การวิเคราะห์พื้นที่เหมาะสมต่อการวางไข่ปลาน้ำจืดในเขตพื้นที่ทุ่งสุโขทัย
Suitable Area Analysis of Freshwater Fish Spawning in The Sukhothai Floodplain Catchment
นพดล นาบุญพัฒนา และพัฒนา ราชวงศ์ (2017) สาขาวิชาภูมิศาสตร์
ภาควิชาทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม คณะเกษตรศาสตร์ทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อม
มหาวิทยาลัยนเรศวร
Abstract
This
research Suitable area for Spawning Freshwater Fish in Sukhothai Floodplain.
The objective is to study suitable areas for breeding and nursery of freshwater fish in Sukhothai
Floodplain which are critical habitats. The procedure can support to estimate
the freshwater fish reproductive areas during flooding period. The main
algorithms involve describing and analyzing floodplains with the distribution
of fish through the GIS Tools. Three factors are used including the area that suitable for spawning, water
current that occurred during the flood and flooding area. The results of the
analysis indicate the appropriate areas for spawning of freshwater fish in the
running and still water are 409.92 square kilometer and 543.326 square kilometer or 20.3% and 26.9% of Sukhothai Floodplain.
Keywords:
Spawning area; Freshwater fish; Floodplain
บทนำ
จากลักษณะทางกายภาพพื้นที่ลุ่มน้ำยมตอนล่างมีลักษณะเป็นพื้นที่ราบลุ่มขนาดใหญ่
ทำให้ในช่วงฤดูน้ำหลากนั้นเกิดน้ำล้นตลิ่ง
โดยเฉพาะอย่างยิ่งในเขตพื้นที่อำเภอเมือง อำเภอกงไกรลาศ
จังหวัดสุโขทัย และอำเภอบางระกำ จังหวัดพิษณุโลก
จึงเกิดเป็นพื้นที่น้ำท่วมขนาดใหญ่ เป็นระยะเวลา 1-3 เดือนของทุกปี
ครอบคลุมพื้นที่กว่า 2 แสนไร่ ที่เรียกกันว่า ทุ่งสุโขทัย
พื้นที่ดังกล่าวจึงเป็นระบบนิเวศที่เอื้อประโยชน์ต่อประชากรสัตว์น้ำจืดอย่างยิ่ง
โดยเป็นแหล่งวางไข่ แหล่งเลี้ยงสัตว์ตัวอ่อน แหล่งผลิตพันธ์ปลาตามธรรมชาติ
ซึ่งช่วยให้เกิดความอุดมสมบูรณ์ของพันธ์ปลานานาชนิดในพื้นที่ลุ่มน้ำยมตอนล่าง
อิทธิพลน้ำเป็นปัจจัยอย่างยิ่งในการกระตุ่นการวางไข่ของปลาเขตร้อน
โดยมีอิทธิพลมากยิ่งกว่าช่วงแสงและอุณหภูมิ
ปลาเขตร้อนแทบทุกชนิดจะวางไข่ในฤดูน้ำหลากหรือที่เรียกกันว่า “ฤดูน้ำแดง”
โดยเมื่อถึงหน้าฝนระดับน้ำในแม่น้ำสูงขึ้นจนล้นตลิ่ง
ทำให้ปลาแต่ละชนิดออกมาวางไข่ตามท้องนา คลอง หนอง บึง หรือแหล่งที่อยู่อาศัยเดิม
ปลาน้ำจืดในลุ่มน้ำยมนั้นมี 115 ชนิด โดยแบ่งปลาออกเป็น 4 ประเภทด้วยกัน คือ
ปลาประจำถิ่น ปลาอพยพข้ามถิ่น ปลาอพยพภายในถิ่น และปลาใกล้สูญพันธุ์
ปริมาณปลาที่พบในพื้นที่เฉลี่ย 58.09 ตัวต่อ 100 ตารางกิโลเมตร ชนิดของปลาที่พบส่วนใหญ่เป็นปลาที่อาศัยในระบบนิเวศแม่น้ำ
และกลุ่มปลาขนาดเล็กอื่นๆ (สำนักวิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืด, 2554) จากสภาพดังกล่าวจึงทำการศึกษาวิจัยเรื่อง พื้นที่เหมาะสมต่อการวางไข่ปลาน้ำจืดในเขตพื้นที่ทุ่งสุโขทัย
วิธีการดำเนินการวิจัย
การวิจัยครั้งนี้ดำเนินการเป็นขั้นตอน 5 ขั้นตอน
ดังนี้
ขั้นตอนที่ 1 ทำการวางแผนและศึกษาลักษณะปัจจัยที่ใช้ในการวางไข่ของปลา
ตามอุทัยรัตน์ ณ นคร (2538) ที่ได้กำหนดปัจจัยในการเพาะพันธุ์ของปลา 8 ปัจจัย คือ
วัสดุ ช่วงแสง สังคมปลา อุณหภูมิ ความลึกของน้ำ กระแสน้ำ อิทธิพลของน้ำ
อิทธิพลของฝน ทำการกำหนดปัจจัยที่จะใช้ในการวิเคราะห์ มีดังนี้ คือ
วัสดุที่ใช้ในการวางไข่ ความลึกของน้ำ กระแสน้ำ และข้อมูลน้ำท่วม
ขั้นตอนที่ 2 จำแนกประเภทของปลาทั้ง 115 ชนิด (สำนักวิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืด, 2554) ตามลักษณะของการวางไข่ และจำแนกประเภทของปลาตามสภาพแหล่งน้ำ
โดยแบ่งสภาพแหล่งน้ำออกได้เป็น 2 ประเภทคือ ปลาที่ไข่ในน้ำนิ่ง
และปลาที่ไข่ในน้ำไหล
ขั้นตอนที่ 3
ลงพื้นที่เก็บข้อมูลกลุ่มตัวอย่างในพื้นที่ศึกษา ลักษณะของกลุ่มตัวอย่าง คือ
พื้นที่ป่าหญ้า ป่าไม้พุ่ม ป่าไม้ยืนต้นที่ทนน้ำ ป่าพง เป็นต้น
ขั้นตอนที่ 4
จัดเตรียมข้อมูลและดำเนินงานที่จะใช้ในการวิเคราะห์ปัจจัยการวางไข่ของปลา
โดยใช้โปรแกรมระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์
• ดาวโหลดข้อมูลและกำหนดขอบเขตพื้นที่ศึกษา
• จำแนกพืชที่ใช้ในการวางไข่ของปลา
โดยใช้ภาพถ่ายดาวทียม Landsat 8 ในปี 2017
ทำการจำแนกโดยใช้คำสั่ง Classification ในโปรแกรม Arc
map 10.3 และทำการตรวจสอบความถูกต้อง
• นำข้อมูลน้ำท่วม ปี พ.ศ.2554
มาทำการซ้อนทับ ร่วมกับขอบเขตพื้นที่ทุ่งสุโขทัย ให้ทราบถึงสภาพของปริมาณน้ำที่ท่วมในพื้นที่เพื่อจะมาทำการวิเคราะห์
และจัดทำข้อมูลแหล่งน้ำเพื่อให้ทราบถึงบริเวณที่มีกระแสน้ำไหล
• ทำการแปลงข้อมูลทั้งสามชั้นข้อมูลให้อยู่ในรูปของตารางกริดขนาด
1000×10000 เมตร
และแปลงข้อมูลทั้งสามชั้นข้อมูลอีกครั้งหนึ่งให้เป็นข้อมูล Raster เพื่อที่จะกำหนดค่าคะแนนปัจจัย และนำข้อมูลทั้งสามชั้นที่ผ่านการกำหนดค่าคะแนน
ทำการวิเคราะห์โดยใช้เครื่องมือ Raster calculator และจะได้ผลรับของการวิเคราะห์ออกมาในรูปแบบแผนที่ความเหมาะสมที่จะเป็นแหล่งวางไข่ของปลา
ขั้นตอนที่ 5 ทำการวิเคราะห์แผนที่
และสรุปผลการวิจัย
ผลการวิจัย
ในการศึกษาการวิจัย พื้นที่เหมาะสมต่อการวางไข่ปลาน้ำจืด
มีผลการศึกษาที่ได้แบ่งออกเป็น 2 แบบ คือ
พื้นที่เหมาะสมของปลาที่วางไข่ในแหล่งน้ำไหล
พื้นที่เหมาะสมของปลาที่วางไข่ในแหล่งน้ำนิ่ง
1. พื้นที่เหมาะสมของปลาที่วางไข่ในแหล่งน้ำไหล
ข้อมูลที่ได้ดังตารางที่ 1 พบว่า
ขนาดพื้นที่ที่เหมาะสมที่จะเป็นแหล่งวางไข่ของปลาในแหล่งน้ำไหล แบ่งออกเป็นสามโซนด้วยกัน
คือโซนที่เหมาะสมที่มากที่สุดมีขนาดพื้นที่คิดเป็น ร้อยละ 0.68 ของพื้นที่ โซนที่ เหมาะสมมากมีขนาดพื้นที่คิดเป็นร้อยละ
4.81เพิ่มขึ้นมาเล็กน้อย และโซนที่ เหมาะสมค่อนข้างมากมีขนาดพื้นที่คิดเป็นร้อยละ
14.81 พื้นที่ที่เหมาะสมทั้งสามโซน คิดเป็นร้อยละ 20.30 ส่วนพื้นที่อื่นๆ
มีมากถึงร้อยละ 79.70
 |
 |
|
ภาพที่ 1 แผนที่แสดงพื้นที่เหมาะสมของการวางไข่ในน้ำไหลของปลาในที่ราบทุ่งสุโขทัย |
ภาพที่ 2 แผนที่แสดงพื้นที่เหมาะสมของการวางไข่ในน้ำนิ่งของปลาในที่ราบทุ่งสุโขทัย |
2. พื้นที่เหมาะสมของปลาที่วางไข่ในแหล่งน้ำนิ่ง
ตารางที่ 2 แสดงขนาดพื้นที่ที่เหมาะสมที่จะเป็นแหล่งวางไข่ของปลาในแหล่งน้ำนิ่ง
แบ่งออกเป็นสามโซนด้วยกัน คือโซนที่ เหมาะสมที่มากที่สุดมีขนาดพื้นที่คิดเป็น
ร้อยละ 0.93 ของพื้นที่ โซนที่ เหมาะสมมากมีขนาดพื้นที่คิดเป็นร้อยละ 5.04
และโซนที่ เหมาะสมค่อนข้างมาก มีขนาดพื้นที่คิดเป็นร้อยละ 20.93
พื้นที่ที่เหมาะสมทั้งสามโซน คิดเป็นร้อยละ 26.90 ส่วนพื้นที่อื่นๆ มีมากถึงร้อยละ
73.10
แผนที่ทั้งสองภาพมีการกำหนดค่าความเหมาะสมของการวางไข่ในน้ำไหลและน้ำนิ่ง
แบ่งออกเป็น 9 ระดับ คือ ตั้งแต่ค่า 0-9
โดยค่าสูงสุดที่อยู่ในช่วง 7-9 มีความเหมาะสมที่จะเป็นแหล่งวางไข่ของปลา
โดยค่าคะแนนเท่ากับ 7 จะมีความเหมาะสมค่อนข้างมาก
ค่าคะแนนเท่ากับ 8 เหมาะสมมาก และ ค่าคะแนนเท่ากับ 9 เหมาะสมมากที่สุด อยู่ในโซนสีแดง ส่วนในค่าคะแนนอื่นๆ
จะมีความเหมาะสมน้อยลงตามลำดับค่าคะแนนตั้งแต่ 0-6 โดยกำหนดค่าอยู่ในโซนสีฟ้า
ตารางที่ 1 พื้นที่เหมาะสมแก่การวางไข่ของชนิดปลาที่ไข่ในแหล่งน้ำไหล
|
พื้นที่เหมาะสม |
ขนาดพื้นที่(หน่วย:ตร.กม.) |
ร้อยละ |
|
เหมาะสมมากที่สุด |
13.650 |
0.68 |
|
เหมาะสมมาก |
97.210 |
4.81 |
|
เหมาะสมค่อนข้างมาก |
299.060 |
14.81 |
|
พื้นที่อื่นๆ |
1609.635 |
79.70 |
|
รวม |
2019.545 |
100 |
ตารางที่ 2 พื้นที่เหมาะสมแก่การวางไข่ของชนิดปลาที่ไข่ในแหล่งน้ำนิ่ง
|
พื้นที่เหมาะสม |
ขนาดพื้นที่(หน่วย:ตร.กม.) |
ร้อยละ |
|
เหมาะสมมากที่สุด |
18.790 |
0.93 |
|
เหมาะสมมาก |
101.736 |
5.04 |
|
เหมาะสมค่อนข้างมาก |
422.700 |
20.93 |
|
พื้นที่อื่นๆ |
1476.319 |
73.10 |
|
รวม |
2019.545 |
100 |
สรุปและอภิปรายผล
งานวิจัย เรื่อง พื้นที่เหมาะสมต่อการวางไข่ปลาน้ำจืดในเขตพื้นที่ทุ่งสุโขทัย
มีวัตถุประสงค์เพื่อจัดทำแผนที่ที่เหมาะสมต่อการวางไข่ของปลา ผลที่ได้จากงานวิจัยในครั้งนี้คือแผนที่แสดงความเหมาะสมของการวางไข่ของปลาในแหล่งน้ำพบว่า
แหล่งวางไข่ที่เหมาะสมของแหล่งน้ำนิ่ง มีประมาณร้อยละ 26.90 และแหล่งน้ำไหลร้อยละ
20.30 การศึกษาปัจจัยภายนอกที่มีผลต่อการวางไข่ของปลาน้ำจืดจากการศึกษาของ
อุทัยรัตน์ ณ นคร (2538) พบว่า มี 8 ปัจจัยที่ส่งผลต่อการวางไข่ของปลาน้ำจืด คือ
วัสดุที่ใช้วางไข่ อุณหภูมิสังคมปลา กระแสน้ำ อิทธิพลของน้ำ อิทธิพลของฝน
ความลึกของน้ำ และช่วงแสง แต่เลือกใช้ข้อมูลในการวิเคราะห์ครั้งนี้ คือ
ข้อมูลกระแสน้ำ ข้อมูลน้ำท่วม และข้อมูลวัสดุที่ใช้ในการวางไข่
เพราะว่าเนื่องจากปัจจัยในด้านอื่นๆมีข้อกำหนดทั้งในทางด้านเครื่องมือและทางด้านข้อมูลที่มีความจำกัดและซับซ้อน
จากการศึกษางานวิจัยของ Smith (2014) เรื่อง
ระยะการวางไข่และการย้ายถิ่นฐานของปลาน้ำจืด ในประเทศนิวซีแลนด์
เป็นการศึกษาการกำหนดระยะเวลาการวางไข่และการอพยพของปลา
โดยศึกษาปัจจัยในเรื่องสภาพแวดล้อม อุณหภูมิ น้ำฝน กระแสน้ำ การไหลของน้ำ
ในการวิเคราะห์ช่วงการวางไข่และอพยพ
พบว่าปัจจัยดังกล่าวมีความสัมพันธ์กับระยะเวลาในการวางไข่และการอพยพของปลาน้ำจืด
ซึ่งปัจจัยดังกล่าวนั้นมีความคล้ายคลึงและสอดคล้องกับงานวิจัยในเรื่องการศึกษาพื้นที่การวางไข่ของปลาน้ำจืด
แหล่งที่เหมาะสมของปลาที่จะวางไข่ในช่วงฤดูน้ำท่วม แบ่งออกเป็น 2 ประเภท
คือ พื้นที่ที่เหมาะแก่การวางไข่ของปลาที่วางไข่ในแหล่งน้ำไหล และแหล่งน้ำนิ่ง
จากการศึกษาของ โชคชัย เหลืองธุรประณีต (2547) พบว่า ปลาที่วางไข่ในแหล่งน้ำนิ่งส่วนใหญ่จะมีไข่ประเภทไข่ลอยหรือไข่จมติด
ส่วนปลาที่วางไข่ในแหล่งน้ำไหลส่วนใหญ่จะมีไข่ครึ่งจมครึ่งลอย
จากบทความของอุไรวรรณ กว้างขวาง (มปพ) ซึ่งพบว่า
ปลาจะวางไข่มากที่สุดนั้นจะอยู่ในช่วง ฤดูน้ำท่วมหรือฤดูน้ำแดง เพราะ
ในน้ำจะมีธาตุอาหารต่างๆ มาก ซึ่งเป็นปัจจัยกระตุ่นในในการวางไข่และผสมพันธุ์
นอกจากนี้ การศึกษางานวิจัยของ Ubolratana et al. เรื่อง
การทำแผนที่ที่อยู่อาศัยสำหรับการประมงโดยใช้เทคนิคการรับรู้ระยะไกลและเทคนิค GIS
ในลุ่มน้ำสงคราม
โดยใช้วิธีการจำแนกประเภทที่อยู่อาศัยของปลาจากภาพดาวเทียม Landsat ETM มาใช้ในการจำแนกและผลที่ได้จากการวิจัยคือ
แผนที่ที่อยู่อาศัยของปลาสำหรับการประมง ซึ่งมีวิธีการคล้ายคลึงในการจำแนกประเภทของวัสดุที่ใช้วางไข่
ซึ้งผลทีได้คือแผนที่วัสดุที่ใช้ในการวางไข่ของปลาในพื้นที่ทุ่งสุโขทัย
ข้อเสนอแนะ
ประชาชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่ทั้ง
6 ตำบลที่มีพื้นที่เหมาะเป็นแหล่งเพาะพันธุ์ปลาควรมีการรับทราบถึงแหล่งเพาะพันธุ์ปลาที่มีอยู่ในพื้นที่
เพราะว่าปลาจำนวนมีจำนวนลดลง
โดยให้องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นร่วมมือกับกรมประมงในการกำหนดเขตพื้นที่ที่จะอนุรักษ์และเขตพื้นที่ทำประมงเพื่อไม่ให้กระทบต่อการวางไข่ของปลา
บรรณานุกรม
Josh Smith. (2014). Freshwater Fish spawning
and migration periode.
New Zealand
Ubolratana Suntornratana, Thiha, Sekson
Daungsri, Edward L. Webb
and AnupongSanitchon. Habitat mapping for
fisheries using
remote sensing and GIS techniques in Lower
Songkhram River
Basin.
โครงการชลประทานพิษณุโลก. (2554).
แผนการพัฒนาลุ่มน้ำจังหวัดพิษณุโลก.
สำนักงานที่
3กรมชลประทาน. หน้า 68.
โชคชัย เหลืองธุรประณีต. (2547).
หลักการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำ.
มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์.ปัตตานี.
กรมประมง. (2554). การพัฒนาและบริหารจัดการด้านการประมงน้ำจืดของไทย.
กรมประมง.กรุงเทพ.
กรมประมง.
ศูนย์วิจัยและพัฒนาประมงน้ำจืดสุโขทัย.[ออนไลน์]. เข้าถึงได้จาก :
http://www.fisheries.go.th. สืบค้นเมื่อ. 22 มิถุนายน 2560.
จินตนา บุญทองช่วย. วิถีชีวิตของคนทุ่งสุโขทัยกับการทำประมง.กลุ่มงานวิจัยและ
พัฒนาการบริหาร การจัดการทรัพยากรประมงน้ำจืด.
นคร พิลา,อถิรดี หันพงศ์กิตติกูล, สิริวรรณ สุขศรี และตวงมาศ
บัวนาค. (2554).
ความหลากหลายของชนิดปลาในลุ่มน้ำยม.
สถาบันวิจัยและพัฒนา
ทรัพยากรประมงน้ำจืด.
อุไรวรรณ กว้างขวาง.
ฤดูน้ำแดงกับการอนุรักษ์ทรัพยากรน้ำ.กลุ่มงานวิจัยและ
พัฒนาการบริหารจัดการทรัพยากรประมงน้ำจืด.
อุทัยรัตน์ ณ
นคร.(2538).การเพาะพันธุ์ปลา.หัวข้อ ปัจจัยที่กระตุ่นในการวางไข่.
รั้วเขียว.กรุงเทพ.
ไม่มีความคิดเห็น:
แสดงความคิดเห็น