Human Geographies 53

การเคลื่อนไหวทางสังคมและการประท้วง (Activism and protest)

พัฒนา ราชวงศ์ และสุดารัตน์ สุขอยู่

อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์ สาขาวิชาภูมิศาสตร์

มหาวิทยาลัยนเรศวร

แปลและเรียบเรียงจาก Richard J. White(2024) การเคลื่อนไหวทางสังคมและการประท้วง. In Introducing Human Geographies, Fourth Edition. Edited by Kelly Dombroski, Mark Goodwin, Junxi Qian, Andrew Williams and Paul Cloke. pp.102-114. London: Routlege.

 

เราต้องการสร้างเสรีภาพในชีวิตของเรา เพื่อนำความสุขทางบทกวีของการดำรงอยู่ในโลกมาสู่ทุกช่วงขณะของการหายใจ และเพื่อเติมเต็มพื้นที่แห่งการดำรงอยู่ของเราด้วยความรักที่ลึกซึ้งและไม่สั่นคลอนต่อความลึกลับที่เรียกว่า 'ชีวิต' การจะทำเช่นนี้ได้เรียกร้องให้เราต้องลุกขึ้นปฏิวัติ เพื่อนำมาซึ่งแสงสว่าง เราต้องดำเนินตามวิถีที่ปฏิเสธความมืดมิด (White et al., 2016: 1)

 บทนำ: ภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวและการประท้วง 

นักกิจกรรมและขบวนการประท้วงเป็นหัวข้อที่ได้รับความสนใจจากนักภูมิศาสตร์มาเป็นเวลานาน (ดู Panelli และ Larner, 2010) ความหวังประการหนึ่งของบทนี้คือการทำให้คุณประทับใจว่า ยิ่งเราขบคิดเกี่ยวกับภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวและการประท้วงอย่างมีสติเท่าใด ความเข้าใจของเราก็จะยิ่งลึกซึ้งและสมบูรณ์มากขึ้นเท่านั้น ความสำคัญของภูมิศาสตร์นั้นสามารถเห็นได้จากหลายแง่มุม ตัวอย่างเช่น ภูมิศาสตร์ปรากฏชัดเมื่อเราตั้งคำถามเช่น 'นักประท้วงมีมุมมองต่อโลกอย่างไร?' หรือ 'พวกเขาจัดวางตำแหน่งตนเองหรือจัดระเบียบร่วมกับผู้อื่นในลักษณะที่จะช่วยให้พวกเขาบรรลุการเปลี่ยนแปลงที่ปรารถนาได้อย่างไร?' เราสามารถเสริมคำถามเหล่านี้ได้ด้วยการสำรวจภูมิศาสตร์เชิงสัญลักษณ์ (symbolic) เสมือนจริง (virtual) หรือเชิงวัตถุ (material) ของพวกเขา: การประท้วงส่งผลกระทบอย่างไรต่อพื้นที่และสถานที่ (ดู Salmenkari, 2009)? ดังที่ Routledge (ไม่ระบุปี) ได้ตั้งข้อสังเกตไว้ว่า:

นักประท้วงทุกคนล้วนหยิบยกและใช้จินตนาการทางภูมิศาสตร์เชิงกลยุทธ์ (strategic geographical imagination) ซึ่งช่วยให้เราทำความเข้าใจโลกของการประท้วงและสร้างแคมเปญที่มีประสิทธิภาพ ตั้งแต่การต่อสู้ของชาวปาเลสไตน์ (Palestinian) ต่อการยึดครอง ไปจนถึงพลเมืองเนปาล (Nepalese) ที่ทำการปฏิวัติ การประท้วงถูกสร้างและได้รับอิทธิพลจากเงื่อนไขทางวัตถุและแนวปฏิบัติทางวัฒนธรรมของสถานที่ทำงาน วิถีชีวิต และบ้านของพวกเขา ตั้งแต่การประท้วงต่อต้านการทำแฟรกกิ้ง (anti-fracking) ล่าสุดของกลุ่ม Reclaim the Power ในแลงคาเชียร์ (Lancashire), สหราชอาณาจักร (U.K.) ไปจนถึงเกษตรกรไร้ที่ดินที่เข้ายึดครองที่ดินในบังกลาเทศ (Bangladesh) นักกิจกรรมใช้และเปลี่ยนแปลงภูมิทัศน์ในชีวิตประจำวัน โดยสร้างไม่เพียงแค่พื้นที่แห่งการต่อต้านเท่านั้น แต่ยังรวมถึงพื้นที่ที่จินตภาพทางเลือกและความท้าทายเชิงสัญลักษณ์สามารถถูกทำให้กลายเป็น 'ความจริง' ได้

กล่าวโดยสรุป ภูมิศาสตร์สามารถเป็นประโยชน์อย่างยิ่งในการช่วยวางกรอบและจัดการกับคำถามชุด 'ใคร' 'อย่างไร' 'ทำไม' และ 'เมื่อใด' ที่เกี่ยวข้องกับการเคลื่อนไหวและการประท้วงทั่วโลก ข้อโต้แย้งนี้ยังคงเป็นจริงไม่ว่าเราจะมองไปยังอดีต ปัจจุบัน หรืออนาคตที่อาจเกิดขึ้น เป็นเรื่องที่น่าทึ่งที่ได้พิจารณาว่าสิ่งต่างๆ เปลี่ยนแปลงไปอย่างรวดเร็วเพียงใดในแง่ของการเพิ่มขึ้นของการแสดงออกทางกิจกรรมในรูปแบบดิจิทัล (digital expressions of activism) ภายในช่วง 25 ปีที่ผ่านมา (ดู Kahn และ Kellner, 2004, McLean et al., 2019) ในปี 1999 เมื่อผมเป็นนักศึกษาระดับปริญญาตรีสาขาภูมิศาสตร์ อินเทอร์เน็ตยังอยู่ในช่วงเริ่มต้น โทรศัพท์มือถือเป็นสิ่งที่พบเห็นได้ยาก และหากมีอยู่จริง พวกมันมักจะมีขนาดเท่าสุนัขตัวเล็กๆ! แน่นอนว่าการเคลื่อนไหวด้านดิจิทัล (digital activism) เป็นไปได้ก็ต่อเมื่อมีการพัฒนาทางเทคโนโลยี โดยมีอินเทอร์เน็ตเป็นหัวใจสำคัญ และได้สร้างผลกระทบอย่างมหาศาลต่อภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวในช่วง 25 ปีที่ผ่านมา มีเหตุผลทุกประการที่ควรเชื่อว่า ในขณะที่เทคโนโลยียังคงพัฒนาต่อไป และการต่อสู้เพื่อความยุติธรรมทางสังคมและพื้นที่ยังคงทวีความรุนแรงขึ้น ภูมิศาสตร์ที่ถูกโต้แย้งซึ่งเป็นรากฐานของการเคลื่อนไหวจะยังคงแผ่ขยายไปในทิศทางที่แปลกใหม่ คาดเดาไม่ได้ และไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อนตลอดช่วงเวลาของคนรุ่นถัดไป ในขณะที่ผมเริ่มต้นย่อหน้านี้ (ในวันศุกร์ที่ 14 ตุลาคม 2022) นักกิจกรรมกลุ่ม Just Stop Oil กำลังตกเป็นข่าวพาดหัว นักข่าวต่างวุ่นอยู่กับการรายงานเหตุการณ์ต่อเนื่องที่เป็นที่ถกเถียงกันซึ่งเกิดขึ้นที่หอศิลป์แห่งชาติ (National Gallery) ในลอนดอน (London) ที่ซึ่งนักกิจกรรมวัยรุ่นสองคนสาดซุปมะเขือเทศใส่ผลงานศิลปะอันเป็นที่รักยิ่ง 'Sunflowers' ของ Vincent van Gogh แล้วใช้กาวติดมือของตนเองไว้กับผนังใต้ภาพวาดนั้น เพื่อแสดงเหตุผลของการประท้วงในรูปแบบเฉพาะนี้ นักกิจกรรมได้ตั้งคำถามเชิงวาทศิลป์หลายประการ ได้แก่

'อะไรมีค่ามากกว่ากัน ระหว่างศิลปะหรือชีวิต?' นักกิจกรรมคนหนึ่งกล่าว คือ Phoebe Plummer อายุ 21 ปี จากลอนดอน เธอมาพร้อมกับ Anna Holland อายุ 20 ปี จากนิวคาสเซิล (Newcastle) 'มันมีค่ามากกว่าอาหารหรือไม่? มากกว่าความยุติธรรมหรือไม่? คุณกังวลเกี่ยวกับการปกป้องภาพวาดหรือการปกป้องโลกและผู้คนของเรามากกว่ากัน?' 'วิกฤตค่าครองชีพเป็นส่วนหนึ่งของวิกฤตราคาน้ำมัน เชื้อเพลิงมีราคาแพงเกินกว่าที่ครอบครัวที่หิวโหยและหนาวเหน็บนับล้านจะเอื้อมถึง พวกเขาไม่มีปัญญาแม้แต่จะอุ่นซุปกระป๋อง'

Gayle, 2022: n.p.

การถกเถียงถึงคุณค่าสัมพัทธ์ของการเคลื่อนไหวและการประท้วงรูปแบบเฉพาะนี้ส่วนใหญ่นั้นอยู่นอกเหนือขอบเขตของบทนี้ อย่างไรก็ตาม โดยพักคำถามที่ว่า (คุณคิดว่า) นักประท้วงเหล่านี้มีความชอบธรรมในการกระทำที่พวกเขาทำหรือไม่ไว้ก่อน เราส่วนใหญ่น่าจะเห็นพ้องกันว่าเหตุการณ์นี้ถือเป็นการประท้วง 'ทำไมเราถึงอาจเชื่อเช่นนั้น?' เป็นคำถามที่น่าพิจารณา: ทำไมเราถึงตีความว่านี่เป็นการประท้วง และไม่ใช่การกระทำที่ขาดความยับยั้งชั่งใจหรือเป็นการทำลายทรัพย์สิน (อย่างที่สื่อบางสำนักได้เสนอไป)? การจะหาคำตอบสำหรับเรื่องนี้หมายถึงการตั้งคำถามต่อจินตภาพทางภูมิศาสตร์ (geographical imaginaries) ของเรา: เรามีความเชื่อและความรู้สึกอย่างไรเกี่ยวกับการประท้วงและการเคลื่อนไหว?

เมื่อเราหยุดและพิจารณาเรื่องนี้ การประท้วงดูเหมือนจะเกิดขึ้นทุกหนทุกแห่งตลอดเวลา อันที่จริง หากคุณพิมพ์คำว่า 'protest' ลงในเครื่องมือค้นหาของ Google จะมีผลลัพธ์มากกว่า 862,000,000 รายการปรากฏขึ้นให้คุณเห็นในเวลาไม่ถึงหนึ่งวินาที! ในช่วงเวลาใดก็ตาม เราสามารถชี้ให้เห็นถึงตัวอย่างที่บุคคลหรือกลุ่มคนได้ดำเนินการ หรือกำลังดำเนินการอย่างจริงจังเพื่อ (หรือต่อต้าน) สิ่งต่างๆ ทุกประเภท เมื่ออ่านหนังสือพิมพ์ ฟังวิทยุ หรือดูโทรทัศน์ ไม่นานคุณก็จะพบข่าวการประท้วงที่มุ่งเน้นในประเด็นต่างๆ ตั้งแต่ค่าครองชีพที่สูงขึ้น ราคาน้ำมันที่แพงขึ้น เงินบำนาญของมหาวิทยาลัย และสภาพการทำงาน ไปจนถึงสิทธิในการทำแท้ง ข้อจำกัดจาก COVID-19 การเหยียดเชื้อชาติโดยตำรวจ การทำลายป่าฝนในบราซิล (Brazil) การปราบปรามโดยรัฐบาลในจีน (China) และสงครามในยูเครน (Ukraine) แม้จะเป็นตัวอย่างร่วมสมัยที่เฉพาะตัว แต่การกระทำเหล่านี้ไม่ได้บ่งชี้ว่าเรากำลังอยู่ในช่วงเวลาที่พิเศษแต่อย่างใด ตรงกันข้าม เราสามารถสืบหาเส้นด้ายที่ถักทออย่างหนาแน่นของการประท้วงได้ตลอดประวัติศาสตร์ของมนุษยชาติ

ก่อนที่จะดำเนินการต่อไป สิ่งสำคัญคือต้องไตร่ตรองให้ถี่ถ้วนว่าคุณเข้าใจการอ้างอิงถึงขบวนการเคลื่อนไหวและการประท้วงอย่างไร สำหรับหลายๆ คน ความประทับใจที่มีต่อสิ่งเหล่านี้สอดคล้องอย่างยิ่งกับคำจำกัดความที่เราอาจพบในพจนานุกรมมาตรฐาน ในที่นี้ การประท้วงถูกเข้าใจว่าเป็นทั้งคำนาม 'ข้อร้องเรียนที่รุนแรงซึ่งแสดงถึงความไม่เห็นด้วย การไม่ยอมรับ หรือการต่อต้าน' (Cambridge Dictionary, 2023a: n.p.) หรือเป็นคำกริยา 'โอกาสที่ผู้คนแสดงให้เห็นว่าพวกเขาไม่เห็นด้วยกับบางสิ่งบางอย่าง โดยการไปยืนที่ใดที่หนึ่ง การตะโกน การถือป้าย ฯลฯ' (อ้างแล้ว) ในขณะเดียวกัน การเคลื่อนไหว (activism) ชี้ให้เห็นถึง 'การใช้การกระทำโดยตรงและเห็นได้ชัดเพื่อให้บรรลุผล ซึ่งมักจะเป็นผลทางการเมืองหรือสังคม' (Cambridge Dictionary, 2023b: n.p.) ดังนั้น ในการตีความนี้ นักกิจกรรม (activist) จะถูกพิจารณาว่าเป็นบุคคลที่ 'ใช้วิธีการโดยตรงและเปิดเผยเพื่อพยายามนำมาซึ่งการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและการเมืองที่ [พวกเขา] และผู้อื่นต้องการ' (อ้างแล้ว) คำจำกัดความเหล่านี้เข้ากันได้ดีกับของคุณในขณะนี้หรือไม่?

ภาพประกอบของการประท้วงของกลุ่ม Just Stop Oil ที่หอศิลป์แห่งชาติดูเหมือนจะสอดคล้องกับคำจำกัดความที่เน้นย้ำไว้: มีการใช้การกระทำโดยตรงและเห็นได้ชัด และพวกเขากำลังแสดงความปรารถนาถึงการเปลี่ยนแปลงที่พวกเขาต้องการ ในนามของกลุ่มปฏิบัติการที่พวกเขาเป็นตัวแทน อย่างไรก็ตาม ในฐานะประเด็นเสริมที่เกี่ยวข้อง หากไม่มีเสียงของคนหนุ่มสาวทั้งสองคน เราอาจสรุปผลที่แตกต่างกันออกไปมาก โดยไม่รู้ว่า 'ทำไม' พวกเขาถึงสาดซุปมะเขือเทศใส่ผลงานศิลปะของ van Gogh บางทีเราอาจสรุปได้ว่าพวกเขาเป็นเพียงอันธพาลไร้ความคิดที่ต้องการความสนใจและชื่อเสียง บางทีพวกเขาอาจแค่เกลียดภาพ 'Sunflowers' มากๆ และตั้งใจจะทำลายมัน: ไม่มีอะไรมากไปกว่านั้นและไม่มีอะไรน้อยไปกว่านั้น

เมื่อตอบคำถามที่ตั้งไว้: 'การประท้วงคืออะไร? การเคลื่อนไหวคืออะไร?', เรายังสามารถพยายามตอบคำถามเหล่านี้โดยอาศัยประสบการณ์ส่วนตัวของเราเอง จากคำจำกัดความของพจนานุกรมข้างต้น เคยมีโอกาสที่เราอาจพิจารณาว่าตนเองเป็นนักกิจกรรม หรือมีส่วนร่วมในขบวนการประท้วงหรือไม่? การตอบสนองตามสัญชาตญาณอาจเป็นการไตร่ตรองถึงเหตุการณ์ที่ 'การเป็น' นักกิจกรรมหมายถึงการอุทิศเวลาและพลังงานของเราเพื่อแสดงความไม่พอใจและความไม่เห็นด้วยกับกลุ่มคนที่มีแนวคิดเดียวกันกับบางสิ่งบางอย่าง ตัวอย่างเหล่านี้เกี่ยวข้องกับสถานการณ์และภูมิศาสตร์ที่พิเศษซึ่งอยู่นอกเหนือการกระทำและพื้นที่ในชีวิตประจำวัน 'ปกติ' ของเรา ตัวอย่างเช่น ที่โรงเรียน คุณอาจมีโอกาสที่จะดำเนินการตามความกังวลของคุณเกี่ยวกับประเด็นด้านสิ่งแวดล้อม บางทีอาจทำป้ายและแบนเนอร์ประท้วง จากนั้นร่วมกับผู้อื่นในชั้นเรียน ออกไปบนท้องถนนเพื่อแสดงความเป็นน้ำหนึ่งใจเดียวกันกับนักกิจกรรมคนอื่นๆ ในประเด็นการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ ตัวอย่างส่วนตัวที่ผมอาจเสนอคือเซสชันการสร้างป้ายนักกิจกรรมและการเดินขบวนที่ผมได้เข้าร่วมผ่านถนนในบอสตัน (Boston, US) ในปี 2018 โดยกลุ่ม 'Geographers Against Trump'! ดู ACME Resistance (2018) สำหรับแรงจูงใจและการไตร่ตรองของผู้ที่เข้าร่วม

จนถึงตอนนี้ การอภิปรายเกี่ยวกับการเคลื่อนไหวและการประท้วงส่วนใหญ่สอดคล้องกับการบรรยายยอดนิยม ซึ่งสรุปไว้อย่างกระชับโดย Cambridge Dictionary และสิ่งนี้ทำให้เรามีหน้าต่างบานหนึ่งในการมองเห็นภูมิศาสตร์ทั่วไปที่หลากหลายซึ่งระบุและเชื่อมโยงช่วงเวลาการประท้วงต่างๆ ที่เราเห็นในโลก: ตัวอย่างเช่น ที่ซึ่งการตัดสินใจที่จะกระทำนั้นถูกกำหนดไว้ล่วงหน้า จัดระเบียบให้เกิดขึ้นในที่สาธารณะอย่างชัดเจน และที่ซึ่งผู้เข้าร่วมสร้างความตระหนักรู้เกี่ยวกับประเด็นเฉพาะ มุมมองดังกล่าวเสี่ยงต่อการบดบังและเบี่ยงเบนความสนใจของเราจากการให้ความสำคัญกับหน้าต่างบานอื่น หน้าต่างที่เปิดออกสู่ภูมิศาสตร์อันทรงพลังของการเคลื่อนไหวและการประท้วง ซึ่งมีอิทธิพลไม่แพ้กันในการกำหนดโลกที่เราอาศัยอยู่ และอาจมีบทบาทที่ยิ่งใหญ่กว่าในการกำหนดโลกในอนาคต สิ่งนี้เป็นจริงโดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อเราคำนึงถึงขั้นตอนที่จำเป็นในการจัดการกับความท้าทายที่ยิ่งใหญ่ที่สุดที่เราเผชิญ รวมถึงภัยพิบัติทางสภาพภูมิอากาศ การสูญพันธุ์ของสายพันธุ์ ความไม่เท่าเทียมทางสังคมและเศรษฐกิจ และสงครามระหว่างมนุษย์กับมนุษย์ ส่วนถัดไปจะพิจารณาว่าการอ่านภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวและการประท้วงที่ลึกซึ้งและกว้างขวางขึ้นช่วยให้เราสามารถมองเห็น คิดใหม่ ประเมินค่าใหม่ และกระตุ้นจินตภาพนักกิจกรรม (activist imaginaries) ของเราอีกครั้งได้อย่างไร

สรุปย่อ

• ภูมิศาสตร์มีบทบาทสำคัญในการเคลื่อนไหวทางสังคม ซึ่งมีอิทธิพลต่อวิธีที่ผู้ประท้วงรับรู้โลก การจัดระเบียบตนเอง และการสร้างผลกระทบเชิงสัญลักษณ์และเชิงวัตถุผ่านพื้นที่ต่างๆ
• การเพิ่มขึ้นของการเคลื่อนไหวด้านดิจิทัลในช่วง 25 ปีที่ผ่านมาได้ปรับเปลี่ยนภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวและการเมือง
• สิ่งสำคัญคือต้องไตร่ตรองถึงสิ่งที่เราและผู้อื่นเข้าใจว่าเป็น 'การเคลื่อนไหว (activism)' และ 'การประท้วง (protest)' และประเมินความถูกต้องของวิธีการที่ขบวนการเคลื่อนไหวและการประท้วงถูกนำเสนอในสื่ออย่างมีวิจารณญาณ

การจินตนาการใหม่ถึงภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวและการประท้วง (Re-imagining geographies of activism and protest)

เมื่อเราพิจารณาว่า ‘ขบวนการเคลื่อนไหวและการประท้วงเรียกร้องต่อใคร?’ มีข้อโต้แย้งที่น่าเชื่อถือว่าขบวนการจำนวนมากมุ่งเน้นความสนใจไปที่การเรียกร้องโดยตรงต่อรัฐบาลที่มาจากการเลือกตั้ง หรือบริษัทเอกชนเฉพาะแห่งให้ ‘ทำในสิ่งที่ถูกต้อง!’ สิ่งนี้สามารถพบเห็นได้บ่อยครั้งจากนักกิจกรรมที่ออกมาสาธิตในพื้นที่สาธารณะพร้อมโบกธงและแบนเนอร์ที่มีสีสัน (เพื่อเรียกร้องให้รัฐบาลดำเนินการอย่างจริงจังมากขึ้นในการแก้ไขปัญหาการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ) หรือการจัดกิจกรรมบอยคอตสินค้าและผลิตภัณฑ์บางประเภท และการสร้างความตระหนักรู้ถึงความไม่ยุติธรรมผ่านการเข้ายึดครองพื้นที่เชิงกลยุทธ์ (ยกตัวอย่างเช่น ขบวนการช่วยเหลือสัตว์ (Animal Save Movement) ที่ไปยืนในพื้นที่สาธารณะ ด้านหน้าโรงฆ่าสัตว์ และโรงชำแหละเพื่อสร้างความตระหนักรู้และ...)

ภาพที่ 53.1 การประท้วงยึดครองวอลล์สตรีท (Occupy Wall Street) ในปี 2011 โลกได้เห็นการพุ่งสูงขึ้นของการประท้วงต่อต้านความไม่เท่าเทียมทางเศรษฐกิจและความโลภขององค์กร โดยมักมีการตั้งค่ายพักแรมประท้วงใกล้กับสถาบันการเงินที่สำคัญ

ที่มา: เครดิตภาพ: Richard White

อย่างไรก็ตาม ลักษณะของวิกฤตการณ์ในปัจจุบันที่เราเห็น วิกฤตการณ์ที่ถูกกล่าวขานว่ากำลังคุกคามจนอาจนำไปสู่จุดจบของโลกในแบบที่เรารู้จัก ได้ส่งผลให้เกิดข้อสงสัยอย่างจริงจังในวงกว้างว่า ทั้งกลไกตลาด (ทุนนิยม) หรือรัฐ มีความสามารถที่จะเป็นส่วนสำคัญของทางออกได้จริงหรือไม่ เพราะอย่างไรเสีย ธุรกิจระบบทุนนิยมและรัฐต่างก็เป็นส่วนประกอบพื้นฐานของวิกฤตนี้ สำหรับนักกิจกรรมบางกลุ่ม ดังนั้น ต่อให้เป็นสิ่งที่พึงปรารถนาเพียงใด แต่มันก็แทบจะเป็นไปไม่ได้เลยที่จะดำเนินการใดๆ ให้เกิดผลอย่างมีนัยสำคัญ (ดู Cudworth et al., 2021) ด้วยเหตุนี้ จะมีความหวังในความสำเร็จเพียงใดจากการยื่นข้อเสนอให้กระบวนการทางเศรษฐกิจและนโยบายเหล่านี้เปลี่ยนแปลงและสร้างโลกใหม่? นั่นคงจะเป็นการ ‘เรียกร้องในสิ่งที่เป็นไปไม่ได้’ ดังเช่นสโลแกนยอดนิยม!

อย่างไรก็ตาม สิ่งที่ผมต้องการเน้นย้ำกับคุณคือ การแสดงออกของการเคลื่อนไหวและการประท้วงที่ ‘ปรากฏเหนือน้ำ เห็นได้ชัดเจน และมีการสาธิต’ นั้น ไม่ได้เป็นตัวกำหนดว่าการเคลื่อนไหวและการประท้วงเริ่มต้นและสิ้นสุดลงที่ใด อาจเป็นประโยชน์หากเราใช้ การเปรียบเทียบกับภูเขาน้ำแข็ง (iceberg analogy) ในที่นี้ จนถึงขณะนี้ การอภิปรายได้มุ่งเน้นไปที่สิ่งที่อยู่ ‘เหนือน้ำ’ ของภูเขาน้ำแข็งแห่งการเคลื่อนไหว แต่มวลภูเขาน้ำแข็งที่ลึกและแผ่ขยายกว้างขวางกว่าซึ่งจมอยู่ใต้ผิวน้ำ คือจุดที่บทนี้จะเปลี่ยนจุดสนใจไปถึง สิ่งเหล่านี้คือโลกที่ประกอบไปด้วยภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวและการประท้วงที่มีความไม่เป็นทางการ (informal) เป็นอิสระ (autonomous) และอาจรวมถึงลักษณะทางอนาธิปไตย (anarchistic geographies): โลกซึ่งเราทุกคนต่างรู้จักกันเป็นอย่างดี!

การสำรวจส่วนล่างของภูเขาน้ำแข็งแห่งการเคลื่อนไหว (Surveying the underbelly of the activist iceberg)

หากเราจินตนาการถึงการกระโดดลงจากยอดเขาน้ำแข็งแห่งการเคลื่อนไหวและดิ่งลงสู่ห้วงน้ำที่มืดมิดเบื้องล่าง ส่วนล่างของภูเขาน้ำแข็งอันสง่างามนี้จะเผยให้เห็นสิ่งใด? อาจเป็นเรื่องน่าประหลาดใจที่ภูมิศาสตร์ของการเคลื่อนไหวและการต่อต้านที่ซ่อนอยู่เหล่านี้ล้วนเป็นสิ่งที่คุ้นเคยและเรารู้จักกันดี เพียงแต่เราไม่เคยถูกกระตุ้นให้มองสิ่งเหล่านั้นในแง่มุมนี้มาก่อน ในที่นี้ผมกำลังนึกถึงงานของ เจมส์ ซี. สกอตต์ (James C. Scott) และแนวคิดเรื่อง ‘การเมืองระดับล่าง’ (infrapolitics) สำหรับสกอตต์แล้ว การเมืองระดับล่างหมายถึง ‘รูปแบบการต่อต้านที่หลากหลายและไม่เป็นที่เอะอะซึ่งไม่กล้าจะเอ่ยชื่อเรียกในนามของตนเอง’ (1990: 19) ตัวอย่างบางประการของการเมืองระดับล่าง ได้แก่ ‘ข่าวลือ, การนินทา, นิทานพื้นบ้าน, บทเพลง, ท่าทาง, เรื่องตลก... การลักลอบล่าสัตว์, การถ่วงเวลาการทำงาน (foot-dragging), การลักเล็กขโมยน้อย, การเสแสร้ง, การหลบหนี’ (xiii) สกอตต์โต้แย้งว่า ‘เมื่อรวมเข้าด้วยกัน รูปแบบของการไม่สยบยอมเหล่านี้อาจเรียกได้อย่างเหมาะสมว่า การเมืองระดับล่างของผู้ไร้อำนาจ’ (อ้างแล้ว) ในชั่วพริบตา เรากำลังว่ายอยู่ในผืนน้ำที่แผ่ขยายไปไกลกว่าเขตน้ำตื้นของการเคลื่อนไหวและการประท้วงตามที่พจนานุกรมและนิยามยอดนิยมได้กล่าวไว้ ดังนั้น ความเป็นไปได้ใดบ้างที่เกิดขึ้นจากการรับรู้ดังกล่าว? เราจะประเมินค่าใหม่และคิดอย่างสร้างสรรค์มากขึ้นได้อย่างไรเกี่ยวกับการนำศักยภาพและพลังของรูปแบบการเคลื่อนไหวและการต่อต้านที่สกอตต์กล่าวถึงมาใช้?

เราควรตระหนักถึงขีดความสามารถที่ก่อเกิดผลและสร้างสรรค์ที่ขบวนการเคลื่อนไหวและการประท้วงมอบให้แก่โลกเสมอ นั่นคือวิสัยทัศน์แห่งความหวังและความเป็นไปได้ที่สามารถจินตนาการ มองเห็นภาพ และทำให้เกิดขึ้นจริงได้ ในจุดนี้ ผลงานวิชาการเชิงกิจกรรม (academic-activist scholarship) ของศาสตราจารย์ เจนนี พิกเกอริลล์ (Jenny Pickerill) และ พอล แชตเตอร์ตัน (Paul Chatterton) มีอิทธิพลอย่างยิ่งต่อวิธีที่นักภูมิศาสตร์ใช้คิดและอธิบายเกี่ยวกับ ภูมิศาสตร์แห่งความเป็นอิสระ (autonomous geographies)

ภูมิศาสตร์แห่งความเป็นอิสระเกี่ยวข้องกับ:

 

พื้นที่เหล่านั้นที่ผู้คนปรารถนาจะสร้างรูปแบบองค์กรทางการเมือง สังคม และเศรษฐกิจที่เป็นมิตรต่อกัน (solidaristic) มีความเท่าเทียม และไม่ใช่ระบบทุนนิยม ผ่านการผสมผสานระหว่างการต่อต้านและการสร้างสรรค์ (Pickerill และ Chatterton, 2006: 730) 

ภาคปฏิบัติ (praxis - ทฤษฎีและการปฏิบัติ) ของภูมิศาสตร์แห่งความเป็นอิสระมีประวัติศาสตร์ที่รุ่มรวยและมีสีสัน บุคคลที่ได้รับแรงบันดาลใจในการเข้ามามีส่วนร่วมและสร้างสรรค์ภูมิศาสตร์แห่งความเป็นอิสระทำไปด้วยเหตุผลมากมาย น่าสนใจที่จะสังเกตว่า ลัทธิอนาธิปไตย (anarchism) และ ภูมิศาสตร์อนาธิปไตย (anarchist geographies) มีอิทธิพลและยังคงส่งผลต่อรูปแบบของภูมิศาสตร์ที่เราเห็นในการแสดงออกของการเคลื่อนไหวร่วมสมัย คุณอาจจะอ่านประโยคสุดท้ายนั้นซ้ำสองรอบ: อนาธิปไตย – อนาธิปไตยไม่ใช่พวกอันธพาลที่ใช้ความรุนแรงเพื่อสร้างความโกลาหล ความไร้ระเบียบ และภัยพิบัติมาสู่โลกหรอกหรือ! คุณไม่ได้เป็นคนเดียวที่คิดเช่นนี้ ภาพจำด้านลบที่มักใช้ในภาพยนตร์ฮอลลีวูดหรือสื่อกระแสหลักช่วยตอกย้ำความประทับใจยอดนิยมนี้ อย่างไรก็ตาม ไม่มีอะไรจะห่างไกลจากความจริงไปมากกว่านี้: ลัทธิอนาธิปไตยยึดมั่นในการปฏิเสธการครอบงำ (dominion) การกดขี่ และความรุนแรงในทุกรูปแบบในโลก (ดู Springer, 2016) วิธีการที่ลัทธินี้มองหาเพื่อบรรลุเป้าหมายคือการมุ่งเน้นไปที่การช่วยเหลือซึ่งกันและกัน (mutual aid), ระบบอาสาสมัคร (volunteerism), รูปแบบการจัดองค์กรแนวราบ (horizontal forms of organising) และภาคปฏิบัติเชิงคาดการณ์อนาคต (prefigurative praxis) สิ่งที่อาจทำให้คุณประหลาดใจคือการได้รับรู้ว่า หลายวิธีที่คุณและผม (รวมถึงเพื่อน ครอบครัว และเพื่อนบ้านของเรา) คิดและปฏิบัติในชีวิตประจำวันนั้นสอดคล้องกับภาคปฏิบัติแบบอนาธิปไตย (ดู White และ Williams, 2014) การใส่ใจกับการเคลื่อนไหวประเภทที่ซ่อนอยู่ใต้ผิวน้ำเหล่านี้ ช่วยให้เรามุ่งเน้นไปยังพื้นที่ในชีวิตประจำวันหรือพื้นที่ที่คุ้นเคยชุดหนึ่ง ซึ่งเราไม่เคยยอมรับ อย่าว่าแต่จะชื่นชมหรือให้คุณค่า ว่าเป็นพื้นที่แห่งการเคลื่อนไหวที่มีศักยภาพ! ผมต้องการยกตัวอย่างเรื่องนี้โดยมุ่งเน้นไปที่สถานที่สองแห่ง: ครัวเรือน และ สวน

ครัวเรือน (The household)

การที่ครัวเรือนอาจถูกพิจารณาว่าเป็นพื้นที่แห่งการเคลื่อนไหวที่ถอนรากถอนโคน (radical space of activism) ดูเหมือนจะเป็นไปไม่ได้ในแวบแรก อย่างไรก็ตาม ครัวเรือนจำนวนมาก (ผมตระหนักว่าไม่ใช่ทั้งหมด) ถูกจัดระเบียบในลักษณะที่รวบรวมจริยธรรมแห่งการดูแล (ethics of care) การสนับสนุนซึ่งกันและกัน และความรักที่พวกเราหลายคนอยากเห็นการฟูมฟักในสังคมในวงกว้าง (ดู White และ Williams, 2014) เมื่อสมาชิกในครัวเรือน – เช่น ครอบครัว – เผชิญกับปัญหา ปัญหานั้นถูกยกขึ้นมาพูดคุยอย่างไร และโดยทั่วไปพวกเขามีวิธีการอย่างไรในการแก้ปัญหานั้น? พวกเขาเรียกร้องให้รัฐบาลทำให้มันถูกต้องหรือไม่? หรือพวกเขาใช้วิธีการที่จัดการกับปัญหาโดยตรงผ่านการทำงานร่วมกันในลักษณะที่ยุติธรรมและเสมอภาคสำหรับสมาชิกทุกคนในครัวเรือน? แน่นอนว่าวิธีการจัดระเบียบและการปฏิบัตินี้สามารถเข้าใจได้ว่าเป็นรูปแบบการเคลื่อนไหวที่สำคัญและดำเนินอยู่ต่อเนื่องซึ่งเราทุกคนต่างมีส่วนร่วมและรู้จักดี ยิ่งไปกว่านั้น บทเรียนที่เราเรียนรู้ที่นี่ได้มอบศักยภาพในการเปลี่ยนแปลงไปสู่พื้นที่และสถานที่อื่นๆ ทั่วทั้งสังคมในวงกว้าง ความเป็นไปได้ใดบ้างที่จะเปิดออกไปสู่อนาคตที่ดีกว่า เมื่อเราอนุญาตให้ตนเองรับรู้ คิดใหม่ และประเมินค่าพื้นที่เหล่านี้ใหม่ในฐานะส่วนหนึ่งของพรมผืนใหญ่ของการเคลื่อนไหวและการประท้วง? สำหรับ ไบร์น และคณะ (Bryne et al. อ้างใน White และ Williams, 2012: 125) นี่คือเรื่องของมุมมอง:

เราสามารถมองว่าครัวเรือนเป็นเรื่องท้องถิ่นอย่างสิ้นเชิง กระจัดกระจาย เป็นชุดของหน่วยที่แยกส่วนและโดดเดี่ยว ถูกรัดรึงและติดกับอยู่ในระเบียบระดับโลกของทุนนิยม ไม่สามารถทำหน้าที่เป็นพื้นที่ของการเมืองเรื่องชนชั้นและการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ถอนรากถอนโคนได้ หรือเราสามารถหลีกเลี่ยงการรวมตรรกะระดับจุลภาค (micro logical) เข้ากับเรื่องท้องถิ่นเพียงอย่างเดียว และตระหนักว่าครัวเรือนนั้นมีอยู่ทุกหนทุกแห่ง และในขณะที่มันเกี่ยวข้องกับการขูดรีดของทุนนิยมในหลายด้าน แต่มันไม่ได้ถูกกัดกินหรือถูกปฏิเสธโดยทุนนิยมไปเสียทั้งหมด

เมื่อเราอ่านครัวเรือนในฐานะพื้นที่นักกิจกรรม เรายังสามารถแสดงให้เห็นได้จากการอ้างอิงถึงตำแหน่งและสถานที่เฉพาะภายในครัวเรือน ลองนึกถึงห้องครัวเป็นตัวอย่าง แรงงานที่ใช้ในการทำงานหลักที่นั่น (เช่น การล้างจาน, การเอาขยะไปทิ้ง, การทำอาหาร, การทำความสะอาด, การรีดผ้า) ถูกจัดสรรอย่างยุติธรรมและเท่าเทียมกันในหมู่สมาชิกทุกคนในครัวเรือนหรือไม่? อาหารที่นำเข้ามาและบริโภคโดยครัวเรือนสะท้อนถึงจริยธรรมร่วมในวงกว้างที่จะ ‘สร้างความเสียหายน้อยที่สุด’ อย่างไร? ครัวเรือนแบบวีแกน (vegan) ตัวอย่างเช่น จะวางตำแหน่งการต่อต้านของพวกเขาต่อความทุกข์ทรมานของเพื่อนสัตว์ที่มีความรู้สึกในโรงงานฟาร์มและโรงฆ่าสัตว์อย่างชัดเจน โดยการเลือกอาหารและเครื่องดื่มที่ทำจากพืช จุดยืนการเคลื่อนไหวที่ทรงพลัง – และการประท้วงต่อความทุกข์ทรมานของผู้อื่น – สามารถทำได้ผ่านทางเลือกปกติในชีวิตประจำวันของเรา (สิ่งที่เรากินและดื่ม) และพื้นที่ที่เราอยู่อาศัย (วิธีที่เราเดินทาง) บทเรียนที่ได้รับอาจเป็นว่า หากเราปรารถนาที่จะเปลี่ยนโลก ‘ข้างนอกนั่น’ เราควรเริ่มต้นด้วยการตระหนักว่าการเคลื่อนไหวมักเริ่มต้นในสภาพแวดล้อมในชีวิตประจำวันของเราและแผ่รังสีออกไปจากจุดนั้น (ภาพที่ 53.2)

ภาพที่ 53.2 ศิลปะข้างถนน (Street art) นี้เป็นส่วนหนึ่งของ East Side Gallery ในเบอร์ลิน (Berlin) ที่วาดบนกำแพงเบอร์ลินเดิม

ที่มา: Mark König บน Unsplash 

การทำสวน (แบบถอนรากถอนโคน) ((Radical) Gardening)

ภาพประกอบที่สองของการเคลื่อนไหวที่อาจไม่คาดคิดกว่าคือ การทำสวน (ภาพที่ 53.3) ในช่วงไม่กี่ปีมานี้ ผมได้เช่าพื้นที่ทำสวนขนาดเล็ก (allotment plot) และผมรับรู้ว่าคนจำนวนมากมองพื้นที่ทำสวนเหล่านี้ (เหมือนที่ผมเคยมองเมื่อไม่นานมานี้) ว่าเป็น ‘เพียงแค่’ สถานที่ที่คนมาปลูกผักและผลไม้ (ด้วยระดับความสำเร็จที่แตกต่างกันไป!) มุมมองดังกล่าวไม่ได้ตระหนักว่าพื้นที่เหล่านี้ – และผู้คนที่อยู่ในนั้น – สามารถถูกตีความว่าเป็นอีกพื้นที่สำคัญของการเคลื่อนไหวและการประท้วงได้อย่างไร ดังที่ แมคเคย์ (McKay, 2011: 6) ตั้งข้อสังเกตไว้ว่า:

ภาพที่ 53.3 การทำสวนแบบถอนรากถอนโคน (Radical Gardening)

ที่มา: เครดิตภาพ: Richard White

การทำสวนแบบถอนรากถอนโคน (Radical Gardening) คือเรื่องราวเกี่ยวกับแนวคิดของ ‘แปลงดิน’ (the plot) และความหมายที่สลับสับเปลี่ยนแต่ถักทอเข้าด้วยกัน... แปลงดินจำนวนมาก... สร้างแรงบันดาลใจ และทำให้เราเห็นว่าแนวคิดเรื่องยูโทเปีย (utopia), เรื่องชุมชน, เรื่องการเคลื่อนไหวเพื่อการเปลี่ยนแปลงทางสังคมที่ก้าวหน้า, เรื่องสันติภาพ, เรื่องสิ่งแวดล้อมนิยม, เรื่องการเมืองเชิงอัตลักษณ์ ถูกปฏิบัติให้เห็นจริงผ่านทางสวน ในวิชาพฤกษศาสตร์ และผ่านสิ่งที่ พอล กอฟ (Paul Gough) เรียกว่า ‘การปลูกพืชในฐานะรูปแบบหนึ่งของการประท้วง’

การปลูกพืชในฐานะรูปแบบหนึ่งของการประท้วงอาจเป็นเชิงสัญลักษณ์: การปลูกผักชีบนขอบหน้าต่างห้องครัวเพื่อเป็นการแสดงการขัดขืนต่อซูเปอร์มาร์เก็ตขนาดใหญ่! ในทำนองเดียวกัน เมล็ดพันธุ์สามารถถูกหว่านในลักษณะที่ส่งเสริมรูปแบบการพึ่งพาตนเองและการตอบแทนซึ่งกันและกันได้มากขึ้น โดยเฉพาะอย่างยิ่งเมื่อผลผลิตส่วนเกินถูกแลกเปลี่ยนกับผู้ปลูกรายอื่น (ดู Pottinger, 2017) เมล็ดพันธุ์อาจถูกหว่านในสถานที่ที่ชุมชนท้องถิ่นขาดแคลนการเข้าถึงผลไม้และผักที่มีคุณภาพดี และด้วยเหตุนี้ – นอกเหนือจากการแบ่งปันความรู้ และการพัฒนาทักษะและความมั่นใจ – แหล่งอาหารจากพืชคุณภาพสูงก็พร้อมใช้งาน โครงการ Food Empowerment Project ที่อ้างถึงในส่วนวัสดุออนไลน์ท้ายบทเป็นกรณีศึกษาที่ยอดเยี่ยมเกี่ยวกับสิ่งที่เป็นไปได้ที่จะบรรลุผลที่นี่

สรุปย่อ 

• การเคลื่อนไหวทางสังคมขยายขอบเขตไปไกลกว่าการสาธิตที่มองเห็นได้ชัดเจน และรวมถึงรูปแบบการต่อต้านที่ไม่เป็นทางการและเป็นอิสระ
• การกระทำในชีวิตประจำวันเหล่านี้มัก ‘อยู่นอกเหนือการตรวจจับ’ (go under the radar) และเกิดขึ้นในพื้นที่ที่คุ้นเคย

 ข้อสรุปทิ้งท้าย: ภูมิศาสตร์แห่งอนาคตของการเคลื่อนไหวและการประท้วง (Concluding thoughts: future geographies of activism and protest)

ในการสะท้อนทัศนะครั้งสุดท้ายนี้ ผมต้องการสนับสนุนให้คุณตระหนักว่าการแสดงออกของการประท้วงและการเคลื่อนไหวร่วมสมัยนั้น รับรู้และสะท้อนให้เห็นถึงความเข้าใจที่ว่า ภูมิศาสตร์แห่งการกดขี่ ความรุนแรง และการครอบงำที่ดูเหมือนจะแยกส่วนกันนั้น แท้จริงแล้วมีการซ้อนทับและเชื่อมโยงกันอย่างมีนัยสำคัญ คิมเบอร์เล เครนชอว์ (Kimberle Crenshaw, 1989) ได้บัญญัติคำว่า ความทับซ้อนของอัตลักษณ์ (intersectionality) เพื่อช่วยดึงความสนใจไปสู่ความจริงอันซับซ้อนที่บุคคลซึ่งถูกเลือกปฏิบัติอันเนื่องมาจากเชื้อชาติและเพศต้องเผชิญ (เช่น ผู้หญิงชาวแอฟริกันอเมริกัน) เราสามารถเห็นตัวอย่างมากมายที่ขบวนการยุติธรรมทางสังคมนำแนวทางพหุอัตลักษณ์นี้มาใช้ในการเคลื่อนไหวของพวกเขา (ดู Liinason, 2020) ตัวอย่างสำคัญ ได้แก่ Black Lives Matter (BLM), ขบวนการ LGBTQIA+ (ภาพที่ 53.4) และ Antifa โดย Antifa ซึ่งเป็นขบวนการนักกิจกรรมปีกซ้าย ได้รับแรงขับเคลื่อนและการมองเห็นอย่างมากในสหรัฐอเมริกา (US) ช่วงสมัยประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ (Donald Trump) และการอุบัติขึ้นของขบวนการ 'ขวาทางเลือก' (alt-right) จุดยืนต่อต้านฟาสซิสต์และต่อต้านการเหยียดเชื้อชาติของ Antifa ได้เน้นย้ำถึงอันตรายที่แนวคิดแบบ 'ขวาทางเลือก' มีต่อกลุ่มเปราะบางอย่างต่อเนื่อง และพวกเขาให้ความสำคัญกับการยืนหยัดเป็นอันหนึ่งอันเดียวกับกลุ่มเหล่านี้ ดังที่ Bogel-Burroughs และ Garcia (2020: n.p.) ได้เน้นย้ำไว้ว่า:

ภาพที่ 53.4 การประท้วงกรณี George Floyd ในย่าน Uptown Charlotte, รัฐนอร์ทแคโรไลนา (North Carolina)

ที่มา: เครดิตภาพ: Clay Banks บน Unsplash

ผู้สนับสนุนโดยทั่วไปมักหาทางยับยั้งสิ่งที่พวกเขาเห็นว่าเป็นกลุ่มฟาสซิสต์ เหยียดเชื้อชาติ และกลุ่มขวาจัด ไม่ให้มีพื้นที่ (platform) ในการส่งเสริมทัศนะของตน โดยโต้แย้งว่าการสาธิตแนวคิดเหล่านั้นในที่สาธารณะนำไปสู่การตกเป็นเป้าหมายของกลุ่มคนที่ถูกทำให้กลายเป็นคนชายขอบ รวมถึงกลุ่มชาติพันธุ์ส่วนน้อย ผู้หญิง และสมาชิกในชุมชน L.G.B.T.Q.

เมื่อพิจารณาถึงภัยคุกคามต่อการดำรงอยู่ของสิ่งแวดล้อมโลก ความหลากหลายทางชีวภาพ และภูมิอากาศ ขบวนการนักกิจกรรมยังให้ความสำคัญอย่างจริงจังว่าอนาคตของมนุษย์นั้นผูกพันอย่างใกล้ชิดกับอนาคตของสัตว์ที่ไม่ใช่มนุษย์ และชุมชนที่มากกว่ามนุษย์ (more-than-human communities) (ดู Hodge et al., 2022) จุดตัดเหล่านี้เชื้อเชิญให้เกิดการแยกตัวอย่างถอนรากถอนโคนจากรูปแบบการเคลื่อนไหวแบบดั้งเดิม ในแง่ที่พวกเขาส่งเสริมให้การเมืองที่ก้าวหน้ายิ่งขึ้นก้าวขึ้นมาเป็นแถวหน้า: นั่นคือ การเมืองแห่งปลดแอกโดยรวม (Politics of Total Liberation) หนึ่งในนักคิดคนสำคัญในเรื่องนี้คือ สตีเวน เบสต์ (Steven Best) โดยเฉพาะผ่านหนังสือของเขาเรื่อง The Politics of Total Liberation: Revolution for the 21st Century สำหรับเบสต์แล้ว:

 

เป็นเรื่องจำเป็นที่เราจะต้องไม่พูดถึงการปลดแอกมนุษย์ การปลดแอกสัตว์ หรือการปลดแอกโลก แยกจากกันราวกับว่าเป็นการต่อสู้ที่เป็นอิสระต่อกันอีกต่อไป แต่เราควรพูดถึงการปลดแอกโดยรวมแทน (Best, 2014: 81)

การเรียกร้องการเมืองแบบองค์รวมของการปลดแอกโดยรวมนั้นได้รับการตอบรับอย่างเต็มที่ที่สุดจากนักกิจกรรมปลดแอกสัตว์ที่แสวงหาความยุติธรรมระหว่างสายพันธุ์ (inter-species justice) สำหรับมนุษย์ สิ่งมีชีวิตอื่น และระบบนิเวศ ตัวอย่างที่โดดเด่นสองประการในที่นี้ ได้แก่ แนวร่วมปลดแอกโลก (Earth Liberation Front - ELF) และแนวร่วมปลดแอกสัตว์ (Animal Liberation Front - ALF) ดังที่ Pellow และ Brehm (2015: 193) โต้แย้งว่า ‘แนวคิดที่ว่าเราไม่สามารถทำความเข้าใจ วิเคราะห์ หรือต่อต้านการกดขี่รูปแบบเดียวโดยแยกขาดจากรูปแบบอื่นๆ ได้ปรากฏให้เห็นเป็นรูปธรรมในแวดวงนักกิจกรรมและนักวิชาการสิทธิสตรีและต่อต้านการเหยียดเชื้อชาติทั่วประเทศ และเราเห็นแนวคิดเหล่านี้ปรากฏในงานเขียน สุนทรพจน์ และการกระทำของนักกิจกรรมเพื่อสิทธิสัตว์และสิ่งแวดล้อมที่หัวก้าวหน้า’

ในท้ายที่สุด สิ่งสำคัญคือต้องตระหนักว่าสารและอนาคตทางเลือกที่นักกิจกรรมปรารถนาจะนำมาสู่โลกนั้นมีความสำคัญและทรงพลังเพียงใด ผมหวังว่าบทนี้จะช่วยแสดงให้เห็นว่าการเคลื่อนไหวนั้นเกิดขึ้นในพื้นที่ที่กว้างขวางอย่างน่าประทับใจ ซึ่งเรื่องเล่าแบบจารีต คือเรื่องเล่าที่ระบุว่านักกิจกรรมคือผู้ที่โบกแบนเนอร์ในพื้นที่สาธารณะเท่านั้น แทบจะไม่เคยนำมาพิจารณา ทว่ามันเป็นเรื่องสำคัญยิ่งที่รูปแบบการเคลื่อนไหวที่ ‘ถูกทำให้เป็นอื่น’ (othered) และถูกซ่อนไว้เหล่านี้ ทั้งการเมืองระดับล่างและภูมิศาสตร์แห่งความเป็นอิสระ จะต้องได้รับการยอมรับและให้คุณค่าอย่างเต็มที่มากขึ้นในการก้าวไปข้างหน้า

เหล่านักกิจกรรมสร้างความหวั่นเกรงอย่างยิ่งต่ออำนาจและผลประโยชน์ทับซ้อนของผู้มีอิทธิพล ตั้งแต่ระดับ ‘โลก’ ไปจนถึงระดับ ‘ท้องถิ่น’ และพื้นที่ทั้งหมดที่อยู่ตรงกลาง ภัยคุกคามนี้เห็นได้ชัดจากชุดการตอบโต้ที่รุนแรง (draconian responses) ที่ ‘ผู้มีอำนาจ’ พยายามใช้เพื่อขัดขวางหรือป้องกันไม่ให้เกิดการเคลื่อนไหว การเป็นนักกิจกรรมในศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ด เพื่อนำความหวังมาสู่โลกที่อยู่ในวิกฤตอันลึกซึ้งและอาจถึงขั้นวิกฤตระยะสุดท้าย ย่อมมาพร้อมกับภัยคุกคามจากการคุกคาม การข่มขู่ การจำคุก หรือแม้กระทั่งความตาย ในละตินอเมริกา (Latin America) ตัวอย่างเช่น Global Witness (2021) รายงานว่า ‘นักกิจกรรมด้านที่ดินและสิ่งแวดล้อม 227 คน [ถูก] สังหารภายในปีเดียว ซึ่งเป็นตัวเลขที่แย่ที่สุดเป็นประวัติการณ์’ (ดู Blackmore, 2020 ประกอบ)

เพื่อเป็นการมอบยาถอนพิษต่อความรู้สึกที่อาจจะถาโถมเกี่ยวกับสถานะของโลกในปัจจุบัน เราต้องตระหนักว่า:

 

ไม่มีสเกลที่สมบูรณ์แบบ ไม่มีรูปแบบการทำงานที่สมบูรณ์แบบ และไม่มีนักกิจกรรมที่สมบูรณ์แบบ เราเห็นความหลากหลายของรูปแบบและระดับของการจัดระเบียบ และบางครั้งก็แทบไม่มีเลย เป็นเพียงความโกรธแค้นที่เกิดขึ้นเองโดยฉับพลันเท่านั้น (White and Wood, 2016: 571)

ไม่มีพิมพ์เขียวสำหรับการ ‘เป็นนักกิจกรรม’ หรือวิธีการทำกิจกรรม: จงสงสัยใครก็ตามที่พยายามจะบอกคุณเป็นอย่างอื่น! บทนี้อาจกระตุ้นให้คุณคิดว่าคุณได้ปฏิบัติในแนวทางที่อาจถือเป็น ‘นักกิจกรรม’ ไปแล้วอย่างไรบ้าง เพียงแต่คุณไม่เคยคิดถึงมันในแง่นี้ นอกจากนี้ยังอาจกระตุ้นให้คุณตระหนักถึงความแพร่หลายของการเคลื่อนไหว และขบคิดถึงวิธีที่เราทุกคนสามารถเสนอทักษะ ประสบการณ์ และเวลาอันเป็นเอกลักษณ์ของเราเพื่อจัดการกับปัญหาที่เราเห็นรอบตัวโดยตรง การเคลื่อนไหวและการประท้วงนั้นอยู่ ‘ข้างในนี้’ มากพอๆ กับที่อยู่ ‘ข้างนอกนั่น’ (ดูบทที่ 73) มีความหวังและความเป็นไปได้เสมอว่า ภูมิศาสตร์นักกิจกรรมที่ผู้คนทั่วไปทั่วโลกมุ่งมั่นสร้างสรรค์ ฟูมฟัก และปรารถนาให้เกิดขึ้นในโลก อาจเป็นความแตกต่างที่สร้างความเปลี่ยนแปลงที่สำคัญที่สุด คำถามพื้นฐานที่ควรพิจารณาอาจเป็นการสะท้อนย้อนคิดว่า: ฉันจะมีส่วนร่วมอย่างไรในภูมิศาสตร์นักกิจกรรมแห่งวันพรุ่งนี้?

 

 

Human Geographies 52

ลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism)

พัฒนา ราชวงศ์ และสุดารัตน์ สุขอยู่

อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์ สาขาวิชาภูมิศาสตร์

มหาวิทยาลัยนเรศวร

แปลและเรียบเรียงจาก Sara Fregonese(2024) ลัทธิเสรีนิยมใหม่. In Introducing Human Geographies, Fourth Edition. Edited by Kelly Dombroski, Mark Goodwin, Junxi Qian, Andrew Williams and Paul Cloke. pp.102-114. London: Routlege.

จูลี แมคลีวี (Julie MacLeavy 

บทนำ

ลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) เป็นคำที่ได้รับความสนใจอย่างมีนัยสำคัญในสาขาภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) ตลอดช่วงสองทศวรรษที่ผ่านมา ทว่าความหมายและความสำคัญของคำนี้ยังคงเป็นที่ถกเถียงกัน โดยทั่วไปคำนี้ถูกใช้เพื่ออ้างถึงการจัดระเบียบทางเศรษฐกิจ การเมือง และสังคมที่ให้ความสำคัญกับความสัมพันธ์แบบตลาดและบทบาทของรัฐที่ลดน้อยลง ในขณะที่เน้นย้ำถึงความรับผิดชอบของปัจเจกบุคคลในการสร้างความมั่นคงในสวัสดิภาพของตนเอง ลัทธิเสรีนิยมใหม่ส่งเสริมแนวคิดที่ว่า ปัจเจกบุคคลควรเป็นเจ้าของความสำเร็จทางเศรษฐกิจและสังคมของตนเอง มากกว่าการพึ่งพารัฐหรือองค์กรส่วนรวมอื่น ๆ สิ่งนี้รวมถึงการแบกรับความรับผิดชอบส่วนบุคคลในการจัดหางาน การลงทุนในทุนมนุษย์ (Human Capital) ของตน และการจัดการความเสี่ยงทางการเงินและเศรษฐกิจด้วยตนเอง โดยรัฐถูกคาดหวังให้สร้างสภาพแวดล้อมที่สนับสนุนการดำเนินงานของตลาด แต่มีบทบาทเพียงเล็กน้อยในการจัดสวัสดิการสังคมให้แก่พลเมือง

ซึ่งหมายความว่า นโยบายที่มุ่งแสวงหาการลดขนาดและบทบาทของรัฐจะได้รับความนิยม รวมถึงการแปรรูปรัฐวิสาหกิจ (Privatisation) และบริการสาธารณะให้เป็นของเอกชน ตลอดจนการลดกฎระเบียบและภาษี การเน้นย้ำเรื่องความรับผิดชอบของปัจเจกยังสะท้อนผ่านวิธีการออกแบบโครงการสวัสดิการของรัฐบาล โดยมุ่งเน้นที่ความรับผิดชอบส่วนบุคคลและเงื่อนไขด้านการทำงานสำหรับผู้ที่ได้รับความช่วยเหลือทางการเงิน แนวทางนี้มักถูกสร้างความชอบธรรมด้วยแนวคิดที่ว่า โดยเนื้อแท้แล้วปัจเจกบุคคลคือตัวแสดงที่มีเหตุมีผลและเห็นแก่ประโยชน์ส่วนตน หากได้รับการสนับสนุนให้รับผิดชอบต่อความสำเร็จทางเศรษฐกิจและสังคมของตนเอง พวกเขาจะมีอำนาจในการตัดสินใจเลือกสิ่งที่ดีกว่าและปฏิบัติตนในทางที่เป็นประโยชน์ต่อสังคม กล่าวโดยสรุปคือ การปฏิบัติกับปัจเจกบุคคลในฐานะ "ผู้ประกอบการในชีวิตของตนเอง" (Entrepreneurs of their own lives) (ดู Foucault, 2004: 215) โดยมีสมมติฐานว่าพวกเขาจะสามารถพัฒนาตนเองได้ด้วยการคว้าโอกาส การเริ่มต้นธุรกิจใหม่ และการสร้างนวัตกรรม ซึ่งทั้งหมดนี้จะส่งผลดีต่อสังคมในท้ายที่สุด

เหล่านักภูมิศาสตร์ยอมรับว่า รูปแบบของลัทธิเสรีนิยมใหม่นั้นมีความแตกต่างกันไปตามสถานที่และประวัติศาสตร์ ไม่มีลัทธิเสรีนิยมใหม่ฉบับเดียวหรือที่คงที่ไม่มีการเปลี่ยนแปลง ดังนั้น จุดเน้นจึงอยู่ที่การทำความเข้าใจว่าหลักการหลักของลัทธิถูกนำไปประยุกต์ใช้ในลักษณะที่พลวัตและมีวิวัฒนาการอย่างไร ด้วยเหตุนี้ นักภูมิศาสตร์จำนวนมากจึงใช้คำว่า "กระบวนการกลายเป็นเสรีนิยมใหม่" (Neoliberalisation) เพื่อจับภาพความแปรผันที่แตกต่างกันของลัทธิเสรีนิยมใหม่ที่มีอยู่ทั่วโลก และวิธีที่สิ่งเหล่านี้เปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลา อย่างไรก็ตาม การให้ความสำคัญกับความแปรผัน (Variegation) นี้ได้ถูกวิพากษ์วิจารณ์โดยบางกลุ่มที่แย้งว่า ลัทธิเสรีนิยมใหม่ไม่มีลักษณะร่วมที่มากพอจะสร้างเป็นแนวคิดเฉพาะกาลได้ สิ่งนี้ทำให้เกิดความตึงเครียดระหว่างความพยายามที่จะทำความเข้าใจ (และต่อต้าน) ลัทธิเสรีนิยมใหม่ กับความพยายามที่จะปฏิเสธแนวคิดนี้เนื่องจากการประยุกต์ใช้ที่มีความคลุมเครือและย้อนแย้ง ในขณะที่นักวิชาการบางส่วนพยายามที่จะคลี่คลายภูมิศาสตร์ที่ซับซ้อนของลัทธิเสรีนิยมใหม่ แต่นักวิชาการกลุ่มอื่นกลับมองว่ามันเป็นคำเรียกที่ว่างเปล่าหรือเป็นคำเชิงโครงสร้างนิยม (Structuralist) ที่บดบังกระบวนการที่หลากหลายและมีการโต้แย้ง ซึ่งเป็นกระบวนการที่ทำให้ข้อโต้แย้งเรื่องตลาดเสรี การลดกฎระเบียบ การแปรรูปเป็นเอกชน และการแทรกแซงทางเศรษฐกิจโดยรัฐให้น้อยที่สุดนั้นได้รับความนิยม

บทนี้จะตรวจสอบความเข้าใจและการใช้ลัทธิเสรีนิยมใหม่ภายในภูมิศาสตร์มนุษย์ โดยเริ่มจากการอุบัติขึ้นในฐานะคำเชิงพรรณนาสำหรับนโยบายที่เข้ามาเปลี่ยนแปลงรูปแบบการปฏิบัติทางเศรษฐกิจและการบริหารจัดการในช่วงหลังสงคราม ระหว่างทศวรรษที่ 1970 และ 1980 และจะอภิปรายถึงวิวัฒนาการของความเข้าใจเกี่ยวกับลัทธิเสรีนิยมใหม่ เมื่อการผลิตและการบังคับใช้ลัทธินี้ได้ปรับเปลี่ยนไปเพื่อตอบสนองต่อความล้มเหลวของตลาดและการต่อต้าน จากนั้นจะดำเนินไปสู่การชี้ให้เห็นถึง "ลักษณะภูมิประเทศเชิงเปรียบเทียบ" (Comparative topographies) (Martin, 2005: 203) ของลัทธิเสรีนิยมใหม่ และวิธีที่ความทะเยอทะยานในการสถาปนาและปกป้องตลาดเสรีในทุกมิติของชีวิตได้ปรากฏเป็นรูปธรรมที่แตกต่างกันในแต่ละพื้นที่ ต่อมาบทนี้จะหันไปพิจารณาผลกระทบทางสังคมและการกระจายทรัพยากรของลัทธิเสรีนิยมใหม่ รวมถึงผลกระทบต่อความยากจน ความเหลื่อมล้ำ และการย้ายถิ่น โดยจะสรุปถึงผลกระทบที่ไม่เท่าเทียมของลัทธิเสรีนิยมใหม่ในแง่ของความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ การแตกสลายทางสังคม และการเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อมอันเป็นผลมาจากการพัฒนาที่ไร้การควบคุม และในช่วงท้าย จะกล่าวถึงบทบาทของภูมิศาสตร์ในการเผชิญหน้ากับผลกระทบเหล่านี้ การต่อต้านสิ่งเหล่านั้น และการบ่มเพาะรูปแบบทางเศรษฐกิจทางเลือก

ลัทธิเสรีนิยมใหม่: จากจุดกำเนิดสู่ปัจจุบัน

ประวัติศาสตร์ของลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) สามารถสืบย้อนกลับไปได้ถึงช่วงต้นศตวรรษที่ 20 ด้วยการอุบัติขึ้นของแนวคิดเสรีนิยมคลาสสิก (Classical Liberal Thought) ซึ่งเน้นย้ำความสำคัญของตลาดเสรีและการจำกัดการแทรกแซงเศรษฐกิจโดยรัฐบาล (Harvey, 2005) อย่างไรก็ตาม คำว่า "ลัทธิเสรีนิยมใหม่" ยังไม่ถูกบัญญัติขึ้นจนกระทั่งทศวรรษที่ 1930 เมื่อกลุ่มนักเศรษฐศาสตร์และปัญญาชนผู้วิพากษ์วิจารณ์นโยบายการแทรกแซงที่ได้รับความนิยมในช่วงภาวะเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ (Great Depression) (ค.ศ. 1929–1939) ได้รณรงค์ให้ใช้แนวทางที่อิงกับตลาดในกิจการทางการเมืองและเศรษฐกิจ บุคคลที่มีอิทธิพลมากที่สุดคนหนึ่งในการพัฒนาทางความคิดของลัทธิเสรีนิยมใหม่คือ นักเศรษฐศาสตร์ ฟรีดริช ฮาเย็ค (Friedrich Hayek) ผู้โต้แย้งว่าการวางแผนเศรษฐกิจจากส่วนกลางนำไปสู่การขาดประสิทธิภาพ และควรปล่อยให้กลไกตลาดดำเนินไปอย่างเสรี แนวคิดของฮาเย็คได้รับการพัฒนาต่อยอดโดยนักเศรษฐศาสตร์คนอื่นๆ เช่น มิลตัน ฟริดแมน (Milton Friedman) และ จอร์จ สติกเลอร์ (George Stigler) ผู้เน้นย้ำความสำคัญของการลดกฎระเบียบและการลดการใช้จ่ายของรัฐบาลเพื่อส่งเสริมเสรีภาพและทักษะในการประกอบการของปัจเจกบุคคล ในขณะนั้น แนวคิดเหล่านี้ถูกมองว่าเป็นเพียงความคิด "อุดมคติ" (Utopian) (Bourdieu, 1998) ที่อยู่ชายขอบและสวนทางกับการจัดการอุปสงค์แบบเคนส์ (Keynesian demand management) ซึ่งรัฐบาลหลังสงครามทั่วโลกนำมาใช้ผ่านนโยบายมุ่งเน้นการจ้างงานเต็มที่และการเติบโตทางเศรษฐกิจด้วยการใช้จ่ายและการควบคุมโดยรัฐ ทว่าภายในทศวรรษที่ 1970 วิกฤตการณ์ "ภาวะเศรษฐกิจชะงักงันและเงินเฟ้อ" (Stagflation) ที่มีทั้งอัตราว่างงานสูงและเงินเฟ้อสูงเกิดขึ้นพร้อมกัน ส่งผลให้เกิดวิกฤตความเชื่อมั่นต่อการจัดการแบบเคนส์ และสร้างความสนใจในหมู่ชนชั้นนำทางการเมืองต่อผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากการลดกฎระเบียบ การแปรรูปรัฐวิสาหกิจ และการเปิดเสรีทางการค้า

ประเทศต่างๆ เช่น ชิลี ภายใต้การปกครองแบบเผด็จการของ เอากุสโต ปิโนเชต์ (Augusto Pinochet) และอุรุกวัย ภายใต้การนำของคณะทหารที่ได้รับการสนับสนุนจากสหรัฐฯ เป็นกลุ่มแรกๆ ที่ดำเนินนโยบายเพื่อสร้างระเบียบแบบตลาด "บนพื้นฐานความเชื่อที่ว่า เมื่อสามารถสร้างการแข่งขันที่มีประสิทธิภาพได้แล้ว นั่นคือวิธีการที่ดีที่สุดในการชี้นำความพยายามของปัจเจกบุคคลยิ่งกว่าวิธีอื่นใด" (Hayek, 2005 [1945]: 45) การเปลี่ยนแปลงถูกผลักดันอย่างรวดเร็วโดยปราศจากการถกเถียงทางประชาธิปไตย และมีการใช้ความรุนแรงเพื่อปราบปรามกลุ่มต่อต้าน (รูปที่ 52.1) แม้ลัทธิเสรีนิยมใหม่จะเกี่ยวข้องกับแนวคิดเรื่องการจำกัดอำนาจรัฐ แต่การบังคับใช้กลับต้องอาศัยการแทรกแซงอย่างเข้มข้นจากรัฐบาล การทดลองลัทธิเสรีนิยมใหม่ครั้งแรกในลาตินอเมริกาต้องการให้ภาคการเมือง "ถูกควบคุมอย่างหนักหน่วงเพื่อที่จะลดกฎระเบียบทางเศรษฐกิจตามระดับที่อุดมการณ์เสรีนิยมใหม่ต้องการ" (Hickel, 2016: 144) ในพื้นที่อื่น การต่อสู้เพื่อรูปแบบ "ลัทธิปล่อยให้ทำไป" (Laissez-faire) นี้ กระทำผ่านการปั่นแต่งความเชื่อทั่วไปเกี่ยวกับเสรีภาพทางเศรษฐกิจและสังคม (Peck, 2008) ท่ามกลางบริบทของสงครามเย็น ผู้มีสิทธิเลือกตั้งในบริเตนใหญ่และสหรัฐอเมริกาถูกเตือนว่า หากรัฐบาลยังคงแทรกแซงเศรษฐกิจต่อไปจะนำไปสู่รัฐเผด็จการเบ็ดเสร็จ นอกจากนี้ยังมีการอ้างว่าความพยายามของรัฐบาลในการปรับปรุงสวัสดิการของประชาชนจะนำไปสู่การสูญเสียเสรีภาพทางการเมืองที่มีอยู่ กลุ่มล็อบบี้เสนอว่าการใช้นโยบายบนหลักการตลาดเสรีจะนำไปสู่การเติบโตทางเศรษฐกิจ และผลประโยชน์นี้จะไหลรินไปสู่ประชาชนทั่วไปผ่านกระบวนการที่เรียกว่า "ทฤษฎีผลประโยชน์ไหลริน" (Trickle-down effect) ส่วนหนึ่งของกระบวนการนี้รวมถึงการลดภาษีเพื่อให้แน่ใจว่าปัจเจกบุคคลมีแรงจูงใจในการหารายได้มากขึ้น ซึ่งการใช้จ่ายของคนเหล่านี้ตามที่สมมติไว้จะส่งผลให้กิจกรรมทางเศรษฐกิจเพิ่มขึ้นและเป็นผลดีต่อทุกคน (ดูรูปที่ 52.2)

ภาพที่ 52.1 ทหารกองทัพชิลีประจำการบนดาดฟ้า ระดมยิงเข้าใส่ทำเนียบ ลา โมเนดา (La Moneda Palace) เมื่อวันที่ 11 กันยายน ค.ศ. 1973 ในกรุงซานติอาโก ระหว่างการรัฐประหารที่นำโดยนายพล เอากุสโต ปิโนเชต์ ซึ่งโค่นล้มประธานาธิบดี ซัลวาดอร์ อัลเลนเด (Salvador Allende) ผู้อยู่ในตำแหน่งตามรัฐธรรมนูญและเสียชีวิตในการโจมตีทำเนียบดังกล่าว

ที่มา: Photo credit: Agence France-Presse (AFP) – Getty Images

ภาพที่ 52.2 ทฤษฎีเศรษฐศาสตร์แบบผลประโยชน์ไหลริน (Trickle-down economics) ซึ่งไม่ได้รับการยืนยันว่าเป็นจริงในทางปฏิบัติ

ที่มา: https://www.independent.co.uk/news/business/analysis-and- features/the-wealth-that-failed-to-trickle-down-report-suggests-rich-do-get- richer-while-poor-stay-poor-9989183.html)

ตลอดทศวรรษที่ 1980 ผู้นำทางการเมืองอย่าง มาร์กาเร็ต แทตเชอร์ (Margaret Thatcher) ในบริเตนใหญ่ และ โรนัลด์ เรแกน (Ronald Reagan) ในสหรัฐอเมริกา ได้นำนโยบายที่ได้รับอิทธิพลจาก "ลัทธิเสรีนิยมใหม่ยุคต้น" (Proto-neoliberalism) ที่เคยใช้ในลาตินอเมริกามาปรับใช้ ผลที่ตามมาคือการย้อนกลับของความเท่าเทียมที่เคยได้รับเมื่อครั้งมีการเก็บภาษีคนรวยในอัตราสูงเพื่อสนับสนุนการใช้จ่ายของรัฐในการสร้างหลักประกันการจ้างงานเต็มที่และการสถาปนาตาข่ายรองรับทางสังคม (Social safety net) ซึ่งช่วยกระจายความมั่งคั่งและอำนาจระหว่างชนชั้น และลดช่องว่างความเหลื่อมล้ำที่ดำรงอยู่มาตั้งแต่ปลายศตวรรษที่ 19 เมื่อช่องว่างระหว่างคนรวยและคนจนกว้างขึ้น หลักการแกนกลางของลัทธิเสรีนิยมใหม่ถูกปรับปรุงใหม่เพื่อรับมือกับปัญหาความเหลื่อมล้ำและการกีดกันที่เกิดจากการปฏิรูปเสรีนิยมใหม่ในระลอกแรก ผลลัพธ์เหล่านี้ถูกตีกรอบให้เป็น "แรงจูงใจ" เพื่อให้ปัจเจกบุคคลทำงานหนักขึ้นและแสวงหาโอกาสในการประกอบการมากขึ้น มากกว่าจะถูกมองว่าเป็นหลักฐานของความล้มเหลวเชิงนโยบาย หรือเป็นเหตุผลในการกลับไปสู่นโยบายที่มุ่งเน้นการกระจายผลประโยชน์จากความมั่งคั่งทางเศรษฐกิจอย่างเป็นธรรมเพื่อคุ้มครองสวัสดิภาพและความเป็นอยู่ของพลเมือง โดยเฉพาะผู้ที่เสียเปรียบหรือถูกทำให้เป็นคนชายขอบ

หลังจากการ "ม้วนกลับ" (Roll back) ของรูปแบบการแทรกแซงแบบเคนส์ ขั้นที่สองคือการ "แผ่ขยาย" (Rolling out) สำนึกพื้นฐานของเสรีนิยมใหม่ (Peck and Tickell, 2002) ซึ่งเห็นได้ชัดเจนที่สุดจากแนวทาง "ทางเลือกที่สาม" (Third Way) ของ บิล คลินตัน (Bill Clinton) ในสหรัฐอเมริกา และ โทนี แบลร์ (Tony Blair) ในอังกฤษ ผู้ซึ่งปรับเปลี่ยนโครงการเสรีนิยมใหม่ของเรแกนและแทตเชอร์ในบางแง่มุม ระยะนี้แสดงให้เห็นถึงความมุ่งมั่นต่อทุนนิยมตลาดเสรีควบคู่ไปกับนโยบายที่มุ่งลดความยากจนและเพิ่มโอกาสในการเข้าถึงการศึกษา การจ้างงาน การสาธารณสุข และสวัสดิการแบบมีเงื่อนไข เนื่องด้วยการตระหนักว่าคลื่นลูกแรกของลัทธิเสรีนิยมใหม่นำไปสู่ภาวะค่าจ้างหยุดนิ่ง การตัดลดบริการสวัสดิการและการสนับสนุน ตลอดจนหนี้สินส่วนบุคคลที่เพิ่มขึ้นจากการลงทุนในที่อยู่อาศัยและสินทรัพย์อื่นๆ หรือเพียงเพื่อรักษามาตรฐานการครองชีพท่ามกลางส่วนแบ่งรายได้และความมั่งคั่งที่ไหลไปสู่ชนชั้นนำองค์กรที่เพิ่งอุบัติขึ้น (Piketty, 2014) พวกเขาจึงเลือกเส้นทางที่มีการแทรกแซงมากขึ้น กฎหมายค่าแรงขั้นต่ำถูกนำมาใช้ควบคู่กับการปรับโครงสร้างโครงการสวัสดิการที่เน้นการจ้างงานที่มีค่าตอบแทน โดยมีเจตนาเพื่อแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำที่เพิ่มขึ้นด้วยการช่วยให้ปัจเจกบุคคลสามารถพึ่งพาตนเองและก้าวพ้นความยากจนผ่านการทำงาน ข้อโต้แย้งเกี่ยวกับต้นทุนทางการคลังและสังคมของสวัสดิการถูกนำมาใช้เพื่อนำไปสู่ข้อกำหนดเรื่องการทำงานเพื่อแลกกับการรับเงินช่วยเหลือ เพื่อควบคุมค่าใช้จ่ายและทำให้มั่นใจว่าระบบการสนับสนุนรายได้จะไม่ไปจำกัดการพัฒนาของตลาดแรงงานที่ยืดหยุ่น (Flexible labour market) ด้วยวิธีนี้ ความมุ่งมั่นต่ออำนาจการปกครองของตลาดจึงก้าวหน้าขึ้น แต่ผ่านกลไกทางนโยบายที่เปลี่ยนวิธีที่ปัจเจกบุคคลเข้าใจในตนเองและความสัมพันธ์ต่อสังคมและรัฐ

ในทศวรรษที่ 1990 และ 2000 ความเป็นอัตลักษณ์ทางการเมือง (Political subjectivity) จึงถูกเปลี่ยนผ่านจากความเข้าใจฐานสวัสดิการส่วนรวมไปสู่ความเข้าใจฐานความรับผิดชอบส่วนบุคคล ผ่านนโยบายที่ส่งเสริมให้ปัจเจกบุคคลมองว่าตนเองเป็นตัวแสดงที่เป็นอิสระและพึ่งพาตนเองได้ แทนที่จะเป็นสมาชิกของสังคมส่วนรวม ความเสี่ยงทางเศรษฐกิจถูกถ่ายโอนลงสู่ระดับปัจเจก ส่งผลให้ความสามัคคีทางสังคมลดลงและความเหลื่อมล้ำทางสังคมเพิ่มขึ้น เนื่องจากปัจเจกบุคคลที่ไม่สามารถพึ่งพาตนเองได้ถูกปล่อยให้เผชิญชะตากรรมตามลำพัง ความเหลื่อมล้ำไม่เพียงแต่เป็นปัญหาทางศีลธรรมและไม่ยุติธรรมเท่านั้น แต่ยังส่งผลเสียต่อการเติบโตทางเศรษฐกิจโดยรวม เมื่อประชากรจำนวนมากขาดกำลังในการบริโภค อุปสงค์มวลรวม (Aggregate demand) ย่อมลดลง สิ่งนี้หมายความว่าการลงทุนในสินทรัพย์ เช่น ที่อยู่อาศัยและผลิตภัณฑ์ทางการเงิน กลายเป็นสิ่งที่ทำกำไรได้มากกว่าการลงทุนในการผลิตเพื่อการบริโภคมวลชน ซึ่งส่งผลให้ความมั่งคั่งยิ่งกระจุกตัวมากขึ้นไปอีก เนื่องจากการเป็นเจ้าของสินทรัพย์ไม่ได้สร้างโอกาสในการจ้างงาน มีเพียงเจ้าของสินทรัพย์และทุนทางการเงินเท่านั้นที่ได้รับประโยชน์จากการลงทุนนี้ (Adkins et al., 2020) ในขณะที่คนอื่นๆ ต้องเผชิญกับความไม่มั่นคงในหน้าที่การงานและที่อยู่อาศัย รวมถึงหนี้สินที่ท่วมตัว

วิกฤตการณ์ทางการเงินโลก ค.ศ. 2007–2008 (Global Financial Crisis) ซึ่งส่งผลกระทบต่อความเชื่อมั่นในตลาดในช่วงเวลาหนึ่งนอกเหนือจากผลกระทบต่อตัวเลขเศรษฐกิจ มีสาเหตุมาจากความเหลื่อมล้ำที่เป็นผลจากการใช้เน้นนโยบายและโครงการเสรีนิยมใหม่อย่างเข้มข้น (Stockhammer, 2015) แรงงาน โดยเฉพาะในประเทศที่มีอัตราการเป็นเจ้าของบ้านสูง ต้องแบกรับหนี้สินในระดับสูงเพื่อชดเชยกับค่าจ้างที่หยุดนิ่ง สิ่งนี้เปิดทางให้เกิดการสร้างและขายหลักทรัพย์ที่มีสัญญาจำนองค้ำประกัน และยังเพิ่มการลงทุนทางการเงินที่มีความเสี่ยงสูงในหนี้เหล่านี้ ซึ่งในที่สุดนำไปสู่วิกฤตเมื่อมูลค่าของสิ่งเหล่านี้ลดลง รัฐบาลทั่วโลกตอบสนองด้วยการอัดฉีดเงินช่วยเหลือธนาคาร (Bailout) เพื่อป้องกันไม่ให้สถาบันเหล่านั้นล้มละลายและก่อความเสียหายต่อเศรษฐกิจมากขึ้น โดยการมอบเงินจำนวนมหาศาลให้แก่สถาบันการเงิน ทั้งในรูปแบบการอัดฉีดทุนโดยตรงหรือการค้ำประกันหนี้เสีย องค์กรต่างๆ เช่น กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF), คณะกรรมาธิการยุโรป และธนาคารกลางยุโรป ยังได้ให้สินเชื่อเพื่อสร้างเสถียรภาพแก่ระบบการเงิน การช่วยเหลือเหล่านี้ก่อให้เกิดข้อโต้แย้ง เนื่องจากถูกมองว่าเป็นการให้รางวัลแก่พฤติกรรมเสี่ยงของธนาคาร และรัฐบาลหลายแห่งถูกวิพากษ์วิจารณ์ที่ใช้เงินภาษีประชาชนจำนวนมากเพื่อกอบกู้กิจการเอกชน

ตรงข้ามกับความคาดหมายในตอนแรก การบังคับใช้นโยบายเสรีนิยมใหม่กลับเพิ่มขึ้นทั้งในช่วงระหว่างและหลังวิกฤตนี้ แทนที่จะแก้ไขเงื่อนไขที่เป็นต้นเหตุของวิกฤต หลายประเทศในยุโรป รวมถึงสหรัฐอเมริกา แคนาดา และออสเตรเลีย ยังคงเดินหน้าวาระเสรีนิยมใหม่ต่อไป โดยฉวยโอกาสจากความปั่นป่วนทางเศรษฐกิจเพื่อผลักดันการตัดลดงบประมาณการใช้จ่าย รวมถึงการเพิ่มภาษีและค่าธรรมเนียม นอกจากนี้ รัฐบาลจำนวนมากยังลดการจ้างงานในภาครัฐและแปรรูปรัฐวิสาหกิจ มาตรการเหล่านี้มุ่งหวังเพื่อลดหนี้สาธารณะและฟื้นฟูความเชื่อมั่นในระบบเศรษฐกิจ ทว่าผลกระทบที่เกิดขึ้นจริงคือการส่งผ่านความสูญเสียจากการช่วยเหลือธนาคารไปสู่ประชาชนทั่วไป ประชาชนจำนวนมากได้รับผลกระทบจากมาตรการรัดตัว (Austerity measures) ผ่านการเข้าถึงบริการสาธารณะที่ลดลงและค่าครองชีพที่สูงขึ้น แต่กลุ่มผู้เสียเปรียบกลับได้รับผลกระทบอย่างรุนแรงกว่า เนื่องจากพวกเขามีแนวโน้มที่จะทำงานในภาครัฐ มีรายได้สุทธิเพื่อรองรับค่าใช้จ่ายที่สูงขึ้นน้อยกว่า และมีทรัพยากรจำกัดในการเข้าถึงบริการภาคเอกชนเพื่อทดแทนบริการของรัฐที่ถูกตัดลดไป (ดูรูปที่ 52.3)

ภาพที่ 52.3 ผลกระทบของมาตรการรัดตัวแบบเสรีนิยมใหม่ในสหราชอาณาจักร (UK)

ที่มา: This visual summary was produced by Julie MacLeavy in collaboration with the Research Retold team at www.researchretold.com based on British Academy funded research EN\170147

แนวคิดที่ว่าการตัดลดบริการสาธารณะและการลดการใช้จ่ายของรัฐบาลเป็นสิ่งจำเป็นในการฟื้นฟูภาคเอกชน ถูกนำมาใช้เป็นข้ออ้างอีกครั้งเพื่อยับยั้งการลงทุนของรัฐในการกระตุ้นการเติบโต ผู้สนับสนุนมาตรการรัดตัวโต้แย้งว่ารัฐบาลและครัวเรือนจำเป็นต้องมีความรับผิดชอบทางการเงินเพื่อสร้างเงื่อนไขสำหรับการฟื้นตัวของภาคเอกชนและปรับปรุงโอกาสในการเติบโต พวกเขายังเสนอว่ามาตรการรัดตัวเป็นสิ่งจำเป็นในการแก้ไขการจัดการทางการเงินที่ผิดพลาดและการใช้จ่ายด้านสวัสดิการที่เกินตัวของรัฐบาลชุดก่อนๆ ซึ่งพวกเขากล่าวว่าเป็นสาเหตุที่นำไปสู่วิกฤตการณ์ทางการเงินโลก อย่างไรก็ตาม ผู้วิพากษ์วิจารณ์แย้งว่าการสานต่อและตอกย้ำลัทธิเสรีนิยมใหม่ผ่านมาตรการรัดตัวกลับยิ่งทำให้ผลกระทบของวิกฤตยืดเยื้อออกไป โดยสาเหตุที่แท้จริงสามารถสืบย้อนไปได้ที่

• -     ความเหลื่อมล้ำที่เพิ่มขึ้น ซึ่งลดอุปสงค์มวลรวมเนื่องจากความมั่งคั่งของแรงงานจำนวนมากขึ้นมีไม่เพียงพอต่อการสนับสนุนการบริโภค 
•       ระดับหนี้ครัวเรือนที่สูง ซึ่งทำให้การบริโภคส่วนใหญ่ที่เกิดขึ้นจริงเป็นการกู้เงินผ่านสินเชื่อที่มีราคาแพงขึ้นเรื่อยๆ และ
•       การเก็งกำไรทางการเงินที่มีความเสี่ยง ซึ่งนำไปสู่การเกิดฟองสบู่จากการลงทุน เมื่อความมั่งคั่งที่กระจุกตัวไหลเข้าสู่ผลิตภัณฑ์ทางการเงินใหม่ๆ

เป็นสิ่งสำคัญที่ต้องเข้าใจว่า ลัทธิเสรีนิยมใหม่คือ "โครงการทางการเมือง" ที่ปรับตัวและวิวัฒนาการเพื่อเผชิญหน้าและดูดซับคำวิพากษ์วิจารณ์ มากกว่าที่จะเป็นชุดหลักการทางเศรษฐกิจที่ตายตัว ด้วยการเปลี่ยนมุมมองต่อปัญหาสังคม เช่น ความเหลื่อมล้ำและการพัฒนาที่ไม่เท่าเทียม ให้กลายเป็น "ปัญหาทางเทคนิค" ที่สามารถแก้ไขได้ด้วยแนวทางตลาดที่เข้มข้นขึ้น สิ่งนี้ทำให้ลัทธิเสรีนิยมใหม่สามารถปัดตกความท้าทายต่ออุดมคติเชิงองค์กรและสถาบันของตนเอง ความสามารถในการปรับตัวนี้เห็นได้ชัดจากการตอบสนองต่อวิกฤตการณ์ทางการเงินโลก ซึ่งมาตรการฟื้นฟูศรัทธาต่อตลาด เช่น การสนับสนุนสภาพคล่องและการเพิ่มทุนให้ธนาคาร ถูกนำมาใช้แม้ว่าก่อนหน้านี้การแทรกแซงโดยรัฐจะถูกมองว่าเป็นสิ่งที่ตรงข้ามกับโครงการเสรีนิยมใหม่ก็ตาม นอกจากนี้ยังหมายความว่าผลลัพธ์ของการตอบสนองต่อวิกฤตคือ ชนชั้นนำองค์กรและทางการเงินกลับได้รับประโยชน์จากการแทรกแซงของรัฐ มากกว่าภาคส่วนของสังคมที่ได้รับผลกระทบเชิงลบจากการ "ถอยฉาก" (Retreat) ของรัฐในระยะก่อนหน้า (Lobao et al., 2018) การล่มสลายและภาวะเศรษฐกิจถดถอยในท้ายที่สุดได้นำไปสู่นโยบายรัดเข็มขัดที่ให้ความสำคัญกับการเติบโตทางเศรษฐกิจเหนือกว่าการประเมินและการจัดระเบียบแนวปฏิบัติทางเศรษฐกิจใหม่ที่จำเป็นต่อการซ่อมแซมโครงสร้างทางสังคมที่เสียหาย และสวัสดิการคุ้มครองทางสังคมที่ถูกทำลายลง รวมถึงการฟื้นฟูปัจเจกบุคคล ชุมชน และย่านที่อยู่อาศัยที่ได้รับผลกระทบเชิงลบจากการให้ความสำคัญกับตลาดมาอย่างยาวนาน

สรุปย่อ 

• ลัทธิเสรีนิยมใหม่เป็นอุดมการณ์ทางเศรษฐกิจและการเมืองที่ก้าวขึ้นสู่ความโดดเด่นในทศวรรษที่ 1970 เมื่อหลายประเทศรวมถึงบริเตนใหญ่และสหรัฐอเมริกาประสบกับภาวะเศรษฐกิจชะงักงันและเงินเฟ้อ (Stagflation)
• หลักการสำคัญของลัทธิเสรีนิยมใหม่ประกอบด้วย

- ความเชื่อที่ว่าตลาดเสรีคือวิธีที่มีประสิทธิภาพที่สุดในการจัดสรรทรัพยากร และควรจำกัดการแทรกแซงทางเศรษฐกิจโดยรัฐบาลให้เหลือน้อยที่สุด

- การส่งเสริมการค้าเสรีและการลดพิกัดอัตราภาษีศุลกากรและอุปสรรคทางการค้าอื่นๆ

- การแปรรูปรัฐวิสาหกิจและการลดกฎระเบียบในอุตสาหกรรมต่างๆ

- การลดหรือปรับโครงสร้างบทบาทของรัฐบาลในการจัดสวัสดิการ

- การใช้นโยบายการเงิน โดยเฉพาะการปรับอัตราดอกเบี้ยเพื่อควบคุมเงินเฟ้อ

• ผู้วิพากษ์วิจารณ์ลัทธิเสรีนิยมใหม่ยืนยันว่าลัทธินี้นำไปสู่ความเหลื่อมล้ำที่เพิ่มขึ้น เนื่องจากผลประโยชน์จากการเติบโตทางเศรษฐกิจไม่ได้ถูกกระจายอย่างเท่าเทียม บางส่วนยังโต้แย้งว่ามันนำไปสู่ "การแข่งขันกันไปสู่จุดต่ำสุด" (Race to the bottom) ในระดับโลก ซึ่งประเทศต่างๆ ถูกบีบให้ลดภาษี ทำลายกฎหมายแรงงานให้ก้าวร้าวน้อยลง และลดกฎระเบียบเพื่อดึงดูดการลงทุนจากเอกชน

ลักษณะที่ไม่เท่าเทียมและหลากหลายของการเปลี่ยนผ่านสู่เสรีนิยมใหม่

ลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) ไม่ใช่แนวทางที่สม่ำเสมอและไม่มีการเปลี่ยนแปลง ดังที่การอภิปรายข้างต้นได้ทำให้ชัดเจนแล้วว่า มีนโยบายและวาระที่หลากหลายซึ่งสามารถอุบัติขึ้นจากความเชื่อที่ว่า "ตลาดที่เปิดกว้าง มีการแข่งขัน และปราศจากการควบคุม ซึ่งได้รับอิสระจากการแทรกแซงของรัฐในทุกรูปแบบ คือกลไกที่เหมาะสมที่สุดสำหรับการพัฒนาทางเศรษฐกิจ" (Brenner and Theodore, 2002: 350) ประสบการณ์ของแต่ละประเทศจึงอาจแตกต่างอย่างมากจากสิ่งที่ปรากฏใน "เรื่องเล่ากระแสหลัก" (Hegemonic story) (Larner, 2003: 509) ของลัทธิเสรีนิยมใหม่ ซึ่งมักให้ความสำคัญกับวิถีโคจรของกลุ่มประเทศในโลกเหนือ (Global North) และละเลยการรับเอาแนวคิดและแนวปฏิบัติแบบเสรีนิยมใหม่ไปใช้อย่างไม่เท่าเทียมในพื้นที่ส่วนนอก (Peripheral) และกึ่งส่วนนอก (Semi-peripheral) (Weller and O’Neill, 2014) ในช่วงไม่กี่ปีมานี้ นักภูมิศาสตร์มุ่งหวังที่จะยอมรับความจริงข้อนี้และปรับเปลี่ยนมุมมองจากการเห็นลัทธิเสรีนิยมใหม่เป็นโครงการที่เกาะเกี่ยวเป็นปึกแผ่นซึ่งถูกกำหนดและยัดเยียดลงมาจากส่วนบน มาเป็นการสังเกตการณ์ "การผลิตที่แปรผัน" (Variegated production) ของมันแทน

สิ่งนี้กำนำไปสู่การยอมรับในวงกว้างว่าวัตถุประสงค์และแนวปฏิบัติของลัทธิเสรีนิยมใหม่นั้นมีความแตกต่างกันไปทั่วโลก นอกเหนือจากบริบทของอเมริกาเหนือและยุโรปแล้ว ผู้กำหนดนโยบายไม่ได้ดำเนินตามลัทธิเสรีนิยมใหม่โดยมีเป้าหมายเพื่อตัดลดรัฐสวัสดิการหลังสงครามที่ "พองโต" แต่ในทางกลับกัน รัฐที่มีสวัสดิการขั้นต่ำอยู่แล้วกลับมีการประยุกต์ใช้หลักการเสรีนิยมใหม่โดยมีวัตถุประสงค์หลักเพื่ออำนวยความสะดวกในการพัฒนา ผ่านการสถาปนาอุตสาหกรรมที่เน้นการส่งออกซึ่งอาศัยความได้เปรียบโดยเปรียบเทียบ (Comparative advantage) ในตลาดโลก ด้วยความช่วยเหลือจากสถาบันระหว่างประเทศ เช่น กองทุนการเงินระหว่างประเทศ (IMF) และธนาคารโลก (World Bank) รวมถึง "ฉันทามติวอชิงตัน" (Washington Consensus) ว่าด้วยนโยบายเศรษฐกิจโลก ผู้กำหนดนโยบายในกลุ่มประเทศโลกใต้ (Southern nations) ได้ริเริ่มการปฏิรูปเศรษฐกิจโดยมีเป้าหมายเพื่อกระตุ้นการเติบโตด้วยการเปิดเศรษฐกิจรับการลงทุนจากต่างชาติ จากมุมมองนี้ ลัทธิเสรีนิยมใหม่จึงมิใช่เพียง "การฉายภาพอุดมการณ์หรือนโยบายของโลกเหนือ แต่เป็นการถักทอความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและสังคมทั่วโลกขึ้นใหม่" โดยที่รูปแบบของการค้าโลก ยุทธศาสตร์รัฐเพื่อการพัฒนา (Developmental state strategies) และผลลัพธ์ทางการเกษตร ล้วนเป็นหัวข้อสำคัญที่ต้องพิจารณา (Connell and Dados, 2014: 124)

การอภิปรายเรื่องเสรีนิยมใหม่ในโลกใต้ยังเน้นย้ำถึงบทบาทสำคัญของอำนาจทางการทหารในการแผ่ขยายลัทธิเสรีนิยมใหม่ไปทั่วโลก ในขณะที่ความแพร่หลายของการเมืองระบอบประชาธิปไตยรวมถึงสิทธิมนุษยชนและสิทธิพลเมืองที่สถาปนาไว้อย่างมั่นคงได้ช่วยยับยั้งการบังคับใช้ลัทธิเสรีนิยมใหม่แบบ "ดิบเถื่อน" ในโลกเหนือ ทว่ามันกลับถูกบังคับใช้ด้วยความ "บริสุทธิ์" (Purity) มากกว่าในลาตินอเมริกา แอฟริกา และล่าสุดคือบางส่วนของภูมิภาคแปซิฟิก ซึ่งเป็นพื้นที่ที่สิทธิมนุษยชน สิทธิพลเมือง และสิทธิในทางประชาธิปไตยได้รับความคุ้มครองน้อยกว่า และความเป็นไปได้ในการต่อต้านถูกทำให้ลดลง (Murray and Overton, 2016) ในกรณีของชิลีที่ได้อภิปรายไปก่อนหน้านี้ ลัทธิเสรีนิยมใหม่ถูกนำมาใช้อย่างหนักส่วนหนึ่งเพราะมันช่วยเพิ่มอำนาจให้แก่ระบอบปิโนเชต์ (Connell and Dados, 2014) ยุทธศาสตร์การสร้างอุตสาหกรรมแบบเดิมถูกแทนที่ ซึ่งส่งผลให้พลังของชนชั้นแรงงานในภาคอุตสาหกรรมและสหภาพแรงงานอ่อนแอลง และตามมาด้วยแนวทางเน้นการส่งออกซึ่งกระตุ้นการเติบโตทางเศรษฐกิจผ่านการขยายตัวของอุตสาหกรรมการทำเหมืองและเกษตรกรรมเชิงพาณิชย์ สนับสนุนการปรับตัวเข้าสู่การค้าทั่วโลก การเปลี่ยนแปลงนี้ได้รับการตอบรับอย่างดีจากชนชั้นเจ้าของทรัพย์สินในชิลี และยังช่วยสร้างความมั่นคงให้แก่การสนับสนุนทางการทูตจากสหรัฐอเมริกา ซึ่งชนชั้นนำทางการเมืองและเศรษฐกิจต่างกระตือรือร้นที่จะสร้างโอกาสใหม่ๆ สำหรับการลงทุนและการค้าโลก

การสร้างอุตสาหกรรมโดยเน้นการส่งออกเป็นลักษณะเด่นของยุทธศาสตร์การพัฒนาของพรรคคอมมิวนิสต์จีน (CCP) มาตั้งแต่ปลายทศวรรษที่ 1970 เช่นกัน แต่สิ่งที่โดดเด่นในกรณีนี้คือความพยายามของพรรคคอมมิวนิสต์จีนที่จะยับยั้งการรวมตัวของกลุ่มทุนที่เป็นปึกแผ่นภายในประเทศเพื่อรักษาอำนาจการปกครองของตนไว้ รัฐจีนยังคงถือครองหุ้นในสัดส่วนที่มีนัยสำคัญในบริษัทขนาดใหญ่ในอุตสาหกรรมหลัก และธนาคารของรัฐยังคงใช้อำนาจควบคุมในระดับสูงต่อการดำเนินงานทางการเงินของวิสาหกิจเหล่านี้ (Duckett, 2020) ในแง่อื่นๆ นโยบายทางเศรษฐกิจและสังคมของจีนมีความคล้ายคลึงกับนโยบายของพรรคฝ่ายขวาในบางส่วนของโลกเหนือ ที่มักจะนิยมระบอบสวัสดิการแบบ "อนุรักษนิยม" (Conservative) ซึ่งมีลักษณะของการแทรกแซงโดยรัฐบาลที่จำกัดและมุ่งเน้นการพึ่งพาตนเอง (Harvey, 2005) แต่เนื่องจากพรรคคอมมิวนิสต์จีนไม่จำเป็นต้องกังวลกับการเรียกคะแนนเสียงจากมวลชน มาตรการเพื่อปรับเปลี่ยนโครงสร้างเศรษฐกิจจึงไม่ได้ถูกนำเสนอในฐานะการส่งเสริมการปฏิรูปเสรีนิยมใหม่ว่าเป็นหนทางเดียวที่จะรักษาเสรีภาพของปัจเจกบุคคลไว้ได้ แต่ในทางกลับกัน ประสิทธิภาพของตลาดกลับถูกนำเสนอว่าสอดคล้องกับค่านิยมหลักของสังคมนิยมในเรื่องความเท่าเทียมและความมั่นคงทางเศรษฐกิจ

ความเอนเอียงทางการเมืองและวัตถุประสงค์ที่หลากหลายของตัวแสดงที่เกี่ยวข้องกับการผลักดันและบังคับใช้การปฏิรูปเสรีนิยมใหม่แสดงให้เห็นว่า แม้จะมี "มนตราที่มีร่วมกัน" (Common mantra) ว่าการแทรกแซงของรัฐบาลจะไปเบียดขับ (Crowd out) กิจกรรมทางเศรษฐกิจและทำให้การเติบโตช้าลง แต่ก็ไม่มี "พิมพ์เขียว" (Blueprint) ตายตัวสำหรับนโยบาย ซึ่งถูกบังคับใช้แตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ตามความผันแปรของรูปแบบรัฐและเสรีภาพทางประชาธิปไตย ตามการอ่านความหมายนี้ ลัทธิเสรีนิยมใหม่จึงอุบัติขึ้นจากการปฏิสัมพันธ์ที่ซับซ้อนระหว่างปัจจัยทางเศรษฐกิจโลกและปัจจัยทางสังคมในท้องถิ่น โลกไม่ใช่พื้นที่ที่ไร้พรมแดน แต่เป็น "โลกที่ซ้อนทับ" (Doubled world) ที่ซึ่งเศรษฐกิจโลกดำรงอยู่ แม้จะอยู่ท่ามกลางความตึงเครียดอย่างต่อเนื่องกับกลุ่มชุมชนภายในรัฐชาติ (Slobodian, 2018) สิ่งนี้หมายความว่ารูปแบบของปัจเจกนิยมและการแข่งขันที่จำเป็นต่อการธำรงไว้ซึ่งระบบเศรษฐกิจตลาดโลก จะต้องถูกปรับสมดุลกับ (และปะทะกับ) ข้อเรียกร้องเรื่องการกระจายทรัพยากรอย่างเท่าเทียมและความยุติธรรมภายในประเทศ ข้อเรียกร้องเหล่านี้อาจผันผวนตามสถานการณ์และมุมมองที่เปลี่ยนไป ส่งผลให้เกิดผลลัพธ์ที่อาจขัดแย้งกับเป้าหมายทางนโยบายที่ตั้งใจไว้

ตัวอย่างที่ชัดเจนคือการศึกษาของ ควินน์ สโลโบเดียน (Quinn Slobodian, 2018) เรื่องการแบ่งแยกสีผิว (Apartheid) ในแอฟริกาใต้ ซึ่งรายละเอียดให้เห็นถึงความตึงเครียดอย่างมากในหมู่ผู้สนับสนุนเสรีนิยมใหม่เกี่ยวกับวิธีการบังคับใช้แนวทางเสรีนิยมใหม่ต่อการพัฒนาตลาดภายในสังคมที่มีการแบ่งแยกทางเชื้อชาติ เขาชี้ให้เห็นว่าแม้โดยทั่วไปจะคัดค้านระบบแบ่งแยกสีผิวด้วยเหตุผลทางเศรษฐกิจกล่าวคือ การขัดขวางไม่ให้คนแอฟริกาใต้ผิวดำมีส่วนร่วมในตลาดเป็นการหยุดยั้งไม่ให้พวกเขาใช้ความสามารถและแรงงานอย่างมีประสิทธิภาพทว่าผู้สนับสนุนหลักอย่าง ฮาเย็ค ก็คัดค้านการมอบสิทธิการเลือกตั้งให้แก่คนแอฟริกาใต้ผิวดำเนื่องจากเกรงว่าจะนำไปสู่การกระจายทรัพย์สินใหม่ เพราะคนส่วนใหญ่ที่เป็นคนผิวดำจะต้องการที่ดินที่เคยถูกยึดครองโดยผู้ตั้งถิ่นฐานผิวขาวกลับคืนมา นอกจากนี้ เสียงเรียกร้องให้มีการคว่ำบาตรแอฟริกาใต้กลับถูกละเลยเนื่องจากความกังวลว่าข้อจำกัดทางการตลาดจะขัดขวางระเบียบโลก งานของเขาแสดงให้เห็นว่า ในกรณีประวัติศาสตร์ของแอฟริกาใต้ การเน้นย้ำเรื่องการคุ้มครองตลาดกลับไปเสริมสร้างระบบการกีดกันทางเชื้อชาติ ซึ่งขัดแย้งกับข้อกล่าวอ้างที่ว่าการปกครองโดยใช้ตลาดเป็นผู้นำนั้นมีความเป็นกลาง ในแง่ที่จะปฏิบัติกับผู้มีส่วนร่วมทุกคนอย่างเท่าเทียมโดยไม่แสดงความลำเอียงหรืออคติ

เมื่อเร็วๆ นี้ การปฏิรูปที่ย้อนแย้งได้เกิดขึ้นผ่านการ "แก้ปัญหาแบบถูไถ" (Muddling through) ต่อวิกฤตที่เกิดจากเสรีนิยมใหม่ที่ถูกนำมาใช้จริง นำไปสู่การยอมรับมากขึ้นถึงแนวโน้มของการปฏิรูปที่ขับเคลื่อนโดยตลาดในการเอาเปรียบจากความแตกต่างบนพื้นฐานของกลุ่มคน ยกตัวอย่างเช่น ในบริเตนใหญ่ ความล้มเหลวของนโยบายเสรีนิยมใหม่ในการส่งมอบผลประโยชน์แบบไหลริน (Trickle down) ได้นำไปสู่ความไม่ไว้วางใจที่เพิ่มขึ้นต่อเหล่าชนชั้นนำและข้ออ้างที่ว่าการกดค่าจ้างจะรักษาความสามารถในการแข่งขัน หรือการลดบริการของรัฐบาลผ่านระบอบรัดตัว (Austerity) จะนำไปสู่การลงทุนของเอกชนและมาตรฐานการครองชีพที่ดีขึ้นในที่สุด ผู้นำทางการเมืองได้ตอบสนองต่อความนิยมที่ลดลงด้วยคำมั่นสัญญาว่าจะฟื้นฟูเศรษฐกิจและสังคมผ่านแนวทางแบบนักพัฒนา (Developmentalist approach) ซึ่งประกอบด้วยการสร้างอุตสาหกรรมใหม่ (Re-industrialisation) การก่อสร้างโครงสร้างพื้นฐาน และด้วยกรณีเบร็กซิต (Brexit) การตัดขาดชุมชนท้องถิ่นออกจากพลังเศรษฐกิจโลก (MacLeavy, 2019) วัตถุประสงค์เหล่านี้ดูเหมือนจะขัดแย้งกับหลักการแกนกลางของเสรีนิยมใหม่ นั่นคือความเชื่อในตลาดที่กำกับดูแลตัวเองได้และการเคลื่อนย้ายสินค้าอย่างเสรี (หากไม่ใช่การเคลื่อนย้ายผู้คน) ทว่าสิ่งเหล่านี้ก็ยังคงสอดคล้องกับ "วิธีการดำเนินงาน" (Modus operandi) ของมันในแง่ที่ยังคงให้ความสำคัญอันดับต้นๆ กับการเติบโตทางเศรษฐกิจเหนือค่านิยมอื่นใด อาจกล่าวได้ว่า มีการสืบต่อระเบียบแบบเสรีนิยมใหม่ภายในลัทธินักพัฒนาสมัยใหม่ (Contemporary developmentalism) แม้ความจริงจะมีการใช้ลัทธิชาตินิยม ความรักชาติ และการเสริมสร้างพรมแดนให้แข็งแกร่ง เพื่อรื้อฟื้นวาระทางนโยบายเรื่องการลดภาษี การลดกฎระเบียบ และมาตรการรัดเข็มขัดของรัฐอย่างต่อเนื่อง (Arsel et al., 2021) สิ่งที่น่าสังเกตคือแนวโน้มที่สิ่งนี้จะตอกย้ำความแตกแยกที่มีอยู่ระหว่างและภายในเมือง รัฐ และภูมิภาค เนื่องจากพื้นที่ที่เคยได้รับผลกระทบรุนแรงที่สุดจากการปรับโครงสร้างเศรษฐกิจในระลอกก่อนหน้านี้ กลับเป็นพื้นที่ที่ต้องเผชิญกับการสูญเสียเงินทุนสนับสนุนจากสหภาพยุโรปมากที่สุด รวมถึงการเลิกจ้างงานที่เป็นผลมาจากการที่บริษัทข้ามชาติย้ายฐานการดำเนินงานเพื่อรักษาการเข้าถึงตลาดเดียวของยุโรปไว้

สรุปย่อ

• การบังคับใช้นโยบายเสรีนิยมใหม่มีความซับซ้อนและแปรผันไปตามเงื่อนไขของท้องถิ่น
• ความพยายามที่จะปรับตัวให้เข้ากับเงื่อนไขและมุมมองของท้องถิ่นที่เปลี่ยนไป สามารถส่งผลให้เกิดผลกระทบที่ไม่ได้ตั้งใจ และการใช้เครื่องมือทางนโยบายที่ขัดแย้งกับเป้าหมายของเสรีนิยมใหม่เอง
• การยอมรับว่าการพัฒนาของลัทธิเสรีนิยมใหม่ในทางปฏิบัตินั้นมีความไม่เท่าเทียมและมีการโต้แย้ง ถือเป็นสิ่งสำคัญต่อการทำความเข้าใจผลกระทบที่หลากหลายและย้อนแย้งต่อสังคมและปัจเจกบุคคล

ผลกระทบทางสังคม พื้นที่ และสิ่งแวดล้อมของลัทธิเสรีนิยมใหม่

ผลกระทบของลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) มีความซับซ้อนและหลากหลาย เนื่องจากสิ่งที่เกิดขึ้นเมื่อกลไกทางนโยบายถูกนำไปปรับใช้ในขอบเขตเฉพาะเจาะจงนั้นขึ้นอยู่กับปัจจัยทางบริบท และอาจเปลี่ยนแปลงไปตามกาลเวลาเมื่อรูปแบบการปฏิรูปก่อให้เกิดการต่อต้าน อย่างไรก็ตาม เราสามารถสังเกตเห็นผลลัพธ์และแนวโน้มร่วมกันได้ ในระดับโลก การเคลื่อนย้ายจากระบบเศรษฐกิจที่มีการควบคุมและจัดระเบียบโดยรัฐชาติ ไปสู่ระบบที่สร้างขึ้นบนพื้นฐานความสำคัญสูงสุดของทุน โดยเน้นที่ตลาดโลก การลดกฎระเบียบในอุตสาหกรรม แรงงานที่ไม่มั่นคง และความเป็นปัจเจกผู้ประกอบการ (Entrepreneurial self) ส่งผลให้เกิดการถ่ายโอนความมั่งคั่งจากคนจนไปสู่คนรวย เพิ่มระดับความเหลื่อมล้ำ และตอกย้ำความแตกแยกทางพื้นที่ที่มีอยู่เดิม ทั้งนี้เนื่องจากปัจเจกบุคคลและประเทศที่มั่งคั่งอยู่ในสถานะที่ดีกว่าในการกอบโกยโอกาสที่เกิดจากการปฏิรูปเสรีนิยมใหม่ ในขณะที่ผู้ที่มีทรัพยากรน้อยกว่าต้องทนทุกข์เมื่อการทำให้สินค้าและบริการกลายเป็นสินค้าโภคภัณฑ์ (Commodification) และการใช้ระบบตลาด (Marketisation) สร้างแหล่งรายได้ใหม่ๆ ให้แก่ชนชั้นนำทางการเมืองและเศรษฐกิจเพื่อเข้ายึดถือเอาประโยชน์ นอกจากนี้ เมื่อชนชั้นนำสามารถใช้ความมั่งคั่งและสายสัมพันธ์เพื่อกำหนดนโยบายของรัฐบาลให้เอื้อต่อผลประโยชน์ของตน และสร้างความได้เปรียบเพิ่มเติมในตลาด ความเหลื่อมล้ำทางรายได้และความมั่งคั่งจึงเพิ่มขึ้นและสะท้อนออกมาในรูปแบบของการจัดระเบียบทางพื้นที่ ผลกระทบทางภูมิศาสตร์ของนโยบายเสรีนิยมใหม่ไม่เพียงเห็นได้จากกระบวนการเคลื่อนย้ายทุน (Capital flight) และการจ้างงานนอกพื้นที่ (Outsourcing) ซึ่งเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนย้ายเงินและงานจากพื้นที่หนึ่งไปยังอีกพื้นที่หนึ่งเพื่อหาเงื่อนไขที่เอื้ออำนวยทางเศรษฐกิจและการเมือง แต่ยังเห็นได้จากช่องว่างที่กว้างขึ้นระหว่างพื้นที่ที่มีภาวะเสื่อมถอยและพื้นที่ที่มีการเติบโต ซึ่งส่งผลต่อประสบการณ์ชีวิตของประชากรกลุ่มต่างๆ

ผลลัพธ์ที่ไม่เท่าเทียมกันของนโยบายเสรีนิยมใหม่ ซึ่งปัจเจกบุคคลและชุมชนบางกลุ่มต้องแบกรับผลกระทบเชิงลบในขณะที่กลุ่มอื่นได้รับประโยชน์ ถือเป็นประเด็นที่น่ากังวลอย่างยิ่ง ผลกระทบเหล่านี้มักสะท้อนให้เห็นถึงรอยร้าวทางสังคมที่มีอยู่เดิมตามแนวทางของชนชั้น เพศสภาพ และเชื้อชาติ ตลอดจนพลวัตแบบอาณานิคมใหม่ (Neo-colonial dynamics) และสามารถปรับเปลี่ยนวิธีที่ความแตกต่างถูกทำความเข้าใจและถูกประสบภายในสังคม นักภูมิศาสตร์ได้ให้รายละเอียดว่าการบังคับใช้การปฏิรูปเสรีนิยมใหม่ใช้ลำดับชั้นทางสังคมที่มีอยู่เดิมเพื่อเอื้อต่อการปิดกั้น (Enclosure) ทรัพยากรและสมบัติส่วนรวม ซึ่งเป็นการเสริมสร้างและตอกย้ำความเหลื่อมล้ำให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น ในบางกรณี การปฏิรูปเสรีนิยมใหม่นำมาซึ่งการใช้ความรุนแรงอย่างชัดเจนต่อประชากรที่ถูกมองว่า "เกินความจำเป็น" (Superfluous) และถูกตีตราว่าเป็นกลุ่มที่ "ผิดที่ผิดทาง" (Out of place) ทำให้พวกเขากลายเป็นผู้ที่ถูกทิ้งขว้างและกำจัดทิ้งได้ (Bledscoe and Wright, 2019: 11) ตัวอย่างเช่น ในกัมพูชา การกระทำที่รุนแรงของ "การสะสมทุนโดยการเบียดขับ" (Accumulation by dispossession) ทำให้เกษตรกรถูกไล่ที่จากที่ดินเพื่ออำนวยความสะดวกในการเปลี่ยนผ่านสิทธิส่วนรวมในที่ดินและทรัพยากรไปสู่การครอบครองส่วนบุคคล (Springer, 2015) เกษตรกรถูกมองว่าเป็นอุปสรรคต่อการสร้างพื้นที่แห่งการสะสมทุนใหม่ ดังนั้นจึงถูกมองว่าไม่สมควรได้รับสิทธิในที่พำนักปัจจุบัน แนวคิดเรื่อง "ความไม่คู่ควร" (Undeservingness) นี้ได้กลายเป็นความชอบธรรมในการใช้วิธีการที่รุนแรงหรือการทุจริตเพื่อบังคับขับไล่พวกเขาออกไป ความรุนแรงแบบเสรีนิยมใหม่ในรูปแบบอื่นๆ อาจมีความชัดเจนน้อยกว่า รวมถึงกระบวนการปรับปรุงย่านให้เป็นที่พักอาศัยของคนรวย (Urban gentrification)และการขับไล่ชุมชนเดิมที่เกิดขึ้นควบคู่ไปกับกระบวนการเหล่านี้—แม้ว่าในสหรัฐอเมริกา จะมีหลายกรณีที่การควบคุมดูแลอย่างเข้มงวดต่อคนผิวดำที่ถูกขับออกจากพื้นที่ที่ถูกมองว่าเป็น "สลัม" (Ghetto) เพื่อเปิดทางให้เกิดการพัฒนาพื้นที่ใหม่ ได้นำมาซึ่ง "ความรุนแรงนอกกฎหมายในเชิงก่อการร้าย" (Extra-legal, terroristic violence) อย่างโจ่งแจ้ง (Jefferson, 2016, n.p.)

เมื่อพิจารณาความเชื่อมโยงระหว่างนโยบายเสรีนิยมใหม่กับผลลัพธ์ทางสังคมและพื้นที่ให้ลึกซึ้งยิ่งขึ้น จะเผยให้เห็นแง่มุมที่แยบยลของอำนาจที่มาพร้อมกับความรุนแรงที่รัฐให้การรับรอง สิ่งนี้เน้นย้ำว่าลัทธิเสรีนิยมใหม่ไม่เพียงทำงานผ่านการบังคับใช้และการบังคับตามกฎหมายเท่านั้น แต่ยังทำงานโดยการแทรกซึมเข้าสู่ชีวิตประจำวันของผู้คน และเปลี่ยนความคิด ระบบคุณค่า และความเชื่อของพวกเขา สิ่งนี้เผยให้เห็นระดับการควบคุมและอิทธิพลที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้น ซึ่งผู้คนถูกกระตุ้นให้คิดถึงตนเองและผู้อื่นในความสัมพันธ์กับตลาด (แรงงาน) และบรรทัดฐานของการแข่งขัน ในบางส่วนของยุโรปและอเมริกาเหนือ สิ่งนี้เห็นได้ชัดจากแนวโน้มที่รุนแรงในการอธิบายผู้อพยพในแง่ของประโยชน์ใช้สอยทางเศรษฐกิจ ในฐานะแรงงานในพื้นที่ที่ขาดแคลนแรงงาน หรือในทางกลับกัน คือเป็นผู้ที่มาสูบกินทรัพยากร ซึ่งอาจไม่สามารถหรือไม่เต็มใจที่จะ "ตอบแทน" ให้เท่ากับสิ่งที่พวกเขาอาจ "รับ" ไปจากสังคม สิ่งนี้อาจอธิบายถึงการอุบัติขึ้นและการขยายตัวของลัทธิประชานิยมฝ่ายขวา (Right-wing populism) ซึ่งบ่อยครั้งเกี่ยวข้องกับการสร้าง "ผู้อื่น" (Other) ที่อยู่ฝ่ายตรงข้าม ผู้ซึ่งถูกมองว่าได้รับความช่วยเหลือและความได้เปรียบอย่างไม่เป็นธรรม และด้วยเหตุนี้จึงกลายเป็นภัยคุกคามต่อวิถีชีวิตแบบเสรีนิยมใหม่สมัยใหม่ หรืออีกนัยหนึ่งคือเป็นคู่แข่งที่ไม่พึงปรารถนาสำหรับงานและโอกาสที่เริ่มหาได้ยากยิ่งขึ้น สิ่งที่น่าสนใจคือ ภายในบริบทของลัทธิประชานิยมฝ่ายขวา ประชากรที่เป็นคนผิวขาว (ส่วนใหญ่) ในประเทศผู้รับผู้อพยพกลับถูกพรรณนาว่าเป็นกลุ่มที่เกินความจำเป็นหรือเป็นผู้ที่ "ถูกทิ้งไว้ข้างหลัง" (Left behind) แต่เป็นผู้ที่คู่ควรแก่การช่วยเหลือและฟื้นฟู

ลัทธิเสรีนิยมใหม่ผลิตผู้คนที่กลายเป็นขยะ (Disposable people) ในหลากหลายวิธี ผู้ซึ่งถูกพรากความสามารถในการดำรงชีวิตที่ดีท่ามกลางเครือญาติและชุมชน เมื่อเผชิญกับทางเลือกที่จำกัดในการหาเลี้ยงชีพ ผู้คนจึงต้องอพยพเพื่อแสวงหาปัจจัยพื้นฐานที่จำเป็น การย้ายถิ่นฐานคือปฏิกิริยาต่อพลังและกระบวนการทางเศรษฐกิจที่ผลิต "ขยะมนุษย์" (Human waste) (Bauman, 2004: 7) ควบคู่ไปกับการลดลงของตำแหน่งงานและค่าจ้าง นอกจากนี้ยังสามารถตอกย้ำความเหลื่อมล้ำทางสังคมด้วยการเสริมสร้างการแบ่งแยกเชิงอัตลักษณ์ทางวัฒนธรรมระหว่างชุมชนหรือกลุ่มชาติพันธุ์ โดยแก่นแท้แล้ว การตีตราผู้อพยพในฐานะบุคคลที่ทิ้งขว้างได้ซึ่งไม่เป็นที่ต้องการในเศรษฐกิจบ้านเกิดอีกต่อไป ได้เปิดประตูสู่การแสวงหาประโยชน์จากพวกเขาในฐานะแหล่งแรงงานและกำไรที่มีราคาถูกและสามารถโละทิ้งได้ในที่แห่งอื่น ยิ่งไปกว่านั้น การพรรณนาภาพรวมของพวกเขาในฐานะ "ภัยคุกคาม" ได้ลดทอนอำนาจและทำให้พวกเขากลายเป็นปัจเจกที่โดดเดี่ยว ปูทางไปสู่การกักขังและควบคุมที่รุนแรงยิ่งขึ้นผ่านรูปแบบเสรีนิยมใหม่ของการตรวจตรา การจองจำ การสร้างพรมแดน และการสอดแนม (Axster et al., 2021) นักวิชาการมักให้ความสำคัญกับสหรัฐอเมริกาในฐานะตัวอย่างสำคัญที่แสดงให้เห็นว่าการควบคุมพรมแดน แนวปฏิบัติของตำรวจ และการจองจำ หล่อหลอมความเป็นจริงในชีวิตประจำวันของกลุ่มคนที่ถูกทำให้เป็นชายขอบและกลุ่มที่ถูกแบ่งแยกด้วยเชื้อชาติในยุคเสรีนิยมใหม่ได้อย่างไร ในขณะที่พลังทางเศรษฐกิจสร้างแรงกดดันต่อการเคลื่อนย้ายทางธุรกิจข้ามพรมแดนที่เปิดเสรีภายใต้บริบทของความตกลงการค้าเสรีอเมริกาเหนือ (NAFTA) แต่พลังทางการเมืองและวัฒนธรรมกลับนำไปสู่การเพิ่มความเข้มข้นของการสอดแนมชายแดนและการบังคับใช้กฎหมายชายแดนแบบทางทหาร โดยเฉพาะอย่างยิ่งตามแนวชายแดนสหรัฐฯ-เม็กซิโก (รูปที่ 52.4) พลวัตเหล่านี้ถูกกำหนดกรอบความคิดในความสัมพันธ์กับประวัติศาสตร์ของเทคโนโลยีการคุมขัง (Carceral technologies) และแนวปฏิบัติทางการลงโทษ ซึ่งทำลายพรมแดนกั้นกลางระหว่างขอบเขตของแรงงาน การย้ายถิ่น และความมั่นคง สิ่งที่ถูกเรียกว่า "อุตสาหกรรมการจองจำ" (Prison-industrial complex) (Gilmore, 2017) ได้มอบเครื่องมือที่กว้างขวางในการทำความเข้าใจเกี่ยวกับแนวปฏิบัติเชิงวินัยทั้งตามแนวพรมแดนและไกลออกไป ซึ่งเอื้อต่อการขุดรีดกำไรจากแรงงานได้มากขึ้นโดยการธำรงไว้ซึ่งภูมิศาสตร์ที่ไม่เท่าเทียม ตลอดจนความสำคัญของเชื้อชาติและสิ่งแวดล้อมในฐานะระบบที่เชื่อมโยงกันของการครอบงำและการต่อต้าน

ภาพที่ 52.4 แนวกั้นพรมแดนสหรัฐฯ/เม็กซิโก ในรัฐเท็กซัส

ที่มา: Photo credit: Phil Gingrey/US Congress/Wikipedia Commons https://commons.wikimedia.org/wiki/File:US-Mexico_border_fence.jpg

ความสัมพันธ์ทางสังคมแบบเสรีนิยมใหม่มักเชื่อมโยงกับความสัมพันธ์ทางพื้นที่และสิ่งแวดล้อมเสมอ ในแง่ที่ว่าสิ่งเหล่านี้ฝังตัวอยู่ในและผ่านอาณาเขตและพื้นที่ เมื่อตระหนักถึงสิ่งนี้ นักภูมิศาสตร์จึงได้ให้รายละเอียดว่าความรุนแรงทางนิเวศวิทยาและทางเชื้อชาติถูกสร้างขึ้นร่วมกัน (Co-constituted) ภายในโครงสร้างแบบเสรีนิยมใหม่ได้อย่างไร ซึ่งช่วยให้เกิดความเข้าใจว่าเหตุใดคนผิวสีจึงมีความเปราะบางเป็นพิเศษต่อการเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม (Pulido, 2017) การขยายตัวทางเศรษฐกิจและการลดกฎระเบียบ ซึ่งอนุญาตให้บรรษัทละเลยการปรับปรุงเทคโนโลยีสีเขียวที่อาจเพิ่มต้นทุนการผลิต สามารถส่งผลกระทบอย่างมีนัยสำคัญต่อชุมชนผู้ยากไร้และกลุ่มชาติพันธุ์ส่วนน้อย เนื่องจากต้นทุนทางเศรษฐกิจของเทคโนโลยีและวิธีการผลิตที่สะอาดและมีประสิทธิภาพมากกว่า ถูกผลักภาระไปให้ผู้ที่อาศัยอยู่ติดกับโรงงานอุตสาหกรรมและแนวทางคมนาคมขนส่ง ผู้อยู่อาศัยในย่านเหล่านี้ซึ่งส่วนใหญ่เป็นกลุ่มคนที่ไม่ใช่คนผิวขาว ต้องเผชิญกับการสัมผัสมลพิษและขยะจากการผลิตเชิงอุตสาหกรรมที่ไร้การควบคุมมากขึ้น ซึ่งทำให้พวกเขามีความเสี่ยงสูงต่อปัญหาสุขภาพและการเสียชีวิตก่อนวัยอันควร ความรุนแรงของลัทธิเสรีนิยมใหม่ไม่ได้ปรากฏชัดในรูปแบบของคดีอื้อฉาวเกี่ยวกับการใช้กำลังเกินกว่าเหตุของตำรวจหรือการควบคุมชายแดนที่รุนแรงเสมอไป แต่มักมาในรูปแบบของอันตรายและความตายที่เชื่องช้าและซ่อนเร้น (Slow, insidious form of harm and death) โดยเฉพาะในพื้นที่ห่างไกลและยากจนที่รัฐใช้อำนาจและทรัพยากรเพื่อดำเนินการปฏิรูปที่เปลี่ยนแปลงสภาพแวดล้อมสรรสร้าง (Built environment) โดยการส่งเสริมการครอบครองส่วนบุคคลและการสะสมทุน สิ่งนี้ส่งผลให้เกิดการกดขี่และการจำกัดกลุ่มคนที่ถูกทำให้เป็นคนชายขอบ โดยเฉพาะปัจเจกบุคคลที่ไม่ใช่คนผิวขาว ในขณะที่พวกเขาถูกผนวกเข้าสู่ระบบการเมืองที่ตอบสนองความต้องการและความปรารถนาของผู้กุมอำนาจเหนือทุนเป็นหลัก

 สรุปย่อ

• ลัทธิเสรีนิยมใหม่อาศัยการแบ่งประเภทคน ชุมชน และภูมิภาคอย่างไม่เท่าเทียมกัน
• มันเสริมสร้างและตอกย้ำความเหลื่อมล้ำโดยการแสวงหาประโยชน์จากลำดับชั้นทางสังคมที่มีอยู่ เพื่อยึดครองทรัพยากรส่วนรวม ขุดรีดกำไรเพื่อประโยชน์ส่วนบุคคล และผลักภาระต้นทุนไปให้ผู้อื่น
• ลัทธิเสรีนิยมใหม่สามารถมองได้ว่าเป็นรูปแบบหนึ่งของความรุนแรงที่ได้รับการสนับสนุนจากรัฐ ซึ่งส่งผลกระทบเป็นอันดับต้นๆ ต่อชุมชนที่ถูกแบ่งแยกด้วยเชื้อชาติ นำไปสู่ผลลัพธ์ที่รุนแรง เช่น การเสียชีวิต การเสื่อมโทรมของสุขภาพ และการเสื่อมโทรมของระบบนิเวศ

สรุปท้ายบท

เพื่อเผชิญหน้ากับความเหลื่อมล้ำ ความไม่ยุติธรรม การทำลายล้างสิ่งแวดล้อม และความทุกข์ยากของมนุษย์ที่เกิดจากลัทธิเสรีนิยมใหม่ (Neoliberalism) เหล่านักภูมิศาสตร์จึงมุ่งมั่นที่จะติดอาวุธทางความคิดด้วยเครื่องมือเชิงมโนทัศน์ที่เหมาะสมให้แก่ขบวนการต่อต้าน สิ่งนี้ไม่เพียงหมายถึงการสร้างแนวคิดเพื่ออธิบายตัวลัทธิเท่านั้น แต่ยังรวมถึงการถอดรหัสผลกระทบที่หลากหลาย ซึ่งรวมไปถึงการที่ลัทธิเสรีนิยมใหม่นำไปสู่ความเหลื่อมล้ำขั้นสุด ความรุนแรงทางเชื้อชาติ และหายนะทางระบบนิเวศ ในบางกรณี นักภูมิศาสตร์ยังได้ร่วมมือกับนักกิจกรรมและผู้สนับสนุนขององค์กรที่อุทิศตนเพื่อสร้างโลกที่มีความยุติธรรมและเท่าเทียมมากขึ้น ในความพยายามที่จะเปลี่ยนแปลงสภาวะที่อุบัติขึ้นจากการปกครองที่ขับเคลื่อนโดยตลาด เพียงแค่การระบุชื่อและเปิดโปงผลกระทบของมันนั้นยังไม่เพียงพอที่จะท้าทายอำนาจหรือสร้างพลังให้แก่ชุมชนที่ถูกทำให้เป็นชายขอบ สิ่งนั้นจำเป็นต้องอาศัย "รูปแบบการปฏิบัติเชิงวิพากษ์ที่แตกต่างออกไป" (Cruikshank, 2018: 240) ซึ่งยอมรับในตัวตนหรืออัตลักษณ์ทางเลือก (Alternative subjectivities) ที่ดำรงอยู่ และสนับสนุนสิ่งเหล่านั้นในฐานะรูปแบบหนึ่งของการปฏิบัติเชิงรากเหง้า (Radical practice)

ในทางตรงกันข้ามกับวรรณกรรมที่เสนอว่าลัทธิเสรีนิยมใหม่นั้นฝังรากลึกและแพร่กระจายไปทั่วจนไม่มีทางเลือกอื่นที่ใช้การได้หลงเหลืออยู่ งานชิ้นนี้มีความสำคัญในการส่งเสริมแนวคิดที่ว่าลัทธิเสรีนิยมใหม่ไม่ใช่โครงสร้างที่หลีกเลี่ยงไม่ได้ แต่เป็นเพียงโครงสร้างที่เกิดขึ้นตามเงื่อนไขเฉพาะ (Contingent formation) นอกจากนี้ยังเปิดความเป็นไปได้ในการจับภาพการต่อต้านลัทธิเสรีนิยมใหม่ ซึ่งไม่ใช่เพียงแค่การปฏิเสธหรือปัดตกอำนาจและแนวคิดของมันเท่านั้น แต่เป็นการต่อต้านด้วยการบังคับใช้แนวปฏิบัติทางเศรษฐกิจทางเลือกที่อาจเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ทางสังคม การเมือง และสิ่งแวดล้อม (Gibson-Graham et al., 2013) มุมมองดังกล่าวช่วยธำรงไว้ซึ่งทัศนะที่มองว่าการต่อต้านเป็นกระบวนการที่เปิดกว้างและกำลังอุบัติขึ้น ในขณะเดียวกันยังช่วยให้สามารถผนวกรวมขบวนการเคลื่อนไหวต่างๆ ที่ไม่ได้มุ่งเป้าไปที่ลัทธิเสรีนิยมใหม่ (โดยตรง) เข้าสู่กระแสของการต่อสู้ทางการเมืองกับลัทธินี้ด้วย การเชื่อมโยงการต่อสู้เพื่อการปลดปล่อยคนผิวดำ (Black liberation) ความยุติธรรมสำหรับผู้อพยพ การถอนรากถอนโคนอิทธิพลอาณานิคม (Decolonisation) ความยุติธรรมด้านที่อยู่อาศัย สิทธิแรงงาน ความเท่าเทียมทางเพศ และความยุติธรรมทางสิ่งแวดล้อม เข้ากับการต่อสู้กับลัทธิเสรีนิยมใหม่ จะช่วยให้เห็นภาพว่าปัจเจกบุคคลและชุมชนสามารถลงมือกระทำการเพื่อแสวงหาอำนาจทางการเมืองได้อย่างไร รวมถึงบทบาทของทฤษฎีและแนวปฏิบัติทางภูมิศาสตร์ในการช่วยสร้างวิสัยทัศน์เพื่อการเปลี่ยนแปลง