน่นอน ยุทธศาสตร์ดังกล่าวประสบผลสำเร็จอยู่หลายสัปดาห์ อย่างไรก็ตาม การเดินทางออกเป็นไปอย่างลับๆ เนื่องจากได้รับการต่อต้านอย่างรุนแรงต่อการเคลื่อนย้ายดังกล่าวจากฝ่ายบริหารค่าย ซึ่งส่งผลให้ขาดตัวเลขที่แน่นอนด้วยเช่นกัน ผู้เดินทางกลับได้รับการต้อนรับที่ชายแดนและถูกขนส่งด้วยรถบรรทุกเข้าไปยังพื้นที่ภายในประเทศ แต่ไม่ได้รับข้อมูลที่น่าเชื่อถือเกี่ยวกับประสบการณ์หลังจากนั้นของพวกเขา ข้อมูลบางแหล่งชี้ว่าผู้เดินทางกลับถูกพาไปยังหมู่บ้านที่ตนเองเลือก ขณะที่ผู้ให้ข้อมูลรายอื่นชี้ว่าพวกเขาถูกนำตัวไปยังพื้นที่ห่างไกล ส่วนข้อสันนิษฐานที่ว่าพวกเขาถูกส่งตัวไปยังค่ายปรับทัศนคตินั้น คาดว่าเป็นเพียงโฆษณาชวนเชื่อของกลุ่ม KPNLF มากที่สุด อย่างน้อยก็จนกว่าจะปรากฏหลักฐานยืนยันที่ชัดเจน ปฏิกิริยาตอบโต้จากฝ่ายบริหารค่ายที่ Site 2 ต่อการเคลื่อนย้ายครั้งนี้เป็นไปอย่างเด็ดขาด ตำรวจภายในค่ายได้รับมอบหมายให้ตรวจตราแนวเขตด้านตะวันออกและผลักดันผู้ที่คิดจะเดินทางกลับให้ถอยไป มีการใช้มาตรการบังคับกดดันกับบุคคลใดก็ตามที่ทราบว่ากำลังคิดจะย้ายออก มีการกระจายเสียงโฆษณาชวนเชื่ออันเป็นเท็จเกี่ยวกับชะตากรรมที่รอคอยผู้เดินทางกลับผ่านระบบเสียงตามสายของค่ายและในใบแจ้งข่าวท้องถิ่น เหนือสิ่งอื่นใด ฝ่ายบริหารได้เล่นกับความกลัวชาวเวียดนามที่มีอยู่แล้วในจิตใจของประชากร ยิ่งไปกว่านั้น พวกเขายังได้วางทุ่นระเบิดตามจุดเข้าออกตลอดแนวชายแดนฝั่งของตนเองอีกด้วย การตอบโต้ของฝ่ายบริหารค่ายชี้ให้เห็นถึงลักษณะการถูกจับเป็นตัวประกันของประชากรในค่าย ค่ายเหล่านี้ถูกปิดกั้นจากโลกภายนอกโดยทางการไทย และในขณะเดียวกันก็ถูกปิดกั้นจากภายในโดยฝ่ายบริหารค่ายของตนเองด้วย ฝ่ายบริหารค่ายควบคุมและกรองข้อมูลทั้งหมดอย่างมีประสิทธิภาพ โดยบอกเล่าแก่ประชากรในค่ายเฉพาะสิ่งที่ตนเห็นว่างจำเป็น หรือสิ่งที่จะช่วยส่งเสริมวาระทางการเมืองของตนเองเท่านั้น ส่งผลให้ผู้อยู่อาศัยในค่ายส่วนใหญ่ยังคงปักใจเชื่ออย่างมั่นคงว่ากองทัพเวียดนามยังคงยึดครองกัมพูชาอยู่ หลายคนยังเชื่อว่าทั่วทั้งประเทศกำลังถูกแผดเผาด้วยสงคราม มากกว่าจะเป็นเพียงพื้นที่แถบชายแดนอันคับแคบเท่านั้น ผู้คนที่ต้องการจะย้ายออกต้องเสี่ยงต่อการถูกคุกคามหรือแม้กระทั่งการกดขี่ข่มเหง สิ่งนี้นำไปสู่คำถามสำคัญระดับรากฐานสำหรับประชากรในค่ายชายแดน กล่าวคือ ผู้ลี้ภัยในค่ายจะสามารถหนีไปที่ใดได้ หากพวกเขาต้องเผชิญกับการกดขี่ข่มเหงจากผู้นำของตนเองภายในค่าย? ประชาคมระหว่างประเทศสามารถทำอะไรได้น้อยมากที่จะเปลี่ยนแปลงสถานการณ์นี้ ตราบใดที่ฝ่ายบริหารค่ายยังคงได้รับการยอมรับในฐานะส่วนหนึ่งของรัฐบาลกัมพูชาที่ชอบด้วยกฎหมาย UNBRO ไม่มีพันธกิจที่จะเข้ามายุ่งเกี่ยวกับประเด็นที่เกี่ยวข้องกับการส่งกลับประเทศ ขณะที่ UNHCR เองก็ไม่มีสิทธิ์เข้าถึงค่ายพักพิงชายแดน ฝ่ายบริหารค่ายไม่มีปฏิสัมพันธ์กับ UNHCR และอันที่จริงแล้ว พวกเขาแสดงท่าทีเป็นปฏิปักษ์ต่อข้อเสนอที่ให้ UNHCR เป็นหน่วยงานหลักในกระบวนการส่งกลับประเทศอย่างเป็นระเบียบตามที่มีการเจรจาไว้ พวกเขากังวลว่าจะสูญเสียการควบคุมประชากรของตนเอง หาก UNHCR เข้ามารับผิดชอบการส่งกลับประเทศ ภาพสะท้อนของการส่งกลับประเทศแบบที่เกิดขึ้นเองไปยังพื้นที่ปลดปล่อยภายในกัมพูชา ได้กลายเป็นความจริงในช่วงปลายปี 1989 เมื่อทั้งสามกลุ่มจัดตั้งชุมชนรองรับการส่งกลับขึ้นในพื้นที่ที่ตนยึดได้ภายในกัมพูชา แต่ละกลุ่มต่างอ้างว่าผู้เดินทางกลับมายังชุมชนเหล่านี้เป็นผู้ย้ายถิ่นฐานโดยสมัครใจ ซึ่งสำหรับกลุ่ม KPNLF และ FUNCINPEC ที่มีบุคลากรจำนวนไม่มากในการจัดตั้งชุมชนภายในกัมพูชานั้น กรณีนี้อาจเป็นจริง เจ้านโรดม สีหนุ เองก็ได้เสด็จกลับไปยังหมู่บ้านส่งกลับแห่งหนึ่งทางตอนใต้ของ Site B ในเดือนกุมภาพันธ์ 1990 อย่างไรก็ตาม มีความกังวลอย่างมากเกี่ยวกับขนาดอันใหญ่หลวงและพฤติการณ์ของการส่งกลับโดยสมัครใจที่จัดขึ้นโดยเขมรแดง เพราะไม่เหมือนกับ KPNLF และ FUNCINPEC ที่ปัจจุบันยังไม่เต็มใจจะย้ายประชากรพลเรือนขนาดใหญ่ข้ามชายแดนเนื่องจาก UNBRO ส่งสัญญาณว่าจะไม่ให้ความช่วยเหลือแก่ประชากรที่ถูกย้ายถิ่นฐาน แต่เขมรแดงกลับไม่มีข้อจำกัดหรือความลังเลดังกล่าว และกำลังเคลื่อนย้ายประชากรพลเรือนเข้าสู่พื้นที่ปลดปล่อยของตนในขณะนี้ ความปรารถนาที่จะเดินทางกลับกัมพูชาเริ่มปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นเรื่อยๆ โดยเฉพาะในกลุ่มประชากรที่ไม่ฝักใฝ่การเมืองใน Site 2 และเพิ่มขึ้นใน Site 8 ด้วยเช่นกัน ดังที่ได้กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ว่าประชากรส่วนใหญ่ในค่ายเหล่านี้ไม่ได้เป็นผู้สนับสนุนกลุ่ม KPNLF หรือเขมรแดงแต่อย่างใด หลายคนต้องการหลีกหนีจากสภาพแวดล้อมที่กดขี่และการควบคุมของแนวร่วมทางการเมือง พวกเขาหวาดวิตก ท้อแท้ และสิ้นหวังกับความสิ้นหวังที่ครอบคลุมไปทั่วค่าย พวกเขาต้องการหลบหนีจากการยิงปืนใหญ่ และโดยเฉพาะใน Site 2 พวกเขายังปรารถนาที่จะหลุดพ้นจากความไม่ปลอดภัย ความรุนแรง การทุจริตคอร์รัปชัน และกองกำลังที่ต่อต้านสังคมอื่นๆ ที่รบกวนชีวิตประจำวันในค่ายและเป็นสาเหตุให้ความขัดแย้งภายในทวีความรุนแรงยิ่งขึ้น หนึ่งในความกลัวที่แพร่หลายที่สุดของพวกเขาคือการถูกบังคับส่งกลับไปยังพื้นที่ปลดปล่อย ภายในกัมพูชาโดยฝ่ายบริหารของกลุ่ม CGDK ของตน ซึ่งจะทำให้พวกเขาหมดโอกาสในการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในพื้นที่ที่ตนเองเลือก และถูกตัดขาดจากความคุ้มครองและความมั่นคงอันน้อยนิดที่องค์กรระหว่างประเทศจัดหาให้ในปัจจุบัน อย่างน้อยก็ในช่วงเวลากลางวัน ภายในค่ายที่มีอยู่ อย่างไรก็ตาม ความปรารถนาที่จะเดินทางกลับไม่ได้ปรากฏชัดเจนนักในค่ายเขาอีด่างและเขาบรรทัด ซึ่งการไปตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สามยังคงเป็นเป้าหมายหลักของผู้อยู่อาศัยในค่ายส่วนใหญ่ ยังมีคนจำนวนน้อยเท่านั้นที่ยอมรับได้ว่าทางเลือกในการไปตั้งถิ่นฐานใหม่นั้นไม่มีอีกต่อไปแล้ว และการคัดเลือกเพื่อไปตั้งถิ่นฐานใหม่รอบสุดท้ายได้เกิดขึ้นไปแล้วในช่วงกลางปี 1989 ต้องสันนิษฐานว่านโยบายของไทยยังคงมุ่งมั่นที่จะส่งประชากรที่ตกค้างทั้งหมดจากทั้งสองค่ายนี้กลับประเทศ ในระหว่างนี้ จำเป็นต้องมีการนำเสนอโครงการที่จะช่วยให้ผู้อยู่อาศัยในค่ายทำการปรับสภาพจิตใจที่จำเป็น เพื่อยอมรับการส่งกลับประเทศแทนการมองว่าการไปตั้งถิ่นฐานใหม่เป็นทางออกในอนาคต แม้ว่าจะมีการวางสนามทุ่นระเบิดอย่างกว้างขวางโดยทั้งฝ่าย CGDK และกองทัพเวียดนาม/กัมพูชา ตลอดแนวชายแดนยาว 700 กิโลเมตร แต่ก็มีผู้คนจำนวนเพิ่มมากขึ้นเรื่อยๆ ที่เดินทางกลับสู่กัมพูชาตลอดปี 1989 แม้ว่าหลายคนจะกลับไปเพียงเพื่อเยี่ยมเยียนชั่วคราวมากกว่าการกลับไปอยู่อย่างถาวรก็ตาม การค้นหาครอบครัวอย่างต่อเนื่องและการฟื้นฟูการค้าขายยังคงเป็นแรงจูงใจหลัก การเดินทางกลับบางครั้งมีระยะเวลาเพียงไม่กี่สัปดาห์ ในขณะที่บางครั้งนานหลายเดือน ผู้ให้ข้อมูลที่เดินทางกลับในช่วงปีที่ผ่านมาระบุว่า พวกเขาพบว่าสภาพการณ์ในกัมพูชาเป็นไปตามที่คาดหวังหรือดีกว่าที่คาดไว้เสียด้วยซ้ำ พวกเขาเลือกที่จะไม่พำนักอยู่ต่อเพราะยังมีญาติอยู่ใน Site 2 หรือเพราะมองว่าความเสี่ยงในการพาญาติเดินทางผ่านสนามทุ่นระเบิดนั้นสูงเกินไป ส่วนคนอื่นๆ เดินทางกลับมายังไซต์ 2 เนื่องจากมีอาหารและบริการที่ดีกว่า นอกจากนี้ยังมีข้อมูลบอกเล่าว่ามีผู้อยู่อาศัยในค่ายที่มีฐานะดีกว่าเพียงไม่กี่คนเดินทางกลับไปยังพนมเปญเพื่อซื้อบ้านที่รัฐบาลนำออกมาเปิดขายในตลาด การเคลื่อนย้ายดังกล่าวมิได้เกิดขึ้นโดยง่ายหรือมีราคาถูก การใช้คนนำทางมีความจำเป็นอย่างยิ่งในการเดินทางผ่านสนามทุ่นระเบิด และเมื่อพิจารณาจากจำนวนพลเรือนที่ได้รับบาดเจ็บและเสียชีวิตจากทุ่นระเบิดเป็นจำนวนมาก ความเสี่ยงของการเดินทางเช่นนี้จึงยังคงสูงมาก