แผนที่ภาษาถิ่น
พัฒนา ราชวงศ์ อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์
สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร
อดีตนายกสมาคมภูมิศาสตร์แห่งประเทศไทย
แผนที่ภาษา ไม่ใช่แผนที่ที่หยุดนิ่ง แต่อยู่ภายใต้พลวัตของพื้นที่ สังคม และเวลา หากหนังสือของ Rubenstein ทำให้คุณมองเห็นภาพกว้างของภาษาบนโลก หนังสือเล่มนี้จะช่วยให้คุณเข้าใจกลไกเชิงลึกว่าทำไมคนในแต่ละพิกัดและแต่ละชนชั้น ถึงมีรหัสการพูดที่แตกต่างกันอย่างมีระบบระเบียบ
หากหนังสือ The Cultural Landscape ของ Rubenstein คือ ประตูด่านแรกที่พาเราไปทัวร์ดูภาษาในฐานะภูมิทัศน์วัฒนธรรมกว้างๆ หนังสือ Dialectology ของ J.K. Chambers & Peter Trudgill (1998) เล่มนี้ก็คือคัมภีร์เจาะลึกภาคสนามของนักภูมิศาสตร์ภาษาเลย เพราะเป็นเล่มแรกๆ ที่นำเอาภูมิศาสตร์ภาษา (Dialect Geography)มาบูรณาการเข้ากับสังคมภาษาศาสตร์ (Sociolinguistics) เพื่ออธิบายการแปรของภาษาทั้งในมิติของพื้นที่และสังคม
หากสรุปรวมๆ หนังสือเล่มนี้ไม่ได้แค่อธิบายว่าภาษาถิ่นกระจัดกระจายอยู่ที่ไหน แต่เขากำลังตั้งคำถามและพิสูจน์ว่า ภาษาแปรผันไปตามพื้นที่ (Space) และโครงสร้างทางสังคม (Social Structure) อย่างมีแบบแผนและมีทฤษฎีรองรับ ไม่ใช่เรื่องบังเอิญ
Chambers & Trudgill ได้วางรากฐานสำคัญไว้ 4 มิติใหญ่ๆ ที่พลิกวงการศึกษาภาษาถิ่นวิทยา ดังนี้
1. การเปลี่ยนผ่านผ่านเชิงพื้นที่: Dialect Continuum & Isogloss
Chambers & Trudgill ชี้ให้เห็นว่า ในโลกความเป็นจริง เส้น Isogloss ที่ลากแบ่งเขตภาษานั้น แท้จริงแล้วมันมีความลื่นไหลสูงมาก
ภาษิตต่อเนื่อง (Dialect Continuum): พวกเขาอธิบายว่า ถ้าเราเดินเท้าจากหมู่บ้าน A ไปหมู่บ้าน B, C, D เรื่อยไปตามแผนที่ เราจะไม่เจอจุดที่ "ข้ามเส้นปุ๊บ แล้วคนเปลี่ยนวิธีพูดทันที" แต่ภาษาจะค่อยๆ เปลี่ยนไปทีละนิดจนหมู่บ้านที่อยู่ติดกันฟังกันรู้เรื่องเสมอ แต่ถ้าเราเอาหมู่บ้าน A (ต้นทาง) มาเทียบกับหมู่บ้าน Z (ปลายทางที่ห่างไปหลายร้อยกิโลเมตร) พวกเขาจะคุยกันไม่รู้เรื่องเลย
เขตส่งผ่านภาษา (Transition Zones): บนแผนที่ภาษา พื้นที่ระหว่างเส้น Isogloss มักจะเป็นพื้นที่ทับซ้อนที่คนท้องถิ่นสามารถพูดหรือเข้าใจรูปแบบภาษาของทั้งสองฝั่งได้
Chambers & Trudgill ชื่นชมว่าวิธีภูมิศาสตร์ภาษาถิ่นแบบคลาสสิกนั้น สร้างคุณูปการอย่างมหาศาลในการบันทึกประวัติศาสตร์บอกเล่าของภาษา แต่ในขณะเดียวกัน เนื้อหาสาระในบทนี้ก็ฉายภาพให้เห็นข้อจำกัดของมันอย่างชัดเจน ว่าการโฟกัสแต่คนแก่ในชนบท (NORMs) มันเริ่มไม่ตอบโจทย์โลกยุคใหม่ที่มีการย้ายถิ่นฐานและมีความเป็นเมืองสูง ซึ่งจุดนี้เองที่เป็นแรงส่งให้เนื้อหาในบทถัดๆ ไปเปลี่ยนผ่านเข้าสู่สังคมภาษาศาสตร์เต็มตัว
Chapter 2: Dialect geography – ประวัติศาสตร์และวิธีการทำวิจัยภูมิศาสตร์ภาษา การเก็บข้อมูลภาคสนาม และการทำแผนที่ภาษาถิ่น (Dialect Atlases)
เป้าหมายหลักของบทนี้คือการอธิบาย ระเบียบวิธีวิจัย (Methodology) ในยุคคลาสสิก ว่านักภาษาศาสตร์ในอดีตเขาลงพื้นที่ไปเก็บข้อมูล วางแผน และสร้าง "แผนที่ภาษาถิ่น" (Dialect Atlases) กันอย่างไร โดยเนื้อหาถูกร้อยเรียงผ่านหัวข้อสำคัญดังนี้
1. จุดเริ่มต้นและโครงการระดับตำนาน (The Pioneers)
ผู้เขียนได้พาไปดูโปรเจกต์ใหญ่ ๆ ในยุโรปช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 ถึงต้นศตวรรษที่ 20 ซึ่งถือเป็นรากฐานของวิชานี้ คือ โครงการของ Georg Wenker (เยอรมนี) เป็นการเก็บข้อมูลแบบส่งไปรษณีย์ (Postal Questionnaire) ส่งแบบสอบถามประโยคภาษาเยอรมันมาตรฐานไปให้ครูโรงเรียนท้องถิ่นกว่า 40,000 คนแปลเป็นภาษาถิ่น แม้จะได้ข้อมูลเร็วและกว้างมาก แต่ข้อเสียคือควบคุมคุณภาพการถอดเสียง (Transcription) ไม่ได้ เพราะครูไม่ใช่ทางภาษาศาสตร์โดยตรง
ขณะที่โครงการ ALF ของ Jules Gilliéron (ฝรั่งเศส) แก้ปัญหาของเยอรมนีด้วยการส่งนักวิจัยภาคสนามที่ผ่านการฝึกฝนอย่างเข้มงวดเพียงคนเดียว (Edmond Edmont) ขี่จักรยานไปสัมภาษณ์คนท้องถิ่นทั่วฝรั่งเศสถึง 639 จุด แม้จะใช้เวลานานและได้กลุ่มตัวอย่างน้อย แต่ข้อมูลที่ได้มีคำอ่านระบบสัทศาสตร์ (Phonetic Transcription) ที่แม่นยำและน่าเชื่อถือสูงมาก
2. การคัดเลือก "ผู้ให้ข้อมูล" (NORMs)
ส่วนที่น่าสนใจและถูกวิพากษ์วิจารณ์มากที่สุดในบทนี้คือการเลือกกลุ่มตัวอย่าง นักภูมิศาสตร์ภาษาในอดีตมักจะมองหาบุคคลประเภทที่เรียกว่า NORMs ย่อมาจาก:
Non-mobile (ไม่อพยพย้ายถิ่นฐาน อยู่กับที่ตั้งแต่เกิด)
Old (เป็นผู้สูงอายุ)
Rural (อาศัยอยู่ในชนบท)
Male (เป็นเพศชาย)
ทำไมต้องเป็น NORMs? เพราะนักวิจัยในยุคนั้นต้องการเก็บข้อมูลภาษาถิ่นที่ "บริสุทธิ์" ที่สุด เป็นของแท้ดั้งเดิมที่ยังไม่ถูกปนเปื้อนจากภาษามาตรฐานในเมืองใหญ่หรือภาษาของพื้นที่อื่น อย่างไรก็ตาม Chambers & Trudgill ก็ชี้ให้เห็นว่า การเลือกกลุ่มตัวอย่างแบบนี้ทำให้มองข้ามความจริงของภาษาที่คนส่วนใหญ่ในสังคมใช้กัน
3. เครื่องมือและวิธีการเก็บข้อมูล (Questionnaires & Fieldwork)
ผู้เขียนลงลึกถึงกระบวนการสร้างแบบสอบถาม (Questionnaire) ซึ่งต้องออกแบบมาเพื่อดึงเอาคำศัพท์หรือสำเนียงธรรมชาติออกมา โดยไม่ให้ผู้ตอบถูกชี้นำจากภาษามาตรฐาน เช่น การใช้ภาพถ่าย การตั้งคำถามอ้อมๆ (เช่น "คุณเรียกสิ่งที่เป็นไม้ซี่ ๆ ที่ใช้ล้อมบ้านว่าอะไร") แทนที่จะบอกคำมาตรฐานแล้วให้แปล
นอกจากนี้ยังพูดถึงความยากลำบากของนักวิจัยภาคสนาม (Fieldworkers) ที่ต้องทำตัวให้กลมกลืนกับชาวบ้านเพื่อให้พวกเขาพูดด้วยความผ่อนคลายที่สุด
4. จากข้อมูลสู่การทำแผนที่ (From Data to Maps)
เมื่อได้ข้อมูลมาแล้ว ขั้นตอนสุดท้ายคือการนำมาแสดงผลบนแผนที่ ซึ่งในบทนี้จะอธิบายประเภทของแผนที่ภาษาถิ่น ได้แก่ Display Maps เป็นแผนที่ที่ลงคำศัพท์หรือสัญลักษณ์สัทศาสตร์ตรงตัวลงไปในจุดที่เก็บข้อมูลเลย (อ่านยากแต่ละเอียด) และ Interpretive Maps แผนที่ที่นักภาษาศาสตร์เริ่มตีความและลากเส้นแบ่งเขตความแตกต่างของภาษา ซึ่งเราเรียกว่าเส้น Isogloss (เส้นโยงจุดที่มีลักษณะภาษาเหมือนกัน) เพื่อให้เห็นขอบเขตภูมิทัศน์ของภาษาถิ่นชัดเจนขึ้น
2. ขยายมิติจากภูมิศาสตร์กายภาพ สู่ภูมิศาสตร์สังคม (Urban Dialectology)
นี่คือจุดเปลี่ยนสำคัญของหนังสือเล่มนี้ครับ ในอดีต นักภาษาศาสตร์ภูมิศาสตร์มักจะชอบลงพื้นที่ไปเก็บข้อมูลเฉพาะใน ชนบท (Rural Areas) เพราะเชื่อว่าเป็นพื้นที่ที่รักษาภาษาถิ่นบริสุทธิ์ไว้ได้ดีที่สุด
แต่ Chambers & Trudgill แย้งว่า ในโลกสมัยใหม่ "เมือง" (Cities) คือศูนย์กลางทางภูมิศาสตร์ที่มองข้ามไม่ได้ พวกเขาจึงบุกเบิกการศึกษา Social Dialects (ภาษิตสังคม) หรือการแปรผันของภาษาถิ่นภายในเมืองใหญ่ โดยดูตัวแปรแวดล้อม เช่น ชนชั้นทางสังคม (Social Class) โดยชนชั้นสูง ชนชั้นกลาง ชนชั้นแรงงาน ในเมืองเดียวกัน มีเส้น Isogloss ทางสังคมขีดคั่นวิธีพูดไว้ หรืออย่างเครือข่ายสังคม (Social Networks) ที่ความหนาแน่นของความสัมพันธ์ในกลุ่มเพื่อนหรือเพื่อนร่วมงาน ส่งผลต่อการรักษาหรือเปลี่ยนสำเนียง
Chapter 4: Urban dialectology – ภาษาถิ่นวิทยาในเมืองใหญ่ ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของหนังสือเล่มนี้ครับ เพราะเป็นบทที่ทำหน้าที่เปลี่ยนผ่านจากการศึกษาภาษาถิ่นในชนบทแบบดั้งเดิม (ที่เน้นกลุ่ม NORMs ในบทที่ 2) เข้าสู่การศึกษาภาษาร่วมสมัยที่สะท้อนความเป็นจริงของสังคมเมือง
Chambers & Trudgill ชี้ให้เห็นว่า เมื่อโลกขับเคลื่อนเข้าสู่ยุคปฏิวัติอุตสาหกรรมและการเติบโตของเมือง ระเบียบวิธีวิจัยแบบเดิมที่คอยวิ่งหาแต่คนแก่ในชนบทเริ่มใช้ไม่ได้ผล นักภาษาศาสตร์จึงจำเป็นต้องหันมาเผชิญหน้ากับความซับซ้อนของภาษาในเมืองใหญ่ โดยเนื้อหาของบทนี้สรุปประเด็นสำคัญได้ดังนี้
1. วิกฤตและความท้าทายของเมืองใหญ่ (The Urban Challenge)
ในอดีต นักภาษาศาสตร์หลีกเลี่ยงการศึกษาภาษาในเมืองเพราะมองว่ามันปนเปื้อน ไร้ระเบียบ และไม่มีความบริสุทธิ์ทางภาษา แต่ผู้เขียนชี้ให้เห็นว่า เมืองใหญ่คือศูนย์กลางของมนุษย์ และภาษาในเมืองไม่ได้ไร้ระเบียบ เพียงแต่มีโครงสร้างความแปรผัน (Structured Heterogeneity) ที่สัมพันธ์กับโครงสร้างทางสังคม แทนที่จะแปรผันตามระยะทางภูมิศาสตร์เพียงอย่างเดียว
2. การปฏิวัติระเบียบวิธีวิจัยของ William Labov
หัวใจสำคัญของบทนี้คือการยกย่องและวิเคราะห์งานวิจัยชิ้นประวัติศาสตร์ของ William Labov (บิดาแห่งสังคมภาษาศาสตร์) ในช่วงทศวรรษ 1960 โดยเฉพาะงานวิจัยที่นิวยอร์ก (The Social Stratification of English in New York City) ซึ่ง Labov ได้ทลายกรอบเดิม ๆ ด้วย 3 นวัตกรรมหลัก คือ
- การสุ่มกลุ่มตัวอย่างแบบสถิติ (Random Sampling) เลิกเดินหาผู้ให้ข้อมูลแบบเจาะจง แต่ใช้หลักสถิติประชากรศาสตร์ เพื่อให้ได้ตัวแทนของคนในเมืองนั้นจริงๆ ทั้งชนชั้นสูง ชนชั้นกลาง และชนชั้นแรงงาน
- ตัวแปรทางภาษา (Linguistic Variable) เสนอแนวคิดการจัดกลุ่มเสียงที่แปรเปลี่ยนให้เป็นหน่วยที่วัดเชิงปริมาณได้ เช่น การนับความถี่ของการออกเสียง [r] หลังสระในนิวยอร์ก
- บริบทของวัจนลีลา (Contextual Styles) Labov พบว่าคนเราพูดไม่เหมือนกันขึ้นอยู่กับความใส่ใจในคำพูด เขาจึงออกแบบเครื่องมือทดสอบ ตั้งแต่การให้อ่านคำโดดๆ อ่านเนื้อเรื่อง สัมภาษณ์แบบเป็นทางการ ไปจนถึงการกระตุ้นให้เล่าเรื่องตื่นเต้น (เช่น ประสบการณ์เฉียดตาย) เพื่อบันทึกเสียงที่เป็นธรรมชาติที่สุด (Casual Speech)
3. ความสัมพันธ์ระหว่างชนชั้นและสำเนียง
Chambers & Trudgill อธิบายต่อยอดจากแนวคิดของ Labov ว่า ภาษาในเมืองใหญ่จะสะท้อน ชั้นภูมิทางสังคม(Social Stratification) อย่างชัดเจน โดยแบ่งเป็น 2 รูปแบบหลัก คือ การแบ่งชั้นแบบเฉียบขาด (Sharp Stratification) ตัวแปรทางภาษาบางอย่างจะถูกใช้แบ่งแยกชนชั้นอย่างชัดเจน เช่น ชนชั้นแรงงานใช้แบบหนึ่ง ชนชั้นกลางใช้แบบหนึ่งแทบจะไม่ปะปนกัน และการแบ่งชั้นแบบละเอียด/ค่อยเป็นค่อยไป (Fine Stratification)ตัวแปรภาษาบางอย่างจะค่อยๆ ไต่ระดับความถี่ตามความสูงของชนชั้น ซึ่งแสดงให้เห็นว่าทุกคนในเมืองรับรู้ว่าสำเนียงแบบไหน คือ สำเนียงมาตรฐาน (Prestige) เพียงแต่ชนชั้นแรงงานอาจจะใช้ในสัดส่วนที่น้อยกว่าในชีวิตประจำวัน
4. ปรากฏการณ์ Hypercorrection (การแก้เกินพิกัด)
บทนี้ได้อธิบายปรากฏการณ์ทางจิตวิทยาสังคมที่น่าทึ่งในเมืองใหญ่ นั่นคือ Hypercorrection ซึ่งมักเกิดขึ้นกับ กลุ่มชนชั้นกลางระดับล่าง (Lower Middle Class) เมื่อคนกลุ่มนี้ต้องพูดในสถานการณ์ที่เป็นทางการมากๆ (Formal Style) พวกเขาจะพยายามออกเสียงให้เหมือนชนชั้นสูง แต่ด้วยความกังวล จึงเผลอออกเสียงตามแบบแผนมาตรฐานในสัดส่วนที่ สูงยิ่งกว่า ที่ชนชั้นสูงตัวจริงใช้เสียอีก ปรากฏการณ์นี้สะท้อนถึงความไม่มั่นคงทางภาษา (Linguistic Insecurity) ของคนเมืองที่ต้องการเลื่อนชั้นทางสังคม
สรุปได้ว่า บทที่ 4 คือการประกาศว่าภาษาถิ่นวิทยาได้เติบโตขึ้นแล้ว จากเดิมที่เป็นศาสตร์ที่เน้นบันทึกอดีตและสิ่งประวัติศาสตร์ (Antiquarian) ได้กลายมาเป็นศาสตร์ที่ศึกษาความจริงร่วมสมัย เมืองใหญ่ไม่ได้ทำให้ภาษาพังพินาศ แต่เมืองใหญ่คือห้องแล็บที่มีชีวิต ซึ่งแสดงให้เห็นว่าภาษากำลังแปรเปลี่ยนและเคลื่อนไหวไปพร้อมกับโครงสร้างทางสังคมและจิตวิทยาของมนุษย์ตลอดเวลา
3. ทฤษฎีการแพร่กระจายของภาษาในมิติพื้นที่ (Geographical Diffusion)
หนังสือเล่มนี้ได้อธิบายทฤษฎีการเดินทางของภาษาผ่านพื้นที่อย่างเป็นวิทยาศาสตร์ โดยสรุปเป็น 2 โมเดลหลักที่นักภูมิศาสตร์ชอบมาก
Wave Model (แบบระลอกคลื่น): ภาษาหรือคำศัพท์ใหม่ๆ จะแพร่กระจายออกจากศูนย์กลาง (Hearth) เหมือนระลอกคลื่นที่แผ่กระจายออกไปในสระน้ำ พื้นที่ที่อยู่ใกล้จะรับนวัตกรรมทางภาษาก่อน ส่วนพื้นที่ห่างไกลหรือมีภูเขากั้น (Distance Decay) จะรับช้าที่สุด
Hierarchical Diffusion / Gravity Model (แบบลำดับขั้น/แรงดึงดูด): ในยุคปัจจุบัน ภาษาถิ่นใหม่ๆ มักไม่ได้แผ่เป็นวงกลม แต่จะ "กระโดด" จากเมืองใหญ่ที่มีประชากรหนาแน่นและมีอิทธิพลสูง ไปยังเมืองใหญ่อีกเมืองหนึ่งก่อน แล้วค่อยๆ กระจายลงไปยังเมืองขนาดเล็กและชนบทรายรอบทีหลัง (เหมือนสำเนียงวัยรุ่นกรุงเทพฯ กระโดดไปฮิตในเมืองเชียงใหม่หรือเมืองหาดใหญ่ ก่อนจะกระจายเข้าสู่หมู่บ้านรอบนอก)
Chapter 7: Boundaries – การศึกษาเส้นแบ่งเขตภาษาถิ่น (Isoglosses) และข้อจำกัดในการลากเส้นแบ่งเหล่านี้
เป้าหมายหลักของบทนี้คือการเข้ามา รื้อถอน เผชิญหน้า และทำความเข้าใจกับคำว่า "เส้นแบ่งเขตภาษาถิ่น" (Dialect Boundaries) ที่นักภาษาศาสตร์ชอบลากกันบนแผนที่ โดยผู้เขียนพยายามชี้ให้เห็นว่า ในความเป็นจริงของธรรมชาตินั้น เส้นแบ่งเหล่านี้ไม่ได้ขีดตัดขาดเหมือนเส้นพรมแดนประเทศ แต่มีความซับซ้อนและพร่าเลือนอยู่เสมอ โดยสรุปประเด็นรีวิวที่น่าสนใจได้ดังนี้
1. รื้อความคิดเรื่องเส้น "Isogloss"
คำว่า Isogloss (เส้นไอโซกลอส) คือเส้นที่นักภาษาศาสตร์ลากบนแผนที่เพื่อเชื่อมจุดที่มีลักษณะทางภาษาเหมือนกัน หรือใช้แยกพื้นที่ที่ใช้รูปแบบภาษาต่างกัน (เช่น ฝั่งเหนือออกเสียงสระแบบหนึ่ง ฝั่งใต้ออกเสียงอีกแบบหนึ่ง)
Chambers & Trudgill ชี้ให้เห็นว่า การลากเส้น Isogloss เพียงเส้นเดียวเพื่อบอกว่า "นี่คือขอบเขตภาษาถิ่น A และ B" นั้น เป็นเรื่องที่แทบจะเป็นไปไม่ได้ เพราะความไม่สอดคล้องกัน (Isogloss Bundles) เส้นไอโซกลอสของคำแต่ละคำ หรือเสียงแต่ละเสียง มักจะ ไม่ได้ลากทับเส้นเดียวกันเป๊ะ ตัวแปรเสียงสระอาจจะแบ่งที่แม่น้ำ ตัวแปรคำศัพท์อาจจะแบ่งที่ภูเขา พอเอาเส้นไอโซกลอสของร้อยตัวแปรมาทับกัน มันจึงกลายเป็น "กระจุกเส้นที่พันกันนัวเนีย" (Bundle of Isoglosses) แทนที่จะเป็นเส้นเดี่ยวๆ ชัดเจน พื้นที่ที่มีกระจุกเส้นไอโซกลอสหนาแน่นต่างหาก ที่เราพอจะอนุมานได้ว่าเป็น "เขตแดนภาษาถิ่น" (Dialect Boundary) ที่ค่อนข้างชัดเจน
2. ปรากฏการณ์ "Heteroglossia" และความพร่าเลือนของขอบเขต
บทนี้อธิบายว่า ยิ่งเราซูมเข้าไปดูในระดับหมู่บ้านหรือชุมชนที่อยู่ใกล้เส้นแบ่งเขต เราจะยิ่งเจอสภาวะที่เรียกว่า Heteroglossia หรือ ความหลากหลายปะปนทางภาษา
ชาวบ้านที่อยู่บริเวณรอยต่อมักจะไม่ได้พูดภาษาถิ่น A หรือ B อย่างใดอย่างหนึ่ง 100% พวกเขามักจะใช้ตัวแปรของทั้งสองฝั่งผสมกันไปมา ขึ้นอยู่กับว่าคุยกับใคร คุยเรื่องอะไร หรือในบางคำก็ใช้สำเนียงฝั่งเหนือ ในบางคำก็ใช้สำเนียงฝั่งใต้ ทำให้เส้นแบ่งเขตที่ดูนิ่งบนกระดาษ กลายเป็นสิ่งที่มีความลื่นไหลและเคลื่อนไหวตลอดเวลาในชีวิตจริง
3. ปัจจัยทางกายภาพและวัฒนธรรมที่ให้กำเนิดเส้นแบ่ง (Determinants of Boundaries)
คำถามคือ แล้วทำไมภาษามันถึงเกิดการแบ่งแยกตรงจุดนั้น ๆ ล่ะ? Chambers และ Trudgill ได้วิเคราะห์ปัจจัยที่ทำให้เกิดเส้น Isogloss หนาแน่นจนกลายเป็นขอบเขตภาษาถิ่นหลัก ๆ ไว้ 3 ประการ:
Physical Barriers (อุปสรรคทางภูมิศาสตร์): แม่น้ำสายใหญ่ เทือกเขา ทะเลทราย ซึ่งในอดีตเป็นอุปสรรคต่อการเดินทางไปมาหาสู่กัน ทำให้คนสองฝั่งพัฒนาภาษาไปคนละทิศทาง
Political Boundaries (พรมแดนทางการเมืองในอดีต): เขตแดนของอาณาจักรโบราณ หรือมณฑลเก่าแก่ในอดีต มักจะทิ้งร่องรอยไว้เป็นเส้นแบ่งภาษาถิ่นในปัจจุบัน แม้ว่าปัจจุบันอาณาจักรเหล่านั้นจะล่มสลายหรือรวมประเทศไปแล้วก็ตาม เพราะโครงสร้างการปกครองในอดีตกำหนดทิศทางการคมนาคมและการค้าขายของคน
Socio-cultural Centers (ศูนย์กลางเศรษฐกิจและวัฒนธรรม): เมืองหลวงหรือเมืองท่าที่มีอิทธิพลสูง จะแผ่สำเนียงของตัวเองออกไปรอบ ๆ จนกระทั่งไปชนกับอิทธิพลของอีกเมืองหนึ่ง จุดที่แรงดึงดูดของทั้งสองเมืองมาปะทะและบาลานซ์กันตรงกลาง ก็จะกลายเป็นเส้นแบ่งเขตภาษาถิ่นโดยปริยาย
4. โซนเปลี่ยนผ่าน (Transition Zones)
บทนี้ทิ้งท้ายเพื่อส่งไม้ต่อให้บทถัดไป (Chapter 8) ด้วยแนวคิดที่ว่า แทนที่เราจะมองขอบเขตภาษาถิ่นเป็น "เส้น" (Line) นักภาษาศาสตร์ยุคใหม่ควรมองมันเป็น "พื้นที่เปลี่ยนผ่าน" (Transition Zone) หรือแถบผ้าสีเทาที่เชื่อมระหว่างผ้าสีขาวกับสีดำ เพราะไม่มีสังคมไหนที่ก้าวข้ามสะพานปุ๊บแล้วสำเนียงเปลี่ยนทันที 20% 50% 80% ทุกอย่างเป็นสเปกตรัมที่ค่อย ๆ คลี่ตัวออกไป
Chapter 8: Transitions – บริเวณรอยต่อระหว่างภาษาถิ่น (Dialect Continuum) ซึ่งไม่ได้ตัดขาดจากกันทันที แต่จะค่อย ๆ เปลี่ยนผ่านไปอย่างเป็นพลวัต บทนี้เป็นภาคต่อที่เดินตามตรรกะมาจากบทที่ 7 (Boundaries) เป๊ะ ๆ ครับ หลังจากที่ Chambers และ Trudgill ได้ทำลายความเชื่อเรื่อง "เส้นแบ่งเขตภาษาถิ่นที่ตัดขาดตายตัว" ไปแล้วในบทก่อนหน้า ในบทนี้พวกเขาจึงพาเรามาดูสิ่งที่เป็นความจริงตามธรรมชาติของภาษา นั่นคือ "พื้นที่เปลี่ยนผ่าน" (Transition Zones) หรือบริเวณที่ภาษาถิ่นสองถิ่นเดินทางมาบรรจบและผสมผสานกัน
เป้าหมายของบทนี้คือการอธิบายโครงสร้างและลักษณะเฉพาะของพื้นที่แถบสีเทานี้ ว่ามันมีรูปแบบการเปลี่ยนผ่านอย่างไรในทางภาษาศาสตร์ โดยสรุปประเด็นรีวิวสำคัญได้ดังนี้
1. แนวคิดเรื่อง Dialect Continuum (ความต่อเนื่องของภาษาถิ่น)
หัวใจสำคัญของบทนี้เริ่มต้นด้วยแนวคิด Dialect Continuum ซึ่งอธิบายว่า หากเราเดินทางจากหมู่บ้านหนึ่งไปยังอีกหมู่บ้านหนึ่งที่อยู่ติดกันไปเรื่อยๆ ในเชิงพื้นที่ คนในหมู่บ้าน A จะฟังคนในหมู่บ้าน B เข้าใจได้อย่างสมบูรณ์ ขณะที่คนหมู่บ้าน B ก็ฟังหมู่บ้าน C เข้าใจ แต่ถ้าเราเดินทางไปไกลเรื่อยๆ จนถึงหมู่บ้าน Z เราจะพบว่าคนหมู่บ้าน A และหมู่บ้าน Z อาจจะฟังกันไม่รู้เรื่องเลย ทั้งที่ตลอดเส้นทางไม่มีจุดไหนเลยที่ภาษาตัดขาดจากกันอย่างเฉียบพลัน
ผู้เขียนชี้ให้เห็นว่านี่คือธรรมชาติของภาษาถิ่นส่วนใหญ่ในโลก (เช่น ภาษาถิ่นในยุโรปตะวันตก หรือในแถบสแกนดิเนเวีย) มันคือความต่อเนื่องที่ค่อย ๆ เปลี่ยนผ่านไปทีละเฉดสี
2. รูปแบบการแปรผันในโซนเปลี่ยนผ่าน (Types of Transition)
Chambers & Trudgill ได้จำแนกพฤติกรรมของตัวแปรทางภาษาในพื้นที่รอยต่อออกเป็น 2 รูปแบบหลัก เพื่อให้เห็นว่าคำหรือเสียงมันเปลี่ยนผ่านอย่างไร
Mixed Dialects (ภาษาถิ่นแบบผสม): ในโซนนี้ ผู้พูดจะเลือกหยิบยืมลักษณะเด่นของภาษาถิ่นทั้งสองฝั่งมาใช้ผสมกันในระบบภาษาของตัวเอง เช่น คำศัพท์คำที่ 1 ใช้แบบฝั่งเหนือ คำศัพท์คำที่ 2 ใช้แบบฝั่งใต้ แต่ตัวระบบเสียงยังคงนิ่งอยู่
Fudged Dialects (ภาษาถิ่นแบบก้ำกึ่ง/พร่าเลือน): เกิดขึ้นเมื่อเสียงของภาษาถิ่นสองฝั่งมาเจอกัน แล้วคนในโซนรอยต่อสร้าง "เสียงกลาง" (Intermediate Sound) ขึ้นมาใหม่ ซึ่งไม่เหมือนฝั่งใดฝั่งหนึ่งเลย
ตัวอย่างคลาสสิก: ถ้าฝั่งเหนือออกเสียงสระหนึ่งเป็น [ʊ] (อุ) ฝั่งใต้ออกเสียงเป็น [ʌ] (อะ) คนในโซนเปลี่ยนผ่านอาจจะออกเสียงเป็น [ɤ] หรือเสียงที่อยู่ตรงกลางระหว่างสองสระนั้น ซึ่งปรากฏการณ์ "Fudging" นี้แสดงให้เห็นถึงการประนีประนอมทางสัทศาสตร์ของผู้พูดในพื้นที่รอยต่อ
3. อิทธิพลของความเป็นเมืองต่อโซนเปลี่ยนผ่าน
บทนี้ไม่ได้มองแค่พื้นที่ในชนบทเปล่า ๆ แต่ได้สอดแทรกมิติสังคมเมืองเข้าไปด้วย โดยอธิบายว่า โซนเปลี่ยนผ่านในปัจจุบันกำลังถูกสั่นคลอนอย่างรุนแรงจาก Urbanization (ความเป็นเมือง)
แทนที่ภาษาจะค่อย ๆ เปลี่ยนผ่านตามระยะทางอย่างราบเรียบ (Smooth Continuum) เมืองใหญ่ที่ตั้งอยู่ใกล้ ๆ โซนเปลี่ยนผ่านอาจจะแผ่อิทธิพลทางภาษาเข้ามากระแทก ทำให้คนในโซนนั้นทิ้งลักษณะภาษาถิ่นดั้งเดิม แล้วหันไปรับสำเนียงเมืองหลวงหรือสำเนียงมาตรฐานแทน ส่งผลให้ Dialect Continuum ที่เคยต่อเนื่องในอดีตเริ่มเกิด "รอยร้าว" หรือหักดิบในบางพื้นที่
4. โซนเปลี่ยนผ่านในฐานะห้องแล็บของการเปลี่ยนแปลง
ผู้เขียนสรุปว่า พื้นที่ Transition Zones ไม่ใช่พื้นที่ไร้ระเบียบหรือเป็นเพียงเศษเสี้ยวที่น่ารำคาญของการทำแผนที่ภาษาถิ่น ในทางตรงกันข้าม มันคือพื้นที่ที่น่าศึกษาที่สุด เพราะมันคือห้องแล็บที่มีชีวิตที่แสดงให้เห็นว่า การสัมผัสกันของภาษา (Language Contact) และการต่อรองอัตลักษณ์ของผู้พูดแสดงออกมาอย่างไรในเชิงพื้นที่ คนในโซนนี้มีความสามารถสูงในการรักษาสมดุลระหว่างการสื่อสารกับคนสองฝั่งและการรักษาเอกลักษณ์ของตนเอง
4. ปรากฏการณ์เมื่อภาษาถิ่นมาปะทะกัน (Dialect Contact)
เมื่อผู้คนจากคนละภาษาถิ่นอพยพเข้ามาปฏิสัมพันธ์กันในพื้นที่เดียวกัน (เช่น การย้ายถิ่นเข้าสู่เมืองหลวงเพื่อทำงาน) Chambers และ Trudgill อธิบายว่าจะเกิดกระบวนการทางภาษา 3 แบบ คือ
1. Accommodation (การปรับรับคล้อยตาม): คนพูดจะค่อยๆ ปรับสำเนียงหรือคำศัพท์ของตนเองให้เข้ากับคนในพื้นที่เพื่อการยอมรับ
2. Levelling (การตัดทอนความต่าง): ลักษณะเด่นที่แปลกประหลาดมากๆ ของภาษาถิ่นดั้งเดิมจะถูกตัดทิ้งไป เพื่อให้สื่อสารกับคนกลุ่มใหญ่ได้ง่ายขึ้น
3. New-Dialect Formation (การเกิดภาษาถิ่นใหม่): เมื่อเกิดการหลอมรวมนานเข้าในพื้นที่นั้น ก็จะเกิดเป็นสำเนียงเฉพาะตัวถิ่นใหม่ขึ้นมา
Chapter 10: Diffusion: sociolinguistic and lexical – กลไกการแพร่กระจายของตัวแปรภาษาผ่านมิติทางสังคม และการเปลี่ยนแปลงระดับคำ (Lexical Diffusion) บทนี้ถือเป็นคือคู่แฝดของบทที่ 11 ครับ ถ้าบทที่ 11 พูดถึงการเดินทางของภาษาในมิติ "อวกาศ/พื้นที่" (Geographical) บทที่ 10 นี้จะพาเราเข้ามาดูการเดินทางของภาษาในมิติ "ภายในตัวมนุษย์และกลุ่มสังคม" (Social & Lexical)
Chambers & Trudgill ตั้งคำถามว่า เวลาที่มีสำเนียงใหม่หรือคำใหม่เกิดขึ้น มันแทรกซึมเข้าไปใน "ระบบความคิด" ของผู้พูด และระบาดจาก "คนหนึ่งไปสู่อีกคนหนึ่ง" ในสังคมได้อย่างไร โดยแบ่งการอธิบายออกเป็น 2 แกนหลักตามชื่อบท
1. Sociolinguistic Diffusion (การแพร่กระจายในมิติสังคม)
ในส่วนแรก ผู้เขียนอธิบายกลไกที่นวัตกรรมทางภาษาเดินทางตัดผ่าน ชั้นภูมิทางสังคม (Social Stratification)
S-Curve Pattern (เส้นโค้งรูปตัว S): ทั้งสองชี้ให้เห็นว่า การแพร่กระจายของลักษณะภาษาใหม่ไม่ได้โตเป็นเส้นตรง แต่จะเลียนแบบพฤติกรรมโรคระบาด นั่นคือ:
ช่วงเริ่มต้น: ภาษาใหม่จะถูกใช้โดยคนกลุ่มเล็ก ๆ อย่างช้า ๆ (แทบมองไม่เห็นการเปลี่ยนแปลง)
ช่วงเร่งสปีด: เมื่อภาษาเริ่มติดตลาดและเข้าสู่กระแสหลัก มันจะแพร่กระจายอย่างรวดเร็วพุ่งทะยานเป็นเส้นตั้ง
ช่วงอิ่มตัว: เมื่อคนส่วนใหญ่รับไปใช้เกือบหมดแล้ว อัตราการแพร่จะค่อย ๆ ชะลอตัวลงจนนิ่งสนิท
จากล่างขึ้นบน หรือ บนลงล่าง?: บทนี้วิเคราะห์ว่าภาษาใหม่เดินทางอย่างไร บางอย่างเป็น Change from above(แพร่จากชนชั้นสูงลงมา เพราะคนมองว่าเป็นสิ่งที่มีบารมี/Prestige) แต่หลาย ๆ อย่างก็เป็น Change from below(แพร่จากชนชั้นแรงงานขึ้นไปข้างบน มักเป็นสำเนียงวัยรุ่นหรือสำเนียงท้องถิ่นที่แสดงถึงความเป็นพวกพ้องและความเท่)
2. Lexical Diffusion (การแพร่กระจายในระดับคำ)
นี่คือไฮไลต์ที่ทลายความเชื่อของนักภาษาศาสตร์ยุคเก่า! ในอดีต กลุ่มนักภาษาศาสตร์แนวนีโอกราแมเรียน (Neogrammarians) เชื่อว่า "การเปลี่ยนแปลงทางเสียงจะเกิดขึ้นพร้อมกันในทุกคำที่มีเสียงนั้น ๆ" (Sound change operates without exception)
แต่ Chambers และ Trudgill นำเสนอทฤษฎี Lexical Diffusion (ซึ่งริเริ่มโดย William Wang) เพื่อแย้งว่า ในความเป็นจริง "เสียงใหม่ไม่ได้เปลี่ยนวูบเดียวในทุกคำ แต่มันจะค่อย ๆ ระบาดไปทีละคำ"
กลไกการทำงาน: สมมติว่าเสียง A กำลังจะเปลี่ยนเป็นเสียง B มันจะไม่ใช่ว่าตื่นเช้ามาแล้วคำทุกคำที่เคยออกเสียง A จะกลายเป็น B ทั้งหมด แต่เสียง B จะเลือกจับจองคำศัพท์คำที่ 1, คำที่ 2, คำที่ 3 ไปเรื่อยๆ
ผลก็คือ ในช่วงที่ภาษากำลังก้ำกึ่ง (Change in progress) เราจะพบสภาวะ "คำศัพท์บางคำเปลี่ยนไปแล้ว แต่อีกหลายคำในระบบยังใช้เสียงเดิมอยู่" หรือบางคำผู้พูดคนเดียวกันก็ออกเสียงสลับกันไปมา
3. ความเกี่ยวพันกันระหว่าง สังคม และ ระดับคำ
บทนี้พยายามเชื่อมโยงภาพรวมว่า ทั้งสองพลวัตนี้ทำงานร่วมกันอย่างไร: ในขณะที่คำศัพท์ใหม่หรือเสียงใหม่กำลังค่อย ๆ เดินทางยึดพื้นที่ในพจนานุกรมของผู้พูดทีละคำ (Lexical) ตัวผู้พูดคนนั้นก็นำคำเหล่านั้นไปส่งต่อให้กับเพื่อน เพื่อนบ้าน หรือเพื่อนร่วมงานในเครือข่ายสังคม (Sociolinguistic) การเปลี่ยนแปลงทางภาษาจึงเป็นแรงขับเคลื่อนสองแกนที่หมุนไปพร้อมกัน
4. โครงสร้างเครือข่ายสังคม (Social Network Structure)
ในช่วงท้าย บทนี้ได้นำแนวคิดของ Lesley Milroy มาอธิบายเพิ่มเติมเกี่ยวกับปัจจัยที่เร่งหรือชะลอการแพร่กระจาย:
Dense/Closed Network (เครือข่ายหนาแน่น/ระบบปิด): ชุมชนที่ทุกคนรู้จักกันหมด (เช่น ชุมชนชนชั้นแรงงานหรือหมู่บ้านปิด) จะมีแรงต้านสูงต่อนวัตกรรมภายนอก ทำให้ภาษาถิ่นดั้งเดิมแข็งแกร่งและเปลี่ยนยาก
Loose/Open Network (เครือข่ายหลวม/ระบบเปิด): กลุ่มคนในเมืองที่เปลี่ยนงานบ่อย เจอคนหลากหลาย จะเป็น "สะพานเชื่อม" (Linguistic Bridges) ที่รับเอาภาษาใหม่ ๆ เข้ามาและกระจายออกไปได้ง่ายที่สุด
Chapter 11: Diffusion: geographical – คือบทที่สนุกและเห็นภาพชัดเจนที่สุดบทหนึ่งในหนังสือเล่มนี้ครับ เพราะ Chambers และ Trudgill ได้ผันตัวจากนักภาษาศาสตร์ไปเป็น "นักภูมิศาสตร์มนุษย์" อย่างเต็มตัว เพื่ออธิบายว่า "นวัตกรรมทางภาษา" (Linguistic Innovation) เช่น คำศัพท์ใหม่ หรือสำเนียงใหม่ มันเดินทางข้ามพื้นที่จากจุดหนึ่งไปอีกจุดหนึ่งได้อย่างไร
ในโลกแห่งความเป็นจริง ภาษาไม่ได้เปลี่ยนพร้อมกันทั่วมุมโลก แต่มันมี "จุดกำเนิด" แล้วค่อยๆ ระบาดออกไป บทนี้จึงเน้นการวิเคราะห์ แบบจำลองการแพร่กระจาย (Models of Diffusion) ซึ่งสรุปประเด็นสำคัญได้ 3 โมเดลหลักดังนี้
1. แบบจำลองระลอกคลื่น (The Wave Model)
นี่คือโมเดลคลาสสิกที่สุด (เสนอโดย Johannes Schmidt ตั้งแต่ศตวรรษที่ 19) ที่เปรียบเทียบการแพร่กระจายของภาษาเหมือนกับการ "โยนก้อนหินลงน้ำ" เมื่อเกิดสำเนียงหรือคำใหม่ขึ้นที่จุดศูนย์กลาง (Center) นวัตกรรมนั้นจะค่อยๆ แผ่ขยายออกไปเป็นวงกลมรอบๆ ตัวเองอย่างต่อเนื่อง
เงื่อนไขสำคัญ: ในโมเดลนี้ "ระยะทางกายภาพ" (Physical Distance) คือปัจจัยหลัก ยิ่งพื้นที่ไหนอยู่ใกล้จุดศูนย์กลางมากเท่าไหร่ ก็จะยิ่งรับเอาลักษณะภาษานั้นไปเร็วเท่านั้น ส่วนพื้นที่ที่อยู่ไกลออกไป (Periphery) ก็จะรับไปช้าสุด หรืออาจจะรับไปไม่ครบทุกตัวแปร
2. การแพร่กระจายตามลำดับขั้น (Hierarchical Diffusion / Cascade Diffusion)
Chambers & Trudgill ชี้ให้เห็นว่า ในโลกยุคใหม่ที่มีการคมนาคมและเมืองใหญ่ โมเดลระลอกคลื่นแบบเดิมอธิบายได้ไม่หมด พวกเขาจึงนำเสนอโมเดลแบบ "กระโดดข้ามขั้น"
นวัตกรรมทางภาษาไม่ได้ไหลไปตามพื้นดินเหมือนน้ำ แต่จะ "กระโดดจากเมืองใหญ่ที่มีประชากรหนาแน่น ไปสู่เมืองใหญ่ที่มีขนาดรองลงมา" โดยมองข้ามหมู่บ้านหรือชนบทที่อยู่ตรงกลางไปก่อน
ตัวอย่างคลาสสิก: การแพร่กระจายของสำเนียงลอนดอน (เช่น การออกเสียง /f/ แทน /θ/ เช่น think เป็น fink) มันไม่ได้ค่อยๆ ลามออกไปนอกลอนดอนเป็นวงกลม แต่มันกระโดดจากลอนดอนไปโผล่ที่เมืองใหญ่อย่าง นอริช (Norwich) หรือบริสตอล (Bristol) ก่อน แล้วหลังจากนั้น เมืองใหญ่เหล่านั้นจึงค่อยทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางกระจายสำเนียงนี้ลงไปยังหมู่บ้านชนบทรอบๆ ตัวมันอีกทีหนึ่ง
3. แบบจำลองแรงดึงดูด (The Gravity Model)
เพื่อเปลี่ยนการสังเกตให้เป็นวิทยาศาสตร์ที่คำนวณได้ ทั้งสองคนจึงนำสูตร Gravity Model ของ Peter Haggett (นักภูมิศาสตร์) มาประยุกต์ใช้เพื่อคำนวณหา "โอกาสในการแพร่กระจายของภาษา" ระหว่างพื้นที่สองจุด โดยแปรผันตามสูตร:
มวลประชากร (Population): เมืองยิ่งใหญ่ ประชากรยิ่งมาก ยิ่งมีอิทธิพลทางภาษาและมีแรงดึงดูดสูง
ระยะทาง (Distance): ยิ่งอยู่ห่างกัน แรงดึงดูดหรือการมีปฏิสัมพันธ์ทางภาษาก็จะลดลง (ยกกำลังสอง)
แบบจำลองนี้อธิบายได้ชัดเจนว่า ทำไมเมืองขนาดใหญ่ที่อยู่ไกลออกไป ถึงสามารถรับคำศัพท์ใหม่ได้เร็วกว่าหมู่บ้านเล็กๆ ที่อยู่ใกล้จุดกำเนิดมากกว่า เพราะเมืองใหญ่มี "แรงดึงดูดและปฏิสัมพันธ์" ทางสังคมสูงกว่านั่นเอง
4. อุปสรรคและตัวเร่งการแพร่กระจาย (Barriers and Channels)
ในช่วงท้ายของบท ผู้เขียนได้พูดถึงปัจจัยทางกายภาพและจิตวิทยาที่เป็นตัวควบคุมการเดินทางของภาษา:
Physical Barriers (อุปสรรคทางกายภาพ): สิ่งกีดขวางตามธรรมชาติ เช่น แม่น้ำขวางกั้น, เทือกเขาสูง, หรือป่าทึบ ที่ทำหน้าที่ชะลอหรือหยุดยั้งไม่ให้สำเนียงใหม่แพร่ผ่านไปได้
Social/Political Barriers (อุปสรรคทางสังคมและการเมือง): เช่น เส้นแบ่งเขตแดนประเทศ หรือความขัดแย้งระหว่างกลุ่มคน ที่ทำให้คนสองฝั่งไม่อยากพูดเหมือนกัน
Psychological Barriers (อุปสรรคทางจิตวิทยา): ความรู้สึกชาตินิยมท้องถิ่น (Local Identity) ที่ปฏิเสธไม่ยอมรับสำเนียงจากเมืองหลวงเพราะอยากรักษาเอกลักษณ์ของตัวเองไว้
Chapter 12: Towards geolinguistics – คือ "บทปัจฉิมลิขิต" (Conclusion) ของหนังสือเล่มนี้ครับ หน้าที่ของมันไม่ใช่แค่การสรุปเนื้อหาที่ผ่านมา แต่เป็นการ "บูรณาการ" (Synthesize) เอาทุกสิ่งทุกอย่างที่ Chambers และ Trudgill ปูทางไว้ตั้งแต่บทแรก ๆ มารวมกัน เพื่อนำเสนอทิศทางใหม่ของวงการวิจัยภาษาศาสตร์
ผู้เขียนพยายามชี้ให้เห็นว่า เมื่อเราเข้าใจทั้ง มิติทางพื้นที่ (Spatial) จากบทแรก ๆ และ มิติทางสังคม (Social) จากบทกลาง ๆ แล้ว ขั้นต่อไปคือการหลอมรวมมันเข้าด้วยกันเพื่อมุ่งสู่ศาสตร์ที่เรียกว่า "Geolinguistics" (ภูมิศาสตร์ภาษาศาสตร์) โดยมีประเด็นรีวิวที่น่าสนใจดังนี้
1. การทลายเส้นกั้นระหว่าง "พื้นที่" และ "สังคม"
แนวคิดดั้งเดิมมักแยกการศึกษาภาษาถิ่นตามภูมิศาสตร์ (Geography) ออกจากการศึกษาภาษาถิ่นตามชนชั้นสังคม (Sociolinguistics) อย่างเด็ดขาด แต่ในบทนี้ Chambers และ Trudgill ยืนยันว่า "ในความเป็นจริง มิติทั้งสองนี้แยกจากกันไม่ได้"
พื้นที่ในมิติสังคม: ระยะทางภูมิศาสตร์ (กิโลเมตร) อาจไม่ได้มีความหมายเท่ากับ "ระยะทางสังคม" เมืองสองเมืองที่อยู่ห่างกัน 100 กิโลเมตร แต่อยู่บนเส้นทางรถไฟเดียวกัน อาจมีภาษาที่ใกล้เคียงกันมากกว่าหมู่บ้านชนบทที่อยู่ห่างออกไปเพียง 20 กิโลเมตรแต่ถูกตัดขาดจากโลกภายนอก
สังคมในมิติพื้นที่: ชนชั้นทางสังคมของคนในเมืองใหญ่ (เช่น ลอนดอน หรือนิวยอร์ก) มีผลอย่างมากต่อการที่พวกเขาจะรับเอาสำเนียงจากพื้นที่อื่นเข้ามาใช้
2. การสร้างแบบจำลองการอธิบาย (Explanatory Models)
บทนี้พยายามยกระดับจากการเป็นแค่การ "บรรยาย" (Descriptive) ว่าภาษาถิ่นตรงไหนเป็นอย่างไร ไปสู่การ "อธิบายกลไกและคาดการณ์" (Predictive/Explanatory) โดยนำแนวคิดจากวิชา ภูมิศาสตร์มนุษย์ (Human Geography) มาประยุกต์ใช้ เช่น Gravity Model (แบบจำลองแรงดึงดูด): ยืมสูตรฟิสิกส์มาอธิบายว่า นวัตกรรมทางภาษาจะแพร่กระจายระหว่างสองเมืองได้มากหรือน้อย ขึ้นอยู่กับ "ขนาดประชากร" ของเมืองทั้งสอง และ "ระยะทาง" ที่ห่างกัน เมืองใหญ่ที่มีแรงดึงดูดสูงจะรับและส่งต่อสำเนียงใหม่ ๆ ได้เร็วกว่าเมืองเล็ก ๆ แม้เมืองเล็กนั้นจะอยู่ใกล้จุดกำเนิดมากกว่าก็ตาม
3. การก้าวเข้ามาของ Dialectometry (การวัดระยะห่างทางภาษาด้วยสถิติ)
หนึ่งในไฮไลต์สำคัญของบทนี้ (โดยเฉพาะในฉบับพิมพ์ครั้งที่ 2) คือการเสนอวิธีวิจัยแบบ Dialectometry (ริเริ่มโดย Jean Séguy และพัฒนาต่อโดย Hans Goebl) ในอดีต นักภาษาศาสตร์จะลากเส้น Isogloss บนแผนที่โดยใช้ดุลยพินิจของตัวเอง ซึ่งอาจมีความลำเอียง (Subjective) แต่ Dialectometry นำเอา ระบบคอมพิวเตอร์และสถิติเชิงปริมาณ (Quantitative Statistics) มาจับ โดยคีย์ข้อมูลตัวแปรภาษาถิ่นนับร้อย ๆ ตัวแปรจากจุดเก็บข้อมูลต่าง ๆ แล้วให้คอมพิวเตอร์คำนวณหา "ค่าความคล้ายคลึง" (Similarity Index) ออกมาเป็นเปอร์เซ็นต์ ทำให้เห็นภาพรวมของภูมิทัศน์ภาษาถิ่นที่เป็นวิทยาศาสตร์และเป็นกลาง (Objective) มากขึ้น
4. ปลายทางคือทฤษฎีการเปลี่ยนแปลงทางภาษา (Language Change)
Chambers และ Trudgill สรุปว่า เป้าหมายสูงสุดของ Geolinguistics ไม่ใช่แค่การทำแผนที่สวย ๆ แต่คือการตอบคำถามว่า "ภาษาเปลี่ยนไปได้อย่างไรในเชิงประวัติศาสตร์"
การแปรผันของภาษาถิ่นที่เรารับรู้และมองเห็นในปัจจุบัน (Synchronic Variation) แท้จริงแล้วมันคือภาพสะท้อนของ "การเปลี่ยนแปลงทางภาษาที่กำลังดำเนินอยู่" (Diachronic Change in Progress) นั่นเอง เมื่อตัวแปรภาษาแพร่กระจายผ่านพื้นที่และแทรกซึมเข้าไปในชนชั้นสังคมต่าง ๆ จนนิ่งสนิท เมื่อนั้นประวัติศาสตร์หน้าใหม่ของภาษาก็เกิดขึ้น
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น