ประสาทวิทยา

ความทนทานต่อความไม่แน่นอน

พัฒนา ราชวงศ์ อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์

สาขาวิชาภูมิศาสตร์มหาวิทยาลัยนเรศวร

ในยุคที่โลกเปลี่ยนไวแบบก้าวกระโดด (Hyper-disruption) สิ่งที่เราเคยคิดว่ามั่นคงอาจหายไปในข้ามคืน สมองของเราจะมองความไม่แน่นอนนี้เป็นภัยคุกคามโดยสัญชาตญาณ ซึ่งกลไกทางประสาทวิทยาและวิธีการรับมือกับเรื่องนี้มีแง่มุมที่น่าสนใจมาก เรื่องความสามารถในการทนต่อความไม่แน่นอน (Tolerance for Uncertainty หรือ Tolerance for Ambiguity) จึงถือเป็นอีกหนึ่งแกนสำคัญทางประสาทวิทยาที่ Hannah Critchlow รวมถึงนักวิทยาศาสตร์สมองยุคนี้ให้ความสำคัญมาก

ในเชิงวิวัฒนาการ สมองคือเครื่องจักรทำนายอนาคต (Prediction Machine) มันชอบรูปแบบที่คาดเดาได้  เพื่อประหยัดพลังงานและสามารถระวังภัยได้ดี เมื่อเผชิญกับสิ่งที่ไม่รู้หรือสิ่งที่คาดไม่ถึง สมองส่วน Amygdala ซึ่งเป็นศูนย์ควบคุมอารมณ์และความกลัวจะตื่นตัวทันที

มันจะสั่งหลั่งสารเคมีแห่งความเครียด ทำให้เราเกิดความวิตกกังวล รู้สึกอึดอัด และอยากรีบตัดสินใจเลือกทางใดทางหนึ่งเร็วๆ เรียกว่า Need for Closure เพื่อให้ความอึดอัดนั้นจบลง แม้ว่าทางเลือกนั้นจะไม่ใช่ทางที่ดีที่สุดก็ตาม

ในยุคปัจจุบัน คนที่มี Tolerance for Uncertainty ต่ำ มักจะรู้สึก Burnout คือ หมดพลังได้ง่าย เพราะสมองต้องเปิดระบบเตือนภัยอยู่ตลอดเวลาจากข่าวสารและการเปลี่ยนแปลงรอบตัว

Hannah Critchlow และนักวิจัยด้านสมองชี้ให้เห็นว่า คนที่มีความสามารถในการทนต่อความไม่แน่นอนสูง จะมีสมองที่มีความยืดหยุ่นทางประสาทที่ดีกว่า เมื่อพวกเขายังไม่รู้คำตอบ แทนที่สมองจะตื่นตระหนก พวกเขาจะสามารถรักษาสภาวะใจเย็นและปล่อยให้สมองส่วนหน้า Prefrontal Cortex ทำงานประมวลผลทางเลือกที่หลากหลายได้นานขึ้น นั่นทำให้พวกเขาสามารถอยู่กับความคลุมเครือได้

พวกเขามองความไม่แน่นอนเป็นโอกาสและความเป็นไปได้ใหม่ๆ แทนที่จะมองเป็นภัยอันตราย สภาวะนี้เองที่เป็นปุ๋ยชั้นดีของนวัตกรรมและการคิดนอกกรอบ เพราะไอเดียที่เปลี่ยนโลกส่วนใหญ่ มักเกิดจากการตั้งคำถามในสิ่งที่ไม่เคยมีใครรู้มาก่อน

Hannah Critchlow เน้นย้ำเสมอว่า สมองของเราสามารถฝึกฝนและเปลี่ยนวงจรใหม่ได้ตลอดชีวิต (Rewiring the Brain) นี่คือสิ่งที่เราสามารถทำได้เพื่อเพิ่มค่า Tolerance ในตัวเอง

เปลี่ยนการประเมินสถานการณ์

เมื่อเจอสถานการณ์ที่เดาอนาคตไม่ได้ และเริ่มรู้สึกกังวล ให้ฝึกรู้ทันอารมณ์ตัวเองแล้วเปลี่ยนกรอบความคิด (Reframing) จากเดิมที่สมองคิดว่า "แย่แล้ว เราควบคุมอะไรไม่ได้เลย" ให้เปลี่ยนเป็นคำถามปลายเปิดที่กระตุ้นความอยากรู้อยากเห็น เช่น "สถานการณ์นี้ มีอะไรน่าสนุกให้เราทดลองทำบ้าง?" การเปลี่ยนความกลัวเป็นความอยากรู้อยากเห็นจะย้ายการทำงานของสมองจากโหมดเอาตัวรอด (Fear Mode) มาสู่โหมดเรียนรู้ (Growth Mode)

ฝึกบริหารความล้มเหลวทีละนิด

อย่ารอให้วิกฤตใหญ่มาถึงแล้วค่อยฝึก ให้พาตัวเองไปเจอความไม่แน่นอนเล็กๆ ในชีวิตประจำวัน เพื่อสร้างความคุ้นเคยให้กับสมอง เช่น ลองเดินกลับบ้านทางใหม่ที่คุ้นเคยน้อย ลองสั่งอาหารเมนูที่ไม่เคยรู้จัก หรือลองคุยกับคนที่มีทัศนคติต่างจากเราอย่างสิ้นเชิง สิ่งเหล่านี้จะค่อยๆ สอนสมองส่วน Amygdala ว่า "เฮ้ย การไม่รู้ล่วงหน้าก็ไม่ได้อันตรายถึงชีวิตนี่นา"

กลยุทธ์ลองผิดลองถูกแบบรวดเร็ว

ในโลกที่เปลี่ยนแปลงไว การนั่งวางแผน 5 ปี 10 ปีแบบละเอียดพึ่งพาไม่ได้อีกต่อไป ให้ฝึกสมองให้คิดแบบ "สร้างตัวแบบทดลอง (Prototype) -> ทดลองทำ -> ล้มเหลว -> เรียนรู้ -> ปรับปรุง" อย่างรวดเร็ว เมื่อเรามองว่าความผิดพลาดคือข้อมูล (Feedback) ไม่ใช่ความล้มเหลว สมองจะลดความกลัวต่อความไม่แน่นอนลงไปโดยอัตโนมัติ

ต้องเข้าใจว่าการทนทานต่อความไม่แน่นอน ไม่ได้แปลว่าเราต้องเป็นคนไร้แผนการ หรือไม่รู้สึกกลัวเลย แต่หมายถึง การยอมรับว่าเราควบคุมทุกอย่างไม่ได้ และเรายังเต็มใจที่จะก้าวเดินต่อไป พร้อมรักษาสมดุลของจิตใจท่ามกลางหมอกหนาเหล่านั้น ซึ่งนี่คือทักษะขั้นสูงสุดของการอยู่รอดในศตวรรษนี้

ประสาทวิทยา

เซลสมองบอกพิกัด

พัฒนา ราชวงศ์ อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์

สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร

ลึกลงไปในสมองส่วนที่เรียกว่า Hippocampus ซึ่งทำหน้าที่เกี่ยวกับความจำและการนำทาง จะมีเซลพิเศษที่ชื่อว่า Place Cells (เซลบอกพิกัด) และ Grid Cells (เซลล์ตารางกริด) ทำหน้าที่เหมือน GPS ประจำตัวมนุษย์ ซึ่งการค้นพบเซลนี้ของ John O'Keefe ร่วมกับ May-Britt Moser และ Edvard Moser ได้รับรางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ ปี 2014

อธิบายให้เห็นภาพง่ายที่สุด Place Cells ก็คือระบบปักหมุดอัตโนมัติที่ซ่อนอยู่ในสมองส่วน Hippocampus ของเรา เป็นเซลประสาทกลุ่มหนึ่งที่จะนิ่งเงียบในเวลาปกติ แต่จะตื่นตัวและยิงสัญญาณรัวๆ ก็ต่อเมื่อร่างกายของเราเคลื่อนที่ไปอยู่ในพิกัดหรือตำแหน่งที่เฉพาะเจาะจงในโลกภายนอกเท่านั้น

สมมติว่าเราเดินอยู่ภายในบ้าน เมื่อหยุดที่หน้าตู้เย็น เซลประสาท Place Cell ตัวที่ 1 ในสมองจะเริ่มทำงานยิงสัญญาณรัวๆ ทันที แต่พอก้าวเท้าเดินต่อออกไปที่โซฟาห้องนั่งเล่น เซลตัวที่ 1 จะปิดสวิตช์เงียบลง แล้วเซลล์ Place Cell ตัวที่ 2 ซึ่งรับผิดชอบพิกัดโซฟา จะเปิดสวิตช์ตื่นขึ้นมายิงสัญญาณแทน

การที่เซลแต่ละตัวแบ่งหน้าที่กันรับผิดชอบพิกัดใครพิกัดมันแบบนี้ ทำให้เมื่อเราเดินไปทั่วบ้าน สมองจะเกิดการยิงสัญญาณสลับกันไปมาเหมือนไฟระยิบระยับบนแผงวงจร เกิดเป็นแผนที่ความจำเชิงพื้นที่ (Cognitive Map) ขึ้นมาในหัว ทำให้รู้ว่าตอนนี้ตัวเองอยู่ตรงไหนของโลกโดยไม่ต้องเปิดตาดูแผนที่กระดาษ

จะกระตุ้นให้ Place Cells ทำงานได้ดีๆ ต้องทำอย่างไร?

เมื่อระบบนี้ทำงานสัมพันธ์กับสถานที่และ ความคุ้นเคย การจะกระตุ้นให้ Place Cells ทำงานได้ดี แข็งแรง และสร้างรอยหยักใหม่ๆ ในสมอง สามารถทำได้ดังนี้

พาตัวเองไปเจอพิกัดใหม่ๆ เรื่อยๆ (Exploring New Places) ถ้าเราอยู่แต่ในห้องเดิมๆ เดินเส้นทางเดิมๆ ทุกวัน Place Cells ชุดเดิมจะทำงานแบบเฉื่อยชาเพราะมันจำพิกัดได้หมดแล้ว การจงใจเปลี่ยนสภาพแวดล้อม เช่น ไปเดินสวนสาธารณะแห่งใหม่ ไปเที่ยวเมืองที่ไม่เคยไป หรือเดินเข้าซอยที่ไม่รู้จักตามหลัก “หลงแล้วจะได้รู้” จะเป็นการบังคับให้สมองต้องระดมสมองสร้าง Place Cells ชุดใหม่ขึ้นมาปักหมุด พิกัดเหล่านั้นทันที เป็นการเพิ่มพื้นที่ความจำเชิงพื้นที่ให้กว้างขึ้น

ฝึกปักหมุดด้วยตา (Active Visual Anchoring) เวลาไปในสถานที่ใดก็ตาม ให้ฝึกสแกนหาแลนด์มาร์กเฉพาะตัวของพิกัดนั้น เช่น ร้านนี้มีป้ายไฟสีส้ม หัวมุมนี้มีต้นไม้ใหญ่ทรงแปลกตา การตั้งใจมองและบันทึกสิ่งจำเพาะเหล่านี้ จะช่วยให้ Place Cells ยิงสัญญาณได้แม่นยำและจดจำพิกัดนั้นได้คมชัดขึ้นอย่างรวดเร็ว

ขยับร่างกายเคลื่อนที่เอง (Active vs. Passive Navigation) Place Cells จะทำงานได้ดีที่สุดเมื่อเราเป็นผู้ควบคุมการเคลื่อนที่เอง เดินด้วยตัวเอง ขับรถด้วยตัวเอง หรือปั่นจักรยานเอง มีงานวิจัยของ Hugo Spiers (2017) เรื่อง "Impact of navigation technology on human hippocampal and prefrontal activity" ตีพิมพ์ในวารสาร Nature Communications พบว่า การนั่งเป็นผู้โดยสารอยู่เฉยๆ แล้วให้คนอื่นขับรถให้ หรือการเดินตาม GPS โดยไม่มองทางเลย จะทำให้ Place Cells ตื่นตัวน้อยลงมาก เพราะสมองส่วนหน้าไม่ได้สั่งการให้ร่างกายสัมพันธ์กับพื้นที่

ทั้งนี้ John O'Keefe เป็นผู้ค้นพบและนำเสนอเรื่อง Place Cells เป็นครั้งแรกในผลงานวิจัยระดับตำนานที่ตีพิมพ์เมื่อปี 1971 ในวารสารวิชาการ Brain Research โดยงานวิจัยชิ้นนั้นมีชื่ออย่างเป็นทางการว่า: "The hippocampus as a spatial map. Preliminary evidence from unit activity in the freely-moving rat." ในงานวิจัยชิ้นนี้ เขาได้เขียนร่วมกับเพื่อนร่วมงานชาวแคนาดาชื่อ Jonathan Dostrovsky ซึ่งเป็นบทความวิจัยขนาดสั้นเพียง 5 หน้า แต่สร้างแรงสั่นสะเทือนให้วงการประสาทวิทยาอย่างมหาศาล เพราะเป็นครั้งแรกที่มีคนพิสูจน์ได้ว่า สมองมีเซลล์ประสาทที่ทำหน้าที่บอกพิกัดสถานที่อยู่จริงๆ และพวกเขาได้ทิ้งท้ายในบทความนั้นไว้ว่า "สมองส่วนฮิปโปแคมปัสนี้ทำหน้าที่จัดหาแผนที่อ้างอิงเชิงพื้นที่ (Spatial Reference Map) ให้กับสมองส่วนที่เหลือ"

หลังจากนั้นในปี 1978 John O'Keefe ได้ขยายพรมแดนความรู้นี้ร่วมกับ Lynn Nadel โดยเขียนเป็นหนังสือวิชาการเล่มสำคัญที่เป็นรากฐานของเรื่องนี้ชื่อว่า "The Hippocampus as a Cognitive Map" ซึ่งรวบรวมทฤษฎีทั้งหมดว่าสมองเปลี่ยนพื้นที่ทางกายภาพให้กลายเป็นแผนที่ในความคิดของเราได้อย่างไร ก่อนที่ผลงานชุดนี้จะส่งผลให้เขาได้รับรางวัลโนเบลในปี 2014

หลังจากที่ John O'Keefe ค้นพบ Place Cells วงการประสาทวิทยาก็ยังเจอปริศนาข้อใหญ่ขัดใจอยู่เรื่องหนึ่ง คือคำถามที่ว่า "สมองรู้ได้ยังไงว่าหมุดแต่ละหมุดห่างกันแค่ไหน และเชื่อมต่อกันอย่างไร?" เพราะ Place Cells จะยิงสัญญาณเฉพาะตอนที่เราถึงจุดหมายแล้วเท่านั้น แต่ระหว่างทางที่เดินลุยไปในความว่างเปล่า สมองใช้เอาอะไรวัดระยะทาง?

คำตอบนี้ถูกเฉลยหลังจากการค้นพบแรกถึง 34 ปี โดยสองสามีภรรยานักประสาทวิทยาชาวนอร์เวย์ May-Britt Moser และ Edvard Moser ซึ่งพวกเขาได้ค้นพบเซลมหัศจรรย์อีกชนิดหนึ่งที่ชื่อว่า Grid Cells หรือเซลล์ตารางพิกัด

ทั้งนี้ ถ้าหากว่า Place Cells ของ O'Keefe ทำหน้าที่เหมือนหมุดปักแลนด์มาร์กบนแผนที่ Grid Cells ของครอบครัว Moser ก็ทำหน้าที่เหมือนเส้นละติจูดและลองจิจูดที่ตีเป็นเส้นตารางกริดครอบโลกทั้งใบเอาไว้ โดยความน่าทึ่งขั้นสุดของ Grid Cells ในทางประสาทวิทยา มีดังนี้

1. พิกัดหกเหลี่ยมอัจฉริยะ (Hexagonal Pattern) Moser ค้นพบว่า เซลกลุ่มนี้ไม่ได้อยู่ใน Hippocampus โดยตรง แต่อยู่ในสมองส่วนที่เชื่อมต่อกันชื่อว่า Entorhinal Cortex เวลาที่มนุษย์หรือสัตว์เคลื่อนที่ไปในอวกาศกว้างๆ เซลแต่ละตัวจะยิงสัญญาณถี่ขึ้นเป็นระยะๆ เมื่อเราเดินผ่านจุดตัดของตาข่ายรูปหกเหลี่ยม (Hexagonal Grid) ที่สมองจำลองขึ้นมาครอบพื้นที่นั้นไว้ ลวดลายนี้เหมือนรังผึ้งที่ต่อกันอย่างสมบูรณ์แบบในหัวของเรา

2. เป็นเครื่องมือวัดระยะทางและทิศทาง (The Brain's Metric System) Grid Cells ไม่สนใจว่าตรงนั้นจะมีตู้เย็น ต้นไม้ หรือคาเฟ่ไหม เพราะหน้าที่นั้นเป็นของ Place Cells แต่ตัวมันทำหน้าที่คำนวณระยะทางเชิงคณิตศาสตร์และทิศทางการเคลื่อนที่ของร่างกายตลอดเวลา มันจะบอกสมองว่าตอนนี้ก้าวมาทางทิศตะวันออกเฉียงเหนือได้ 5 เมตรแล้ว

เมื่อหมุดปักเจอกับเส้นตาราง สมองจะนำข้อมูลระยะทางและมุมองศาจาก Grid Cells ส่งไปประมวลผลร่วมกับ Place Cells ใน Hippocampus ทันที ทำให้สมองสร้างแผนที่ความคิด (Cognitive Map) ที่สมบูรณ์แบบขึ้นมาได้ เราจึงสามารถคำนวณทางลัด หลับตาเดินในบ้าน หรือเดินกลับเส้นทางเดิมได้โดยไม่หลงทิศ

May-Britt และ Edvard Moser ได้นำเสนอการค้นพบอันยิ่งใหญ่นี้ในบทความวิจัยที่ตีพิมพ์ในวารสารระดับโลกอย่าง Nature เมื่อปี 2005 โดยมีชื่อบทความว่า "Microstructure of a spatial map in the entorhinal cortex"  งานวิจัยชิ้นนี้เปลี่ยนโฉมหน้าวงการวิทยาศาสตร์ระบบประสาทไปตลอดกาล เพราะมันพิสูจน์ว่าสมองมนุษย์ไม่ได้แค่จำสถานการณ์แบบสุ่มๆ แต่มีระบบคำนวณเชิงพิกัดเรขาคณิตขั้นสูงที่ฝังอยู่ในระบบประสาทมาตั้งแต่กำเนิด และส่งผลให้พวกเขาได้รับรางวัลโนเบลร่วมกับ John O'Keefe ในปี 2014 ในที่สุด

จะกระตุ้นให้ Grid Cells ทำงานได้ดีๆ ต้องทำอย่างไร?

เนื่องจาก Grid Cells มีหน้าที่วัดระยะและพื้นที่ การจะรับมือหรือกระตุ้นให้เซลล์กลุ่มนี้แข็งแรง ต้องเน้นกิจกรรมที่ท้าทายการรับรู้มิติสัมพันธ์และระยะทาง (Spatial Navigation) อย่างเช่นการเดินป่า หรืองานวิ่ง Trail (Natural Navigation) ซึ่งการวิ่งหรือเดินในพื้นที่ธรรมชาติที่ไม่มีถนนตัดเป็นเส้นตรง ไม่มีป้ายบอกทางชัดเจน บังคับให้ Grid Cells ต้องทำงานหนักมากในการคำนวณระยะทางบนพื้นที่ลาดชันและความโค้งมนที่ไม่แน่นอน

นอกจากนี้สามารถกระตุ้นได้ด้วยการฝึกคาดเดาระยะทางด้วยตาและก้าวเดิน (Distance Estimation) ด้วยการลองฝึกทายระยะทางในใจ เช่น จากตรงนี้ถึงเสาไฟฟ้าน่าจะประมาณ 20 เมตร แล้วลองเดินนับก้าวเพื่อเช็กคำตอบ การจงใจให้สมองคำนวณระยะทางแบบนี้คือการบริหาร Grid Cells โดยตรง หรือกระตุ้นด้วยการเล่นเกมประเภท Open-World หรือแนว 3D Spatial: เกมที่ผู้เล่นต้องนำทางในแผนที่ 3 มิติขนาดใหญ่ด้วยตัวเอง เช่น Minecraft หรือเกมแนวผจญภัยที่ต้องจำทิศทางเอง มีงานวิจัยรองรับว่าช่วยกระตุ้นการทำงานของเครือข่าย Entorhinal-Hippocampal ซึ่งเป็นที่อยู่ของเซลทั้งสองชนิดนี้ได้เป็นอย่างดี

ประสาทวิทยา

Micro-Doses of Uncertainty 

พัฒนา ราชวงศ์ อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์

สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร

ในยุคที่เราสามารถควบคุมทุกอย่างได้ผ่านปลายนิ้ว ทั้งสั่งอาหาร เลือกหนัง ดูอัลกอริทึมที่คัดสรรมาให้แล้ว ชีวิตเราแทบจะไม่เหลือพื้นที่ให้ความไม่แน่นอน หรือ Uncertainty เลย การจงใจหยอดความไม่แน่นอนในปริมาณน้อยๆเข้าไปในชีวิตประจำวัน จะเป็นกุญแจสำคัญที่ทำให้เรายังคงมีความเป็นมนุษย์ที่ยืดหยุ่น และพร้อมทำงานร่วมกับเอไอที่แม่นยำเกินไปได้ดีขึ้นหรือไม่?

การรับความไม่แน่นอนในปริมาณน้อยๆ คือ การจงใจฉีดวัคซีนทางจิตใจให้สมองผ่านการพาตัวเองไปเจอสถานการณ์ที่คาดเดาไม่ได้ในขนาดที่ร่างกายรับไหว เพื่อฝึกระบบประสาทให้ยืดหยุ่นและไม่ตื่นตระหนกเมื่อต้องเจอกับวิกฤตหรือความเปลี่ยนแปลงครั้งใหญ่ในชีวิต

โดยปกติแล้ว สมองมนุษย์เกลียดความไม่แน่นอนและมักจะตีความความไม่รู้ว่าเป็นอันตรายเสมอ ยิ่งในยุคปัจจุบันที่เราควบคุมทุกอย่างได้ผ่านปลายนิ้ว—ตั้งแต่วิธีการเดินทางที่ล็อกเส้นทางไว้บน GPS ไปจนถึงความบันเทิงที่อัลกอริทึมเลือกมาให้—สมองเรายิ่งสูญเสียทักษะในการเผชิญหน้ากับสิ่งที่ไม่คาดฝัน การจงใจหยอดความไม่แน่นอนเล็กๆ น้อยๆ เข้าไปในชีวิตประจำวัน จึงเป็นกลวิธีดัดหลังสมองที่ทรงประสิทธิภาพ

ตัวอย่างการสร้าง Micro-Doses ของความไม่แน่นอนในแต่ละวัน

ลองเดินเข้าซอยใหม่ๆ หรือเปลี่ยนเส้นทางกลับบ้านโดยไม่เปิดแผนที่นำทางดูบ้าง ปล่อยให้ตัวเองเผชิญหน้ากับทางตันหรือสิ่งแวดล้อมที่ไม่คุ้นเคย

ลองสั่งอาหารเมนูที่เราไม่รู้จัก หรือเข้าร้านอาหารที่ไม่เคยเห็นรีวิวมาก่อน แล้วยอมรับผลลัพธ์ไม่ว่ามันจะอร่อยหรือไม่อร่อยก็ตาม

งดเช็กตารางงานหรืออีเมลล่วงหน้าในช่วงวันหยุด ยอมปล่อยให้วันนั้นไหลไปตามสถานการณ์ตรงหน้า โดยไม่มีแผนการรองรับล่วงหน้าแบบชั่วโมงต่อชั่วโมง

เมื่อเราฝึกเปิดรับความไม่แน่นอนขนาดย่อมเหล่านี้เป็นประจำ สมองส่วนลึกจะค่อยๆ เรียนรู้และบันทึกประสบการณ์ใหม่ว่า "การคาดเดาไม่ได้ไม่ได้นำไปสู่ความตาย" ซึ่งกระบวนการนี้จะเข้าไปลดความไวของสมองส่วนที่ตอบสนองต่อความกลัว ทำให้เมื่อโลกเหวี่ยงความผันผวนครั้งใหญ่หรือวิกฤตที่ไม่มีใครคาดคิดเข้ามาใส่เราในอนาคต เราจะมีระดับความทนทาน (Tolerance) ที่สูงขึ้น สามารถเผชิญหน้ากับปัญหาด้วยความนิ่ง มีเหตุผล และยืดหยุ่นกว่าคนอื่นอย่างเห็นได้ชัด

ปล่อยให้ตัวเองเผชิญหน้ากับทางตันหรือสิ่งแวดล้อมที่ไม่คุ้นเคย

เรื่องนี้ผมมีหลักคิดในการดำเนินชีวิตอยู่ว่า “หลงแล้วจะได้รู้” ซึ่งเป็นคำอธิบายที่ตรงกับกลไกการทำงานของสมองในทางประสาทวิทยา โดยในทางสมอง คำว่า “หลงแล้วจะได้รู้” ไม่ใช่แค่คำปลอบใจ แต่มันคือกระบวนการเปิดสวิตช์ให้สมองตื่นตัวและสร้างแผนที่ความคิดชุดใหม่ขึ้นมาอย่างแท้จริง ผ่าน 3 กลไกประสาทวิทยาหลักๆ ดังนี้

1. เปลี่ยนจากระบบขับเคลื่อนอัตโนมัติ เป็นตื่นตัวขั้นสุด

เวลาที่เราเดินหรือขับรถในเส้นทางเดิมๆ ที่คุ้นเคย สมองจะใช้พลังงานต่ำมาก โดยส่งหน้าที่ไปให้สมองส่วนความจำระยะยาวและพฤติกรรมอัตโนมัติ หรือ  Basal Ganglia ทำงานแทน เหมือนเราเปิดระบบ Auto-pilot สมองแทบไม่ได้เรียนรู้อะไรใหม่เลย

แต่ทันทีที่เราหลงทางหรือจงใจเดินเข้าซอยที่ไม่รู้จัก สมองจะเกิดภาวะที่เรียกว่า Prediction Error (ความผิดพลาดในการคาดเดา) คือ สิ่งที่ตาเห็นไม่ตรงกับแผนที่เดิมในหัว สัญญาณเตือนภัยจะส่งไปที่ Locus Coeruleus เพื่อหลั่งสาร Norepinephrine ออกมาทันที สารนี้จะทำให้ประสาทสัมผัสทุกอย่างคมชัดขึ้น ดวงตาเบิกกว้างขึ้น หูตั้งใจฟังเสียงรอบข้าง และสมองส่วนหน้า Prefrontal Cortex ที่ใช้คิดวิเคราะห์และแก้ปัญหาเฉพาะหน้าถูกปลุกให้ตื่นขึ้นมาทำงานเต็มกำลัง

2. การทำงานของ Hippocampus & Place Cells ที่เป็น GPS ในสมอง

ลึกลงไปในสมองส่วนที่เรียกว่า Hippocampus ซึ่งทำหน้าที่เกี่ยวกับความจำและการนำทาง จะมีเซลล์พิเศษที่ชื่อว่า Place Cells (เซลล์บอกพิกัด) และ Grid Cells (เซลล์ตารางพิกัด) ทำหน้าที่เหมือน GPS ประจำตัวมนุษย์ ซึ่งการค้นพบเซลล์นี้ของ John O'Keefe ร่วมกับ May-Britt Moser และ Edvard Moser ได้รับรางวัลโนเบลสาขาสรีรวิทยาหรือการแพทย์ ปี 2014

เวลาที่คุณอยู่บนเส้นทางเดิมๆ เซลล์พวกนี้จะทำงานแบบเฉื่อยชา แต่เมื่อใดก็ตามที่เดินหลงทาง เซลล์เหล่านี้จะเริ่มยิงสัญญาณรัวและเร็วขึ้น เพื่อสแกนสิ่งแวดล้อมใหม่รอบตัว เช่น รูปทรงของตึก ต้นไม้แปลกตา หรือทางแยก การหลงทางจึงเป็นการบังคับให้ Hippocampus ต้องทำงานหนักขึ้นเพื่อสร้างแผนที่สมองผืนใหม่ (Cognitive Map) ขึ้นมา

3. สมองเติบโตเมื่อเผชิญความไม่รู้

ทุกครั้งที่คุณหลงแล้วพยายามหาทางออก สมองจะเกิดกระบวนการ Neuroplasticity หรือการแตกตัวและปรับเปลี่ยนของเซลล์ประสาท เส้นใยประสาทจะงอกไปเชื่อมต่อกันเพื่อบันทึกเส้นทางใหม่และประสบการณ์ใหม่ ที่สำคัญคือ สมองส่วนลึกจะบันทึกอารมณ์ตอนรอดชีวิตมาได้ด้วย เมื่อใครก็ตามที่หลงทางแล้วหาทางกลับได้สำเร็จ สมองจะหลั่งสาร Dopamine ซึ่งเป็นสารแห่งความสุขและความสำเร็จ ออกมา เป็นการตอกย้ำระบบประสาทว่า "การหลงทางและการเผชิญความไม่รู้เป็นสิ่งปลอดภัยและให้ผลตอบแทนเป็นความรู้ใหม่"

หากเราไม่ยอมหลงเลย สมองของเราจะเหี่ยวเฉาและจำกัดตัวเองอยู่แค่ในแผนที่เก่าๆ แต่เมื่อใดที่เราเดินตามหลักคิด “หลงแล้วจะได้รู้” สมองจะถูกกระตุ้นให้สร้างเซลล์ประสาทใหม่ ขยายแผนที่การรับรู้ให้กว้างขึ้น และทำให้เราเป็นมนุษย์ที่มีความยืดหยุ่นทางสมอง (Cognitive Flexibility) สูงขึ้น พร้อมรับมือกับความไม่แน่นอนของโลกได้ดีกว่าเดิม

การสุ่มสั่งอาหารแปลกใหม่ แล้วยอมรับผลลัพธ์ไม่ว่ามันจะอร่อยหรือไม่ก็ตาม

การสุ่มสั่งอาหารแปลกใหม่ ไม่ใช่แค่เรื่องของปากท้อง แต่มันคือการบริหารสมองเพื่อลดการเสพติดความแน่นอน การกล้ากินอาหารที่ไม่อร่อยแล้วยิ้มรับมันได้ คือสัญญาณว่าสมองส่วนหน้าแข็งแกร่งมากพอที่จะควบคุมอารมณ์ลบได้ ซึ่งทักษะนี้จะติดตัวไปใช้ในชีวิตจริง เวลาที่ชีวิตเหวี่ยงโปรเจกต์ห่วยๆ หรือสถานการณ์แย่ๆ มาให้ เราก็จะสามารถรับมือกับมันได้นิ่งและสงบเหมือนตอนเคี้ยวอาหารไม่อร่อยจานนั้นเลย

การลองสั่งอาหารเมนูที่ไม่รู้จัก หรือสุ่มเข้าร้านที่ไม่มีรีวิวในทางประสาทวิทยา คือ การจงใจตัดวงจรให้สมองหลุดออกจาก Dopamine Loop แบบเดิมๆ และเป็นยุทธวิธีที่ยอดเยี่ยมในการฝึกสมองให้ทนต่อความผิดหวัง ถ้าเรามองลึกลงไปในสมองขณะที่เรากำลังเลือกเมนูอาหารที่ไม่คุ้นเคย มีกลไกประสาทวิทยาที่น่าสนใจและสนุกมากซ่อนอยู่ 3 เรื่องด้วยกัน

1. การเผชิญหน้ากับความต่างของผลลัพธ์ที่คาดหวัง

ในยุคนี้ เวลาเราเข้าร้านอาหารตามรีวิว สมองเราจะหลั่งสาร Dopamine ตั้งแต่ตอนเห็นรูปในรีวิวแล้วครับ เพราะสมองคาดเดาความสุขล่วงหน้าไว้เรียบร้อยแล้ว (Predictive Reward) พอไปกินจริงแล้วอร่อยตามนั้น สมองก็แค่เสมอตัว ไม่ได้เรียนรู้อะไรใหม่

แต่เมื่อสั่งเมนูที่ไม่รู้จัก สมองจะเกิดสภาวะ Reward Prediction Error หรือความต่างของผลลัพธ์ที่คาดหวังในทันที เพราะมันไม่มีข้อมูลในอดีตมาอ้างอิง สมองจะเกิดความตื่นเต้นและโฟกัสกับรสชาติในปากอย่างเต็มที่ในแบบที่เรียกว่า Mindful Eating กล่าวคือ  ถ้าหากว่าอาหารจานนั้นอร่อยระเบิด สมองจะเกิดความต่างของผลลัพธ์ที่คาดหวัง Dopamine จะพุ่งสูงปรี๊ดดว่าปกติหลายเท่า เพราะมันดีกว่าที่คิด สมองจะบันทึกรอยหยักความจำใหม่ทันที

แต่ถ้าหากว่าอาหารจานนั้นไม่อร่อยเลยสมองจะเกิด ความต่างของผลลัพธ์ที่คาดหวัง ระดับ Dopamine จะดิ่งลงชั่วคราว ทำให้เรารู้สึกล้มเหลว จุดสำคัญจึงอยู่ที่ความสามารถในการยอมรับผลลัพธ์ไม่ว่ามันจะอร่อยหรือไม่อร่อยก็ตาม ตรงนี้แหละ คือ การฝึกสมองขั้นสูง!

2. การฝึกความยืดหยุ่นของ Amygdala และการสร้างตรรกะใหม่

เวลาเรากินอาหารไม่อร่อย หรือรสชาติแย่กว่าที่คิด สมองส่วน Amygdala ที่ควบคุมอารมณ์ด้านลบและความกลัวจะเริ่มทำงาน มันจะสั่งให้เราหงุดหงิด โกรธ หรือเสียดายเงิน แต่การที่คุณฝึก "ยอมรับผลลัพธ์ล่วงหน้า" คือการที่สมองส่วนหน้า Prefrontal Cortex ซึ่งเป็นส่วนเหตุผล ลงมาควบคุมและบอก Amygdala ว่า "เฮ้ย ไม่เป็นไร นี่คือการทดลอง"

กระบวนการนี้ในทางประสาทวิทยาเรียกว่า การปรับกรอบความคิด (Cognitive Reappraisal) มันเป็นการฝึกสมองให้แยกแยะระหว่างความไม่พึงพอใจทางกายภาพ ที่ว่ารสชาติไม่อร่อย ออกจากความทุกข์ทางอารมณ์ ที่มีความหงุดหงิด ทำให้เรากลายเป็นคนที่มีภาวะผู้นำทางอารมณ์สูงขึ้น ไม่เหวี่ยงวีนง่ายๆ เมื่อสิ่งต่างๆ ไม่เป็นไปตามใจหวัง

3. กระตุ้นกระบวนการแตกตัวและปรับเปลี่ยนของเซลล์ประสาทผ่านประสาทสัมผัสที่ 5 และ 6

ประสาทสัมผัสส่วนที่ 5 คือ สมองส่วนที่รับรส (Gustatory Cortex) และส่วนที่ 6 คือ สมองส่วนที่รับกลิ่น (Olfactory Cortex) มีความเชื่อมโยงกับระบบความจำและอารมณ์ (Limbic System) อย่างแนบแน่นมาก การกินแต่อาหารรสเดิมๆ ซ้ำๆ ทำให้เส้นใยประสาทบริเวณนี้ทำงานเป็นเส้นตรงทื่อๆ

การส่งรสชาติใหม่ กลิ่นใหม่ หรือสัมผัสแปลกๆ ที่สมองไม่เคยเจอมารวมกันในปาก คือ การบังคับให้เซลล์ประสาทรับรสต้องแปลผลข้อมูลใหม่ทั้งหมด มันจะเกิดการฟอร์มตัวของเครือข่ายประสาทชุดใหม่ขึ้นมาทันที เปรียบเสมือนการพาลิ้นและสมองไปเข้ายิมออกกำลังกาย

ปล่อยให้วันนั้นไหลไปตามสถานการณ์ตรงหน้า

การจงใจปล่อยให้วันหยุดหรือวันว่างไหลไปตามสถานการณ์ตรงหน้า โดยไม่มีแผนการรองรับล่วงหน้าแบบชั่วโมงต่อชั่วโมง ในทางประสาทวิทยาคือการเปลี่ยนโหมดการทำงานของสมองจากโหมดล่าเป้าหมายมาสู่โหมดฟื้นฟูและสร้างสรรค์ ซึ่งหากมองลึกลงไปในกะโหลกศีรษะของเรา การปล่อยใจให้ไหลไปตามสถานการณ์ (Go with the flow) มีกลไกทางระบบประสาทที่น่าทึ่ง 3 เรื่องหลักๆ ดังนี้

1. การส่งไม้ต่อจาก Central Executive Network สู่ Default Mode Network (DMN)

ในวันทำงาน สมองเราจะเปิดใช้งานเครือข่ายประสาทที่ชื่อว่า Central Executive Network (CEN) ซึ่งมีสมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) เป็นกัปตัน โหมดนี้ทำหน้าที่ควบคุมความสนใจ วางแผน จัดตารางเวลา และคอยตรวจเช็กว่าเราทำภารกิจสำเร็จตามเป้าหมายไหม ข้อเสียคือมันใช้พลังงานสูงมาก และถ้าเปิดทิ้งไว้นานๆ สมองจะเกิดภาวะล้าและเครียดสะสม แต่ว่าทันทีที่เราจงใจไม่มีแผนและปล่อยให้วันนั้นไหลไป สมองส่วนหน้าจะเริ่มลดบทบาทลง ส่งผลให้เครือข่ายประสาทอีกชุดที่ชื่อว่า Default Mode Network (DMN) ทำงานขึ้นมาแทน

DMN คือ "สภาวะทองคำ" ของสมอง เครือข่ายนี้จะเปิดใช้งานก็ต่อเมื่อเราไม่ได้จดจ่อกับงานภายนอก มันทำหน้าที่เชื่อมโยงความจำในอดีต จินตนาการถึงอนาคต ทบทวนตัวเอง (Self-reflection) และเป็นจุดกำเนิดของความคิดสร้างสรรค์ขั้นสูง การปล่อยให้วันว่างไหลไป จึงเป็นการเปิดโอกาสให้ DMN ได้ซ่อมแซมและจัดระเบียบข้อมูลในสมองเงียบๆ

2. ปรับสมดุลเคมีสมอง: ลด Cortisol และสลับสายพาน Dopamine

เมื่อชีวิตมีตารางแน่นขนัด ร่างกายจะหลั่งสาร Cortisol (ฮอร์โมนความเครียด) และ Adrenaline อ่อนๆ อยู่ตลอดเวลาเพื่อเตรียมพร้อมรับมือกับเส้นตาย (Deadline) นอกจากนี้ สมองยังถูกขับเคลื่อนด้วย Dopamine Loop แบบเร่งด่วน คือต้องคอยเช็กตาราง ตรวจไลน์ เพื่อให้ได้ความฟินเล็กๆ น้อยๆ จากการทำภารกิจเสร็จ

การปล่อยให้วันนั้นไหลไปตามสถานการณ์ จะช่วยลดระดับ Cortisol ลงอย่างรวดเร็ว และเปลี่ยนรูปแบบการหลั่ง Dopamine จากการพิชิตเป้าหมายมาเป็นการประหลาดใจกับสิ่งรอบตัว (Novelty & Serendipity) เช่น การบังเจอคาเฟ่น่ารักๆ โดยบังเอิญ หรือการได้นั่งมองนกมองไม้ การหลั่งโดปามีนแบบละมุนละไมชนิดนี้ ช่วยให้สมองรู้สึกผ่อนคลายและอิ่มเอมใจในระยะยาวมากกว่า

3. ฝึก Cognitive Flexibility (ความยืดหยุ่นทางปัญญา)

การไม่มีแผน ไม่ได้แปลว่าสมองอยู่เฉยๆ ตรงกันข้าม มันคือการฝึกสมองให้ทำงานร่วมกับ Salience Network ซึ่งเป็นเครือข่ายประสาทที่ทำหน้าที่คัดกรองว่าสิ่งไหนในสิ่งแวดล้อมตอนนี้ที่น่าสนใจและควรค่าแก่การเข้าไปตอบสนอง

โดยถ้าหากมีแผนการอยู่ในสมอง เราจะเดินผ่านต้นไม้ที่กำลังออกดอกสวยงามไปอย่างไม่ใส่ใจ เพราะเป้าหมายคือต้องไปให้ถึงร้านกาแฟในอีก 5 นาที แต่ถ้าหากไม่มีแผนการอยู่ สมองจะเปิดรับสัญญาณจากสิ่งแวดล้อมได้อย่างอิสระ เราอาจจะหยุดยืนดูดอกไม้ สังเกตพฤติกรรมของผู้คน หรือเดินเลี้ยวเข้าซอยแปลกตา

กระบวนการนี้ช่วยพัฒนา Cognitive Flexibility หรือความสามารถในการปรับเปลี่ยนกลยุทธ์และพฤติกรรมตามสถานการณ์ที่เปลี่ยนไป ซึ่งเป็นทักษะที่สำคัญมากในศตวรรษที่ 21 ช่วยให้เรากลายเป็นคนที่ไม่ยึดติด ยืดหยุ่น และพร้อมรับมือกับความผันผวนได้ดีขึ้น

การปล่อยให้วันว่างไหลไปตามสถานการณ์ คือ การจงใจถอดปลั๊กสมองส่วนหน้าไม่ให้ทำงานหนักเกินไป การเปิดพื้นที่ว่างแบบนี้ไม่ได้ทำให้เราเฉื่อยชาลง แต่เป็นการเติมพลังและคืนความยืดหยุ่นให้ระบบประสาท เพื่อให้สมองมีกำลังวังชาเต็มที่ในการกลับไปลุยกับโลกที่ต้องใช้ปัญญาขั้นสูงในวันทำงานถัด

เวลาดูละคอนทีวีหรือดูซีรีย์เกาหลี ขณะที่เราตั้งใจดูแบบค่อยเป็นค่อยไป โดยไม่ไปคาดเดาอะไรเกินกว่าที่เราได้รับรู้ ก็จะมีคนข้างๆ ชอบมาแทรกถามว่า คิดว่าอย่างไร คิดว่าจะเกิดอะไรขึ้น คิดว่าจะเลวร้ายไปกว่านี้ไหม ต่างๆ นานา ซึ่งผมมักจะตอบเขาไปแบบเดียวกันบ่อยๆ ว่า “อย่าคิดเกินผู้กำกับ” ซึ่งก็มักได้ผล ทำให้การดูราบรื่นขึ้น

คำว่า “อย่าคิดเกินผู้กำกับ” เป็นประโยคที่เฉียบคมและทรงพลังมาก เพราะในทางประสาทวิทยา ประโยคสั้นๆ นี้คือการสั่งให้สมองปิดสวิตช์โหมดคาดเดาอนาคตแล้วดึงจิตกลับมาอยู่กับสภาวะปัจจุบันตรงหน้า (Present Moment) ได้ทันที

ถ้าเราลองมาชำแหละพฤติกรรม "การดูซีรีส์แบบไม่เดา" ของคุณ เปรียบเทียบกับ "คนที่ชอบถามแทรก" ในมุมประสาทวิทยา จะเห็นความแตกต่างของระบบการทำงานในสมองที่สนุกมาก

1. สมองของคุณ: โหมดดื่มด่ำและหลั่งสารแห่งความสุข (Present-Moment Engagement)

ในขณะที่คุณดูซีรีส์แบบค่อยเป็นค่อยไป ไม่คิดเกินผู้กำกับ สมองส่วนหน้า (Prefrontal Cortex) ของคุณจะทำงานในโหมดที่เรียกว่า Experiential Focus (การจดจ่ออยู่กับประสบการณ์ตรงหน้า)

เมื่อคุณไม่พยายามเค้นสมองเพื่อเดาเนื้อเรื่องล่วงหน้า สมองจะเปิดรับข้อมูลภาพ แสง สี เสียง และอารมณ์ของตัวละครได้อย่างเต็มที่ กระบวนการนี้จะเปิดโอกาสให้ Mirror Neurons (เซลล์ประสาทกระจกเงา) ทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพที่สุด ทำให้คุณอินไปกับความรู้สึกของตัวละครและเนื้อเรื่องได้อย่างลึกซึ้ง

นอกจากนี้ การปล่อยให้เนื้อเรื่องค่อยๆ คลี่คลายไปตามใจผู้กำกับ จะทำให้สมองเกิดภาวะ Serendipity (ความประหลาดใจที่งดงาม) เมื่อเกิดจุดหักมุม สมองจะหลั่งสาร Dopamine ออกมาในปริมาณที่สูงมาก เพราะมันเป็นผลลัพธ์ที่สมองไม่ได้คาดเดาไว้ก่อน การดูซีรีส์ของคุณจึงสนุกและเต็มอิ่ม

2. สมองของคนข้างๆ: โหมดเสพติดการควบคุมและหวาดระแวง (Hyper-Predictive Brain)

ในทางตรงกันข้าม คนที่ชอบถามแทรกว่า "คิดว่าจะเกิดอะไรขึ้น?" "จะเลวร้ายกว่านี้ไหม?" กำลังตกอยู่ในภาวะที่สมองเปิดโหมด Prediction Machine (เครื่องจักรนักคาดเดา) ทำงานหนักเกินไป

สมองมนุษย์โดยธรรมชาติเกลียดความไม่รู้และเกลียดการรอคอย การดูซีรีส์ที่มีปมขัดแย้งจะไปกระตุ้นสมองส่วน Amygdala (ศูนย์ควบคุมความกลัวและความกังวล) ของคนข้างๆ ให้รู้สึกอึดอัดกับความไม่แน่นอนตรงหน้า สมองของเขาจึงพยายามดิ้นรนหาทางออกด้วยการชวนคุณคิด ชวนคุณเดา เพื่อหา "ความมั่นใจล่วงหน้า" มารองรับอารมณ์ตัวเอง

การที่เขาถามแทรกบ่อยๆ แท้จริงแล้วคือกลไกของสมองที่กำลัง "ลนลานต่อความไม่แน่นอน" ในเนื้อเรื่องนั่นเอง

3. อานุภาพของคำว่า “อย่าคิดเกินผู้กำกับ”

เมื่อคุณเบรกเขาด้วยประโยคนี้ มันทำงานเหมือนปุ่ม Reset ในระบบประสาทของคนฟังทันทีด้วยการตัดวงจรความฟุ้งซ่าน โดยมันเข้าไปหยุดกระบวนการทำงานของเครือข่ายประสาทที่กำลังปรุงแต่งอนาคตเดาเนื้อเรื่อง (CEN และ DMN ที่ทำงานผิดฝั่ง) ของคนข้างๆ ให้หยุดชะงัก

อีกทั้งยังเป็นการโยนความรับผิดชอบให้คนอื่น ด้วยประโยคนี้บอกสมองของคนถามว่า "หน้าที่คาดเดาหรือกำหนดชะตากรรมไม่ใช่ของแก แต่เป็นของผู้กำกับ" พอสมองของเขาได้รับคำสั่งนี้ มันจะยอมลดละความพยายามที่จะควบคุม แล้วยอมปล่อยใจให้ไหลไปตามเรื่องราวตรงหน้ามากขึ้น

การดูซีรีส์ตามสไตล์ของคุณและการใช้ประโยคนี้ จึงไม่ใช่แค่เรื่องของการรักษามารยาทในการชมภาพยนตร์ แต่มันคือการฝึกการเจริญสติ หรือ  Mindfulness รูปแบบหนึ่งผ่านหน้าจอทีวี เป็นการฝึกสมองให้ทนต่อความไม่รู้และโกรธเกลียดความไม่แน่นอนได้อย่างละมุนละไมที่สุดเลย