Human Geographies 9

โลกส่วนเสียงข้างมากและโลกส่วนเสียงข้างน้อย

พัฒนา ราชวงศ์ และสุดารัตน์ สุขอยู่

อาศรมภูมิวิทยาศาสตร์ สาขาวิชาภูมิศาสตร์ มหาวิทยาลัยนเรศวร

แปลและเรียบเรียงจาก Nelson Oppong and Kelly Dombroski (2024) spectral geography. In Introducing Human Geographies, Fourth Edition. Edited by Kelly Dombroski, Mark Goodwin, Junxi Qian, Andrew Williams and Paul Cloke. pp.115-128. London: Routlege.

บทนำ

นักภูมิศาสตร์พยายามแบ่งโลกออกเป็นส่วนประกอบต่าง ๆ มาอย่างยาวนาน และคำศัพท์พื้นฐานจำนวนมากของสาขาวิชานี้ก็มีที่มาจากการจัดกลุ่มดังกล่าว ในบางครั้งการแบ่งนี้อ้างอิงกับมวลภาคพื้นดิน เช่น การแบ่งโลกออกเป็นทวีป หรือตามเขตอุตุนิยมวิทยา เช่น เขตภูมิภาคขั้วโลกและเขตร้อน ในเวลาต่อมา ดังที่เราจะได้เห็นในบทนี้ การแบ่งกลุ่มได้กระทำโดยการอ้างอิงถึงกลุ่มพันธมิตรทางการเมืองหรือลำดับขั้นของพัฒนาการทางเศรษฐกิจ หมวดหมู่ใหม่ ๆ เกิดขึ้นอยู่ตลอดเวลา และในหลักสูตรมหาวิทยาลัยบางวิชา คุณอาจเคยพบคำว่า ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ (Majority World) และ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ (Minority World) และอาจสงสัยว่าคำเหล่านี้หมายถึงอะไร

แม้ว่าในช่วงเวลาที่จัดพิมพ์นี้ คำดังกล่าวจะถูกนำมาใช้มานานอย่างน้อยหนึ่งทศวรรษแล้ว แต่ยังไม่เป็นที่แพร่หลายนักภายนอกวงการวิชาการ ซึ่งสื่อมวลชนกระแสหลักยังคงนิยมใช้คำว่า ‘โลกซีกโลกใต้’ (Global South) และ ‘โลกซีกโลกเหนือ’ (Global North) หรือประเทศใน ‘โลกพัฒนาแล้ว’ (Developed World) และ ‘โลกกำลังพัฒนา’ (Developing World) (เช่นเดียวกับที่หลายบทในหนังสือเล่มนี้ใช้) หน่วยงานให้ความช่วยเหลืออย่างธนาคารโลก (World Bank) และกองทุนการเงินระหว่างประเทศ (International Monetary Fund - IMF) ยังได้ทำให้คำอื่น ๆ เป็นที่นิยมเพื่อจำแนกประเทศตามดัชนีชี้วัดทางเศรษฐกิจ เช่น ‘รายได้สูง’ (High Income), ‘รายได้ปานกลาง’ (Middle Income) และ ‘รายได้ต่ำ’ (Low Income)

ตามที่เราจะอภิปรายในบทนี้ คำว่า ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ และ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ ถูกนำเสนอขึ้นเพราะคำเหล่านี้ยอมรับและเปิดโอกาสให้เราได้พูดถึงความเหลื่อมล้ำและความแตกต่างระดับโลก ในลักษณะที่ลดทอนความเป็นจุดหมายปลายทางเชิงวิวัฒนาการ (Teleological) น้อยกว่าคำที่ใช้ในสื่อมวลชนและภาคส่วนการพัฒนา คำเหล่านี้ยังเชื่อมโยงไปสู่การวิพากษ์วิจารณ์ในวงกว้างต่อการที่องค์กรผู้ทรงอิทธิพลพรรณนาภูมิภาคภายนอกยุโรปตะวันตกและอเมริกาเหนือว่ามีความศิวิไลซ์น้อยกว่า ล้าหลัง หรือยากจน โดยอ้างอิงจากลำดับขั้นจอมปลอมและความเข้าใจผิดเกี่ยวกับความมั่งคั่งและอำนาจ

คำศัพท์เหล่านี้ยังช่วยให้เราเข้าถึงความเข้าใจที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นเกี่ยวกับประวัติศาสตร์ รูปแบบ พลวัต และข้อมูลเกี่ยวกับการเปลี่ยนแปลงของความเหลื่อมล้ำทั่วโลก ซึ่งเราสามารถพบกลุ่มคนอภิมหาเศรษฐีได้ในทุกส่วนของโลก แม้ในขณะที่หลายประเทศยังคงมีอัตราความยากจนที่ค่อนข้างสูง กล่าวโดยสรุปคือ ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ หมายถึงประชากรส่วนใหญ่ของโลกที่อาศัยอยู่ในกลุ่มประเทศรายได้ต่ำและปานกลางซึ่งเคยตกเป็นอาณานิคมมาก่อน แต่ไม่สามารถเข้าถึงวิถีชีวิตแบบชนชั้นนำของกลุ่มคนที่ร่ำรวยที่สุดในประเทศของตนหรือในส่วนอื่น ๆ ของโลกที่เข้าสู่กระแสโลกาภิวัตน์นี้ได้ ส่วน ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ หมายถึงประชากรส่วนน้อยของโลก รวมถึงผู้ที่อาศัยอยู่ในประเทศรายได้สูงและผู้ที่สามารถเข้าถึงวิถีชีวิตบริโภคนิยมแบบชนชั้นนำจากที่ใดก็ได้ในโลก

แนวคิดนี้ถูกเสนอโดยช่างภาพชาวบังกลาเทศ ชาฮิดุล อาลัม (Shahidul Alam) ในช่วงต้นทศวรรษ 1990 ดังที่ กิ๊บสัน-แกรแฮม, แคเมอรอน และ ฮีลี (Gibson-Graham, Cameron, and Healy) ได้สรุปไว้ว่า:

แทนที่จะนำเสนอภาพประชากรส่วนใหญ่ของมนุษยชาติในแง่ของสิ่งที่พวกเขาขาดแคลน อาลัมเสนอให้เราแทนที่คำว่า ‘โลกที่สาม’ (Third World) และ ‘กลุ่มประเทศแอลดีซี’ (LDCs - Less Developed Countries) ด้วยคำว่า ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ ซึ่งมีการตัดสินน้อยกว่าและเป็นการพรรณนาเชิงพรรณนาที่ชัดเจนกว่า ในการจัดหมวดหมู่นี้ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ หมายถึงส่วนเสี้ยวของมนุษยชาติที่มีความมั่งคั่งค่อนข้างมาก

— 2013, 9

แต่การนำเสนอภาพผู้คนโดยอ้างอิงถึงสิ่งที่พวกเขาขาดแคลนนั้นมีปัญหาอย่างไร? นักภูมิศาสตร์และผู้อื่นในสาขาวิชาที่เรียกว่า ‘การพัฒนาศึกษา’ (Development Studies) มองว่าการนำเสนอภาพประชากรส่วนใหญ่ของโลกว่าเป็นการตัดสิน (Judgmental) ได้อย่างไร? เมื่อพิจารณาถึงความเป็นจริงของความเหลื่อมล้ำระดับโลกที่แก้ไขยาก แน่นอนว่าไม่ใช่เรื่องน่าแปลกใจที่ผู้คนจำเป็นต้องแยกแยะระหว่างกลุ่ม ‘ผู้มี’ (Haves) และ ‘ผู้ไร้’ (Have-nots) ในเชิงภูมิศาสตร์ไม่ใช่หรือ?

ในเดือนมกราคม 2023 รายงานการประณามความเหลื่อมล้ำฉบับหนึ่งถูกเผยแพร่โดย ออกซ์แฟม อินเตอร์เนชันแนล (Oxfam International) องค์กรพัฒนาเอกชนระดับโลกที่มีเป้าหมายเพื่อ ‘จัดการกับความเหลื่อมล้ำที่ทำให้ผู้คนยังคงยากจน’ รายงานฉบับนี้มีชื่อว่า ‘การอยู่รอดของผู้ที่รวยที่สุด’ (Survival of the Richest) และเริ่มต้นด้วยชุดข้อเท็จจริงที่น่าผิดหวัง: ในปี 2022 ความยากจนเพิ่มสูงขึ้นเป็นครั้งแรกในรอบ 25 ปีทั่วโลก โดยวิกฤตค่าครองชีพส่งผลให้ผู้คนหลายสิบล้านคนต้องเผชิญกับความหิวโหย ในขณะที่ผู้คนหลายร้อยล้านคนไม่สามารถรับมือกับราคาสินค้าพื้นฐานและค่าความร้อนในบ้านที่พุ่งสูงขึ้นได้ (Christensen et al. 2023) รายงานของออกซ์แฟมเปิดประเด็นด้วยสถิติสองชุดที่แสดงให้เห็นไม่เพียงแต่ปัญหาเรื่องรายได้ แต่ยังรวมถึงเรื่องภาษีด้วย:

• อีลอน มัสก์ (Elon Musk) หนึ่งในชายที่ร่ำรวยที่สุดในโลก จ่าย ‘อัตราภาษีที่แท้จริง’ เพียง 3% กว่า ๆ ตั้งแต่ปี 2014 ถึง 2018
• อเบอร์ คริสตีน (Aber Christine) แม่ค้าในตลาดทางตอนเหนือของยูกันดาที่ขายข้าว แป้ง และถั่วเหลือง ได้กำไร 80 ดอลลาร์ต่อเดือน เธอจ่ายภาษีในอัตรา 40%
• Christensen et al., 2023: 7, ดูหน้า 26 ด้วย
• รายงานระบุต่อไปด้วยสถิติใหม่ที่น่าตกใจอื่น ๆ เกี่ยวกับการเพิ่มขึ้นของความเหลื่อมล้ำตั้งแต่ปี 2020 ซึ่งเป็นปีที่การแพร่ระบาดของโควิด-19 (COVID-19) ทั่วโลกเริ่มต้นขึ้น:
• ตั้งแต่ปี 2020 กลุ่มคนรวยที่สุด 1% ครอบครองความมั่งคั่งใหม่เกือบสองในสาม ซึ่งเป็นจำนวนเงินเกือบสองเท่าของประชากร 99% ที่เหลือของโลก
• Christensen et al., 2023: 7

การแพร่ระบาดของโควิด-19 ทั่วโลกทำให้สถานการณ์นี้เลวร้ายลงมาก: ตั้งแต่ปี 2020 ทุก ๆ 1 ดอลลาร์ที่กลุ่มผู้มีรายได้ต่ำสุด 90% ของโลกได้รับ กลุ่มมหาเศรษฐีพันล้านกลับได้รับเงินเพิ่มขึ้นถึง 1.7 ล้านดอลลาร์ (Christensen et al., 2023: 15)

ทว่านักวิชาการกำลังอ้างถึงกลุ่ม 99% และ 1% ตามที่รายงานของออกซ์แฟมอธิบายไว้หรือไม่ เมื่อพวกเขาใช้คำว่าโลกส่วนเสียงข้างมากและโลกส่วนเสียงข้างน้อย? คำตอบคือไม่เชิง ดังที่เราจะอภิปรายในบทนี้ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ เป็นคำย่อที่ใช้เรียกกลุ่มคน ไม่ว่าพวกเขาจะอยู่ที่ใดในโลก ซึ่งจัดอยู่ในกลุ่มเปอร์เซ็นต์สูงสุดของดัชนีชี้วัดรายได้และความมั่งคั่งรวมถึงสวัสดิการอื่น ๆ คนส่วนใหญ่เหล่านี้จะอาศัยอยู่ในประเทศที่มีรายได้สูงของโลก ในภาพที่ 9.1 คุณจะเห็นประเทศต่าง ๆ ของโลกถูกระบายสีแตกต่างกันไปตามรายได้ประชาชาติเบื้องต้น (Gross National Income - GNI) ต่อหัว ประเทศที่ระบายสีเขียวเข้มคือประเทศที่ถือว่าเป็นประเทศรายได้สูงภายใต้ระบบการจำแนกของธนาคารโลกในปี 2021 เมื่อพิจารณาจากทั้งจำนวนประชากรและพื้นที่ใช้สอย ประเทศเหล่านี้เป็นกลุ่มที่เล็กกว่าประเทศที่เหลือซึ่งมีรายได้ต่ำ รายได้ปานกลางขั้นต่ำ และรายได้ปานกลางขั้นสูง ส่วนประเทศในสีม่วงมีอัตราความยากจนสูงกว่า แต่ก็ยังเป็นที่อยู่อาศัยของกลุ่มชนชั้นนำที่ร่ำรวยจำนวนเล็กน้อย

ภาพที่ 9.1 แผนที่ธนาคารโลกแสดงรายได้ประชาชาติเบื้องต้น (GNI) ต่อหัว

ที่มา: ธนาคารโลก (World Bank)

ส่วนที่เหลือของบทนี้จะติดตามการแบ่งแยกโลกส่วนเสียงข้างมากและโลกส่วนเสียงข้างน้อยผ่านระบบชุดวาทกรรม (Discursive regimes) สามรูปแบบที่แตกต่างกัน ได้แก่ ‘โลกสามใบ’ (Three worlds), ‘ซีกโลกเหนือและซีกโลกใต้’ (Global North and South) และ ‘เสียงข้างมาก/เสียงข้างน้อย’ (Majority/Minority) บทนี้จะอธิบายว่าคำเหล่านี้ถูกนำมาใช้โดยนักภูมิศาสตร์ได้อย่างไร และคำต่าง ๆ ที่เราเลือกใช้นั้นส่งผลอย่างไรต่อการศึกษาและการวิจัยทางภูมิศาสตร์ รวมถึงการคิดและการกระทำของเราในโลกในวงกว้าง

สรุปย่อ

• คำว่า ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ และ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ ถูกสร้างขึ้นโดย ชาฮิดุล อาลัม ในทศวรรษ 1990 เพื่ออธิบายประเทศใน ‘โลกซีกโลกใต้’ โดยปราศจากการตัดสิน
• โลกส่วนเสียงข้างมาก หมายถึงประชากรในประเทศที่เคยตกเป็นอาณานิคม ประเทศรายได้ต่ำ และประเทศรายได้ปานกลาง รวมถึงผู้ที่ขาดการเข้าถึงวิถีชีวิตที่มั่งคั่งและอำนาจที่พบได้ในประเทศของตนเองหรือที่อื่น ๆ ในโลกยุคโลกาภิวัตน์ (มักรวมถึงกลุ่มชนพื้นฐานในพื้นที่ที่เป็นอาณานิคมของผู้ตั้งถิ่นฐานใหม่)
• โลกส่วนเสียงข้างน้อย หมายถึงประชากรในภูมิภาคที่มีรายได้สูง และผู้คนในสถานที่อื่น ๆ ที่สามารถเข้าถึงวิถีชีวิตบริโภคนิยมที่มีสิทธิพิเศษในระดับโลก

-          คำเหล่านี้ ซึ่งเป็นที่นิยมในหมู่นักภูมิศาสตร์มนุษย์และนักวิชาการด้านรัฐศาสตร์และการพัฒนาศึกษา ได้ท้าทายแนวคิดเช่น ทฤษฎีความทันสมัย (Modernisation theory) และคำศัพท์อย่าง ‘กำลังพัฒนา’ หรือ ‘รายได้ต่ำ’ ที่พรรณนาภาพประเทศในซีกโลกใต้ว่ายากจนและล้าหลัง โดยเน้นย้ำถึงความจำเป็นที่การพัฒนาจะต้องเป็นไปเพื่อให้เหมือนกับโลกซีกโลกเหนือ

โลกสามใบ (Three Worlds)

คุณอาจเคยได้ยินผู้คนพูดถึงบางสิ่งอย่างประชดประชันว่าเป็น "ปัญหาของโลกที่หนึ่ง" (First world problems) และแนวคิดเรื่อง "โลกที่สาม" (The Third World) ซึ่งโดยปกติจะใช้อ้างถึงความยากจนหรือความล้มเหลวของโครงสร้างพื้นฐาน ซึ่งมักจะถูกรวบรวมไว้ภายใต้คำศัพท์ทั่วไปว่า "สภาวะแบบโลกที่สาม" (Third World conditions) คำเหล่านี้หมายถึงอะไร และมีที่มาจากไหน? คำศัพท์เหล่านี้มีเวลาย้อนกลับไปถึงช่วงสงครามโลกครั้งที่สอง (พ.ศ. 2482–2488) เมื่อระเบียบโลกใหม่เริ่มปรากฏขึ้น โดยมีสหรัฐอเมริกา (United States) เป็นผู้นำทางเศรษฐกิจและการเมือง โดยมีการแข่งขันที่รุนแรงจากสหภาพสาธารณรัฐสังคมนิยมโซเวียต (Union of Soviet Socialist Republics - USSR) ในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2487 ขณะที่ฝ่ายสัมพันธมิตร (Allied Powers) ดูเหมือนจะได้รับชัยชนะ ผู้เชี่ยวชาญด้านเศรษฐกิจและผู้มีเกียรติจากกว่า 40 ประเทศได้ประชุมกันที่เบรตตันวูดส์ (Bretton Woods) ซึ่งเป็นรีสอร์ทในรัฐนิวแฮมป์เชียร์ สหรัฐอเมริกา เพื่อวางแผนระบบการเงินระหว่างประเทศใหม่ เพื่อฟื้นฟูพื้นที่อันกว้างขวางของยุโรปที่ถูกทำลายในช่วงสงคราม และป้องกันความล้มเหลวในการค้าระหว่างประเทศที่นำไปสู่ภาวะเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่ (Great Recession) การประชุมเบรตตันวูดส์ (Bretton Woods Conference) จึงได้ก่อตั้งกองทุนการเงินระหว่างประเทศ (International Monetary Fund) และธนาคารโลก (World Bank) ขึ้น:

ท่ามกลางผลพวงของการล่มสลายทางเศรษฐกิจครั้งใหญ่ที่สุดและสงครามที่หายนะที่สุดในประวัติศาสตร์ ตัวแทนของสหประชาชาติได้แสวงหาสันติภาพ เสรีภาพ และความมั่นคงของโลก การเติบโตทางเศรษฐกิจระดับโลกที่บูรณาการประเทศต่าง ๆ เข้าสู่ตลาดโลกจะเป็นวิธีการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้ – เป็นการเติบโตที่ตั้งอยู่บน "สัจพจน์" (Axiom) ของทรัพยากรธรรมชาติที่ไม่มีขีดจำกัด ซึ่งจะหล่อเลี้ยงความมั่งคั่งที่เพิ่มขึ้นอย่างไม่มีสิ้นสุด สถาบันเบรตตันวูดส์ อันได้แก่ ธนาคารโลกและ IMF จะเป็นเครื่องมือสำคัญในกระบวนการนี้

— Rich, 1994: 55

กองทุนและธนาคารดังกล่าวถูกครอบงำโดยการเงินและภาวะผู้นำของสหรัฐฯ และเป็นเครื่องมือสำคัญของระเบียบทางการเมืองและเศรษฐกิจหลังสงคราม ความกังวลของสหรัฐฯ เกี่ยวกับการแพร่ขยายของลัทธิคอมมิวนิสต์ได้สร้างแรงบันดาลใจให้พวกเขานำเกณฑ์การให้กู้ยืมที่ผ่อนปรนมากขึ้นมาใช้ภายในยุโรป ซึ่งจุดสูงสุดคือ แผนการมาร์แชลล์ (Marshall Plan) ซึ่งเป็นโครงการความช่วยเหลือจากต่างประเทศของสหรัฐฯ ที่โอนเงินจำนวน 20,000 ล้านดอลลาร์เพื่อสนับสนุนการฟื้นฟูยุโรประหว่างปี พ.ศ. 2491 ถึง พ.ศ. 2504 ต่อมาสหรัฐฯ ได้ขยายการให้กู้ยืมไปยังบรรดาประเทศเอกราชใหม่ที่กำลังเกิดขึ้นในช่วงหลังสงครามทั่วแอฟริกาและเอเชีย ในช่วงเวลานี้ ความแตกแยกได้เพิ่มขึ้นและแข็งตัวขึ้นระหว่างพันธมิตรที่นำโดยสหรัฐฯ หรือ "โลกตะวันตก" (West) และ "โลกตะวันออก" (East) ที่นำโดยสหภาพโซเวียต ความระแวงและความตึงเครียดที่มีต่อกันนำไปสู่การสะสมอาวุธและการแข่งขันเพื่อเป็นผู้นำโลกโดยสองขัู้อำนาจที่ทรงพลังและพันธมิตรของพวกเขา ซึ่งกลายเป็นที่รู้จักในชื่อ สงครามเย็น (Cold War) สหรัฐอเมริกาและพันธมิตรตะวันตกได้จัดตั้งพันธมิตรทางทหารที่เรียกว่า องค์การสนธิสัญญาแอตแลนติกเหนือ (North Atlantic Treaty Organisation - NATO) เพื่อต่อต้านภัยคุกคามทางทหารจาก "ตะวันออก" พวกเขาพยายามยับยั้งการแพร่กระจายของลัทธิคอมมิวนิสต์ในกลุ่มประเทศที่ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (Non-aligned nations) ซึ่งไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของพันธมิตรทั้งสองฝ่ายอย่างเป็นทางการ (ดูภาพที่ 9.2) ทางสหภาพโซเวียตได้ตอบโต้ด้วยการบังคับใช้สนธิสัญญาทางทหารที่มีข้อผูกพันกับประเทศอื่น ๆ ในยุโรปตะวันออกและยุโรปกลางภายใต้ กติกาสัญญาซูวอร์ซอ (Warsaw Pact) สงครามเย็นยังรวมถึงการรณรงค์ทางอุดมการณ์ระหว่างหลักการของลัทธิทุนนิยมและตลาดเสรี ซึ่งได้รับการสนับสนุนจากประเทศตะวันตก กับแนวคิดเรื่องสังคมนิยมและการพัฒนาที่นำโดยรัฐซึ่งนำเสนอโดยสหภาพโซเวียต

ภาพที่ 9.2 แผนที่แสดงพันธมิตรในช่วงสมัยสงครามเย็น

ที่มา: Aivazovsky, Wikimedia Commons

รัฐที่ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใดเหล่านี้เองที่เดิมถูกเรียกว่า "โลกที่สาม" (Third World) เพื่อแสดงถึงความไม่เต็มใจที่จะเลือกข้างระหว่างสองโลกที่แตกต่างกันของมหาอำนาจ ทั้งสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตต่างพยายามสร้างอิทธิพลต่อโลกที่สาม และในขณะที่มหาอำนาจหลักหลีกเลี่ยงการเผชิญหน้าทางทหารโดยตรง แต่ช่วงสงครามเย็นนั้น "ร้อนระอุ" อย่างแน่นอนในสถานที่ต่าง ๆ เช่น เวียดนาม กัมพูชา และอัฟกานิสถาน ซึ่งมีการต่อสู้ในรูปแบบสงครามตัวแทน (Proxy wars) และในสถานที่เช่น คองโก ที่ผู้นำที่ได้รับเลือกจากการเลือกตั้งถูกลอบสังหาร (Robarge 2014) เมื่อประเทศที่ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใดกลายเป็นสมรภูมิสำหรับการแข่งขันของมหาอำนาจและภัยคุกคามจากลัทธิจักรวรรดินิยมใหม่ กลุ่มผู้นำและนักเคลื่อนไหวจากประเทศเอกราชใหม่ได้ผลักดันให้เกิดชุดบรรทัดฐานระดับโลกที่แตกต่างออกไป ซึ่งเคารพในสิทธิในการกำหนดชะตาชีวิตตนเอง (Self-determination) อธิปไตย และความยุติธรรมทางสังคม ที่สำคัญคือ ในปี พ.ศ. 2498 ได้มีการจัดการประชุมที่บันดุง (Bandung Conference) ประเทศอินโดนีเซีย ซึ่งมีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมการสร้างพันธมิตรระหว่างประเทศในแอฟริกาและเอเชีย และเพื่อต่อต้านลัทธิอาณานิคมใหม่ (Neocolonialism) ของมหาอำนาจยุโรป สหรัฐอเมริกา และสหภาพโซเวียต (ดูบทที่ 37 เพิ่มเติม) การประชุมดังกล่าว:

มีมติเห็นพ้องในการประกาศว่าลัทธิอาณานิคมในทุกรูปแบบเป็นสิ่งชั่วร้าย และต้องมอบเสรีภาพและความเป็นเอกราชให้แก่ประชาชนเหล่านั้นทั้งหมด... การประชุมยังแสดงจุดยืนสนับสนุนการปลดอาวุธสากลและการควบคุมระหว่างประเทศที่มีประสิทธิภาพเพื่อให้มั่นใจในสิ่งนั้น และโดยเฉพาะอย่างยิ่ง เห็นชอบกับการปลดอาวุธและการห้ามผลิต หรือการใช้ หรือการทดลองอาวุธนิวเคลียร์และอาวุธเทอร์โมนิวเคลียร์

— Appadorai, 1955: 214

ผู้เข้าร่วมการประชุมบันดุงไม่ได้เข้าพวกกับทั้ง "โลกที่หนึ่ง" (First World) หรือ "โลกที่สอง" (Second World) ของสหรัฐฯ หรือสหภาพโซเวียต และพวกเขาเป็นตัวแทนของประชากร 1,400 ล้านคน ซึ่งคิดเป็นประมาณสองในสามของประชากรโลกในขณะนั้น และเป็นพื้นที่หนึ่งในสี่ของพื้นผิวโลก (Appadorai 1955) การประชุมนี้เป็นแรงบันดาลใจให้เกิดการก่อตั้ง ขบวนการไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (Non-Aligned Movement) ในปี พ.ศ. 2504 และการเคลื่อนไหวอื่น ๆ เพื่อความสามัคคีในหมู่ประชาชาติในแอฟริกา เอเชีย และลาตินอเมริกา เช่น การประชุมสามทวีป (Tricontinental conference) ในคิวบา เมื่อปี พ.ศ. 2509 ซึ่งนำไปสู่การก่อตั้งองค์การความสามัคคีกับประชาชนในเอเชีย แอฟริกา และลาตินอเมริกา (Organization of Solidarity with the Peoples of Asia, Africa, and Latin America) ที่มีแนวคิดต่อต้านอาณานิคมและมีหัวรุนแรง องค์กรหลังนี้เป็นผู้นำแนวคิดเรื่อง "โลกซีกโลกใต้" (Global South) มาใช้เป็นครั้งแรก และขบวนการสร้างความสามัคคีเหล่านี้ได้เพิ่มแรงผลักดันให้อิทธิพลของประเทศใน "โลกซีกโลกใต้" เพิ่มมากขึ้นบนเวทีโลก ในเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2517 องค์การสหประชาชาติได้รับรองข้อมติว่าด้วยคำประกาศการสถาปนาระเบียบเศรษฐกิจระหว่างประเทศใหม่ (Declaration of a New International Economic Order) ข้อมตินี้เรียกร้องให้มีโปรแกรมการปฏิบัติงานเร่งด่วนที่จะจัดการกับความเหลื่อมล้ำในการค้าและความก้าวหน้าทางเทคโนโลยี ส่งเสริมการพัฒนาทางเศรษฐกิจและสังคมอย่างรวดเร็ว และขจัด "เศษซากที่หลงเหลืออยู่ของการครอบงำโดยต่างชาติและอาณานิคม การยึดครองโดยต่างชาติ การเลือกปฏิบัติทางเชื้อชาติ การแบ่งแยกสีผิว และลัทธิอาณานิคมใหม่ในทุกรูปแบบ" (United Nations General Assembly 1974)

แม้ว่ารากฐานของโลกที่สามในฐานะแนวคิดที่เป็นอันหนึ่งอันเดียวกันจะอยู่ที่ความสามัคคีและการร่วมมือเพื่อการเปลี่ยนแปลง แต่โลกที่สามกลับถูกมองว่าเป็นกลุ่มประเทศที่ "ด้อยพัฒนา" (Underdeveloped) มากขึ้นเรื่อย ๆ โดยองค์กรระดับโลกที่มีอำนาจ เช่น ธนาคารโลก มุมมองนี้ตั้งอยู่บนพื้นฐานของแบบจำลองการพัฒนาที่จัดอันดับประเทศต่าง ๆ ให้อยู่ในลำดับขั้นที่แตกต่างกันของการเติบโตและความทันสมัย โดยเฉพาะอย่างยิ่ง นักทฤษฎีเช่น วอลต์ โรสโตว์ (Walt Rostow) เข้าใจว่าการพัฒนาคือความก้าวหน้าในเชิงเส้นจากสังคม "ดั้งเดิม" (Traditional) ไปสู่สังคม "อุตสาหกรรม" (Industrialising) และไปสู่ "การบริโภคมวลชนระดับสูง" (High mass consumption) และได้สร้างแรงบันดาลใจให้องค์กรพัฒนาระหว่างประเทศหลายแห่งจัดอันดับประเทศต่าง ๆ ตามระดับ "ความพัฒนา" ของพวกเขาตามความเข้าใจเรื่องความก้าวหน้าดังกล่าว วาทกรรมได้เปลี่ยนจากการเน้นความสามัคคีและความร่วมมือระหว่างกลุ่มผู้ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด ไปสู่ยุคที่โลกที่สามถูกเข้าใจโดยตัวแสดงที่ทรงอำนาจว่าเป็นปัญหาที่ต้องได้รับการแก้ไข ตัวอย่างเช่น ในช่วงระหว่างทศวรรษ 1960 ถึงกลางทศวรรษที่ 80 คำว่า "โลกที่สาม" ถูกใช้โดยนักสังคมวิทยาชาวฝรั่งเศสที่มีชื่อเสียงบางคนและผู้อื่นเพื่ออ้างถึงสถานที่และสังคมที่ "ล้าหลัง" หรือ "ไร้อารยธรรม" หรือ "ด้อยพัฒนา" (Bratman, 2011) ดอรีน แมสซีย์ (Doreen Massey) นักภูมิศาสตร์ ได้วิพากษ์วิจารณ์ความเข้าใจโลกในลักษณะนี้ว่าเป็นเหมือน "แถวคอยทางประวัติศาสตร์" (Historical queue) ในจินตนาการ ที่บางประเทศ "อยู่ข้างหน้า" และบางประเทศ "อยู่ข้างหลัง" โดยมีสมมติฐานว่าประเทศที่อยู่ท้ายแถวสามารถ "ไล่ตามทัน" ได้หากได้รับคำแนะนำด้านการพัฒนาที่เหมาะสม (Massey 2005) เธอยืนยันว่าภูมิศาสตร์ (และประวัติศาสตร์) มีความสำคัญ และแถวคอยทางประวัติศาสตร์เช่นนี้ไม่ได้อธิบายถึงความหลากหลายของสถานที่และเส้นทางการเปลี่ยนแปลงระดับโลก (Massey and Allen 1984, Massey 2005)

สำหรับนักคิดเช่น อาร์ตูโร เอสโกบาร์ (Arturo Escobar) การ "สร้าง" โลกที่สามเป็นกระบวนการที่รุนแรงของการพัฒนาและการทำให้ด้อยพัฒนาอย่างแข็งขัน (Active underdevelopment) ซึ่งพื้นที่กว้างขวางของโลกถูกทำให้ยากจนลงผ่านระเบียบโลกที่ถูกกำหนดขึ้นเพื่อผลประโยชน์ของประเทศที่ทรงอำนาจที่สุด (Escobar, 1995) สำหรับเอสโกบาร์และคนอื่น ๆ (ดูบทที่ 37) โลกที่สามยังสามารถเข้าใจได้ว่าถูกผลิตขึ้นให้ด้อยพัฒนาผ่านหนี้สินที่เพิ่มขึ้น ผ่านความเข้าใจการพัฒนาในเชิงจุดหมายปลายทาง (Teleological) ที่อ้างอิงจากแนวคิดการสร้างอุตสาหกรรมแบบทุนนิยมของโลกที่หนึ่ง ผ่านการปรับโครงสร้างที่ยกเลิกการคุ้มครองทางสังคม เช่น การดูแลสุขภาพและการศึกษา และผ่านการรบกวนการเมืองของโลกที่สามโดยเจตนา (บางครั้งผ่านการแทรกแซงของ CIA) และเศรษฐกิจ (ผ่านกฎเกณฑ์ทางการค้าที่เป็นประโยชน์ต่อโลกที่หนึ่ง) สำหรับหลายคนในโลกที่หนึ่ง โลกที่สามกลายเป็นสิ่งที่เชื่อมโยงกับชุดของปัญหา ได้แก่ ความยากจนและความรุนแรง หรือเป็นสถานที่แปลกตาที่มีประเพณีก่อนยุคสมัยใหม่ (Premodern tradition) (Williams et al., 2014) ความตึงเครียดนี้เห็นได้ชัดในรายงานที่มีอิทธิพลสองฉบับจากทศวรรษ 1980 ซึ่งต่อมาได้กำหนดทิศทางความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจระดับโลก ซึ่งจะกล่าวถึงในลำดับถัดไป

สรุปย่อ

• คำว่า "โลกที่หนึ่ง" (First World) และ "โลกที่สาม" (Third World) เกิดขึ้นในช่วงสงครามโลกครั้งที่สองและสงครามเย็น โดยเป็นตัวแทนของการแบ่งแยกระหว่างกลุ่มทุนนิยมที่นำโดยสหรัฐฯ (โลกที่หนึ่ง) และกลุ่มคอมมิวนิสต์ที่นำโดยสหภาพโซเวียต (โลกที่สอง) โดยมีประเทศที่ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด (โลกที่สาม) อยู่ตรงกลาง
• โลกที่สามซึ่งประกอบด้วยประเทศที่ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด มีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมการกำหนดชะตาชีวิตตนเอง อธิปไตย และความยุติธรรมทางสังคม โดยสนับสนุนการปลดอาวุธ เอกราชจากอำนาจอาณานิคม และการยุติลัทธิอาณานิคมใหม่
• เมื่อเวลาผ่านไป "โลกที่สาม" เริ่มถูกเชื่อมโยงกับการเป็นกลุ่มที่ "ด้อยพัฒนา" โดยองค์กรระดับโลก ซึ่งอ้างอิงจากแบบจำลองการพัฒนาเชิงเส้นที่จัดอันดับประเทศตามความก้าวหน้าและความทันสมัย มุมมองนี้ลดทอนความสำคัญของโลกที่สามให้กลายเป็นเพียงปัญหาที่ต้องแก้ไข มากกว่าที่จะยอมรับในบทบาทการเป็นผู้กระทำการ (Agency) เพื่อการเปลี่ยนแปลงของพวกเขาเอง

โลกซีกโลกใต้และโลกซีกโลกเหนือ (Global South and Global North)

นับตั้งแต่ทศวรรษ 1980 รายงานที่มีอิทธิพลหลักสองฉบับได้พิสูจน์แล้วว่าเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในการสร้างแนวคิดและแนวทางหลักเกี่ยวกับโลกที่สาม รายงานแบรนดท์ (Brandt Report) และ รายงานเบิร์ก (Berg Report) ต่างมีวัตถุประสงค์เพื่อจัดการกับรูปแบบการพัฒนาที่ไม่เท่าเทียมและนำเสนอแนวทางแก้ไข รายงานทั้งสองได้แนะนำแนวคิดเรื่อง โลกซีกโลกเหนือ (Global North) และ โลกซีกโลกใต้ (Global South) และเป็นตัวแทนของความเข้าใจที่แตกต่างกันเกี่ยวกับสาเหตุของความยากจน

ในปี พ.ศ. 2523 รายงานแบรนดท์ได้รับการเผยแพร่โดยคณะกรรมาธิการอิสระว่าด้วยประเด็นการพัฒนาระหว่างประเทศ (Independent Commission on International Development Issues) นำโดย วิลลี แบรนดท์ (Willy Brandt) (ซึ่งต่อมาได้ตีพิมพ์เป็นหนังสือ ดู Brandt et al., 1982) รายงานฉบับนี้มุ่งเน้นไปที่ความเหลื่อมล้ำในด้านความมั่งคั่งและการพัฒนาระหว่างประเทศร่ำรวยและประเทศยากจน และได้เสนอการเป็นพันธมิตรทางเศรษฐกิจระดับโลกระหว่างประเทศพัฒนาแล้วและประเทศกำลังพัฒนา ในรายงานมีการใช้ ‘เส้นแบรนดท์’ (The Brandt line) เพื่อแบ่งโลกออกเป็นสองกลุ่มใหญ่ตามระดับการพัฒนาเศรษฐกิจ โดยประเทศพัฒนาแล้วในซีกโลกเหนือจะตั้งอยู่เหนือเส้นดังกล่าว และประเทศกำลังพัฒนาในซีกโลกใต้จะตั้งอยู่ใต้เส้น (ดูภาพที่ 9.3) รายงานแบรนดท์ย้ำถึงความจำเป็นในระเบียบเศรษฐกิจระหว่างประเทศใหม่ที่จะส่งเสริมความร่วมมือระหว่างซีกโลกเหนือและซีกโลกใต้ให้มากขึ้น โดยเรียกร้องให้มีการกระจายความมั่งคั่งจากคนรวยไปสู่คนจน และเสนอมาตรการเพื่อปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ของประชากรที่ยากจนที่สุดในโลก นอกจากนี้ รายงานยังเสนอมาตรการเพื่อจัดการกับประเด็นต่าง ๆ เช่น ความมั่นคงทางอาหาร พลังงาน และสิ่งแวดล้อม โดยสรุป รายงานฉบับนี้มองว่าปัญหาของการพัฒนาและความยากจนนั้นมีสาเหตุมาจากปัจจัยภายนอกซีกโลกใต้ หรืออย่างน้อยก็เป็นความรับผิดชอบร่วมกัน

ภาพที่ 9.3 ‘เส้นแบรนดท์’ แสดงการแบ่งแยกระหว่างโลกซีกโลกเหนือและโลกซีกโลกใต้ โดยระบุในที่นี้ว่า MEDC (‘ประเทศที่มีการพัฒนาทางเศรษฐกิจมากที่สุด’) และ LEDC (‘ประเทศที่มีการพัฒนาทางเศรษฐกิจน้อยที่สุด’)

ที่มา: Bramfab, Wikimedia Commons

รายงานเบิร์ก ซึ่งมีชื่อเรื่องว่า ‘การเร่งรัดพัฒนาในภูมิภาคแอฟริกาใต้ทะเลทรายสะฮารา’ (Accelerated Development in Sub-Saharan Africa) เผยแพร่โดยธนาคารโลกในปี พ.ศ. 2524 และตั้งชื่อตามประธานคณะกรรมาธิการผู้จัดทำ คือ เอลเลียต เบิร์ก (Elliot Berg) รายงานฉบับนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อจัดการกับวิกฤตหนี้สินระหว่างประเทศและเสนอมาตรการส่งเสริมการเติบโตทางเศรษฐกิจในประเทศกำลังพัฒนา มาตรการที่นำเสนอเน้นไปที่การดำเนินการเชิงนโยบายหลักสามประการ ได้แก่ การค้าเสรีและอัตราแลกเปลี่ยนแบบยืดหยุ่น ประสิทธิภาพของทรัพยากรในภาครัฐ และการปรับปรุงผลิตภาพทางการเกษตร (World Bank, 1981, p3) โดยสรุป รายงานฉบับนี้มองว่าปัญหาของการพัฒนาและความยากจนตั้งอยู่ภายในประเทศของซีกโลกใต้เอง และเสนอมาตรการที่มุ่งลดบทบาทของรัฐในระบบเศรษฐกิจ พร้อมทั้งอำนวยความสะดวกให้ภาคเอกชนเข้ามามีส่วนร่วมในเศรษฐกิจมากขึ้น (Loxley, 1983) ในทศวรรษ 1980 รายงานแบรนดท์และรายงานเบิร์กได้กลายเป็นรากฐานทางปัญญาสำหรับการนำ โครงการปรับโครงสร้างทางเศรษฐกิจ (Structural Adjustment Programmes - SAPs) มาใช้ ซึ่งธนาคารโลกและ IMF ได้ผลักดันให้ประเทศต่าง ๆ ดำเนินการปฏิรูปอย่างครอบคลุมเพื่อมาตรการสร้างเสถียรภาพทางเศรษฐกิจมหภาคในระยะกลาง และเพื่อ ‘ปลดปล่อย’ ตลาดผ่านการสนับสนุนการค้าเสรีและการเติบโตของภาคเอกชน แลกกับการเข้าถึงเงินกู้ผ่อนปรน (Mkandawire and Soludo, 1998) แม้ว่า SAPs จะพิสูจน์แล้วว่ามีประโยชน์ในการพลิกฟื้นการลดลงของผลผลิตทางเศรษฐกิจโดยรวม โดยเฉพาะในแง่ของการเติบโตของ GDP แต่นักวิจารณ์โต้แย้งว่าต้นทุนทางสังคม (ในแง่ของระดับความยากจนที่สูงขึ้นและผลกระทบที่บั่นทอนการลงทุนทางสังคม) นั้นมีค่ามหาศาลเกินกว่าประโยชน์ที่ได้รับ

ทั่วทั้งซีกโลกใต้ ผลกระทบจากทศวรรษแห่งการปรับโครงสร้างได้ส่งผลต่อแนวทางหลักสามประการในการวิจัยและการปฏิบัติของการพัฒนาระหว่างประเทศ ประการแรก การเกิดขึ้นของความยั่งยืนในฐานะแนวคิดสำคัญของการพัฒนา ซึ่งถูกบันทึกไว้โดยคณะกรรมาธิการโลกด้านสิ่งแวดล้อมและการพัฒนา (หรือที่รู้จักในชื่อ รายงานบรันท์แลนด์ - Brundtland report) ในปี พ.ศ. 2530 รายงานเรียกร้องให้มนุษยชาติทำให้การพัฒนาตอบสนองต่อความต้องการของปัจจุบัน โดยไม่บั่นทอนความสามารถของคนรุ่นหลังในการตอบสนองความต้องการของตนเอง (United Nations, 1987) ประการที่สอง นักวิชาการด้านการพัฒนา (เช่น พอล สตรีทเทน และ อมรรตยา เซ็น) เริ่มเน้นย้ำถึงขีดจำกัดของการเติบโตทางเศรษฐกิจ และขยายมุมมองของการพัฒนาเศรษฐกิจให้ครอบคลุมถึงโอกาสและการลงทุนที่สนับสนุนความเป็นอยู่ที่ดีของปัจเจกบุคคลในรูปแบบของสุขภาพ โภชนาการ การศึกษา และมาตรฐานการครองชีพที่ดีขึ้น พลวัตประการที่สามเกิดขึ้นจากการรณรงค์ของนักเคลื่อนไหวข้ามชาติ เช่น แคมเปญจูบิลี 2000 (Jubilee 2000 Campaign) และการประท้วงในการประชุมองค์การการค้าโลกที่ซีแอตเทิลในปี พ.ศ. 2542 ซึ่งถือเป็นการกลับมาให้ความสำคัญกับผลกระทบเชิงลบของเงื่อนไขการค้าโลกและหนี้สินที่ประเทศในซีกโลกใต้ติดค้างต่อประเทศในซีกโลกเหนือ

การก้าวเข้าสู่ศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ดจึงทำให้ความจำเป็นในการใช้แนวทางพหุมิติ (Multidimensional approach) ในการทำความเข้าใจสาเหตุและแนวทางแก้ไขสำหรับการพัฒนาระหว่างประเทศและความเหลื่อมล้ำนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ฉันทามติที่วิวัฒนาการนี้ได้ส่งผลให้มาตรการสำคัญ ๆ มีความโดดเด่นมากขึ้น เช่น ดัชนีการพัฒนามนุษย์ (Human Development Index) และเป้าหมายการพัฒนาแห่งสหสหัสวรรษของสหประชาชาติ (Millennium Development Goals) ซึ่งต่อมาถูกแทนที่ด้วยเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development Goals) และแม้ว่าการแบ่งแยกเหนือ-ใต้จะยังคงมีประโยชน์ โดยเฉพาะในการระบุพื้นที่สำหรับความสามัคคีทางสังคมและการเมือง แต่ฉันทามติที่เปลี่ยนแปลงไปนี้ได้ตั้งคำถามพื้นฐานเกี่ยวกับความเหมาะสมของแบบจำลองเชิงเส้นและการนำเสนอในสื่อมวลชนที่จำกัดการพัฒนาไว้เพียงแนวคิดเรียบง่ายเรื่องการเติบโตทางเศรษฐกิจและเทคโนโลยี การต่อต้านนี้ยังนำโดยกลุ่มนักวิชาการสายวิพากษ์ เช่น เอ็ดเวิร์ด ซาอิด (Edward Said) ผู้เสนอการใช้คำว่า บูรพาคดีนิยม (Orientalism) ในเชิงวิพากษ์ และนักเขียนชื่อดังอย่าง ชิมามานดา อะดิชี (Chimamanda Adichie) ผู้ชี้ให้เห็นถึงอันตรายของการนำเสนอภาพซีกโลกใต้โดยอ้างอิงจากคติความเชื่อแบบจักรวรรดินิยมและการกล่าวเกินจริงเกี่ยวกับ ‘ความเป็นอื่น’ (Otherness) ดังนั้น เราจึงต้องการคำศัพท์ที่สามารถอธิบายและทำความเข้าใจความเหลื่อมล้ำได้อย่างถูกต้องแม่นยำ โดยไม่กลายเป็นคำที่ใช้กดขี่หรือทำให้กลายเป็นเรื่องแปลกประหลาด เราจะทำเช่นนั้นได้อย่างไร?

สรุปย่อ

• รายงานแบรนดท์และรายงานเบิร์กในทศวรรษ 1980 ได้หล่อหลอมแนวคิดเกี่ยวกับโลกที่สาม โดยจัดการกับการพัฒนาที่ไม่เท่าเทียมและนำเสนอแนวทางแก้ไข
• รายงานแบรนดท์ เรียกร้องให้มีการเป็นพันธมิตรทางเศรษฐกิจระดับโลก การปรับปรุงสภาพความเป็นอยู่ในซีกโลกใต้ การกระจายความมั่งคั่ง และความร่วมมือที่มากขึ้น
• รายงานเบิร์ก มุ่งส่งเสริมการเติบโตทางเศรษฐกิจในประเทศกำลังพัฒนาผ่านการค้าเสรี การมีส่วนร่วมของภาคเอกชน และการสร้างเสถียรภาพทางเศรษฐกิจมหภาค แต่เผชิญกับการวิพากษ์วิจารณ์เรื่องต้นทุนทางสังคมและผลกระทบเชิงลบต่อความยากจนและการลงทุนทางสังคม

โลกส่วนเสียงข้างมากและโลกส่วนเสียงข้างน้อย (Majority and Minority Worlds)

ผลงานของ ชาฮิดุล อาลัม (Shahidul Alam) เน้นย้ำให้เห็นว่าถ้อยคำและภาพลักษณ์หล่อหลอมจิตสำนึกทางวัฒนธรรมของผู้คน และถ่ายทอดความจริงและความเท็จที่ซับซ้อนได้อย่างไร โดยเฉพาะอย่างยิ่งในพื้นที่ที่มักถูกพรรณนาในวัฒนธรรมสมัยนิยมว่าเป็น "โลกที่สาม" เขาจึงได้นำคำว่า ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ (Majority World) และ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ (Minority World) มาใช้เพื่อตอบโต้ต่อความหมายเชิงลบที่มักเชื่อมโยงกับการพรรณนาถึงประเทศที่เคยถูกปกครองเป็นอาณานิคม และยังคงถูกสถาปนาเป็นอาณานิคมผ่านรูปแบบการควบคุมในยุคโลกาภิวัตน์ ไม่ว่าจะเป็นการเรียกว่า "โลกที่สาม" "โลกกำลังพัฒนา" หรือ "กลุ่มประเทศที่พัฒนาน้อยที่สุด" (Least Developed Countries - LDCs) (Alam, 2008: 89) ดังที่เขาได้สังเกตไว้ว่า:

ถ้อยคำเหล่านี้มีความหมายเชิงลบที่รุนแรง ซึ่งตอกย้ำภาพลักษณ์เหมารวมเกี่ยวกับชุมชนที่ยากจน และนำเสนอพวกเขาในฐานะสัญลักษณ์ของความยากจน สิ่งเหล่านี้ปกปิดประวัติศาสตร์ของการถูกกดขี่และการถูกเอารัดเอาเปรียบอย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ ป้ายตราเหล่านี้ยังขัดขวางการมองเห็นคุณค่าทางวัฒนธรรมและสังคมที่มั่งคั่งของชุมชนเหล่านี้ด้วย

— Alam, 2008: 89

ด้วยการพยายามเปลี่ยนนิยามจาก "โลกที่สาม" ให้เป็น "โลกส่วนเสียงข้างมาก" เป้าหมายของอาลัมคือการขับเน้นข้อเท็จจริงที่ว่า บุคคลที่อาศัยอยู่ในประเทศที่ถูกตีตราเช่นนั้นคือประชากรส่วนใหญ่ของมนุษยชาติ เมื่อเปรียบเทียบกับกลุ่มผู้ร่ำรวยและทรงอำนาจซึ่งเป็นเพียง "เศษเสี้ยวเล็กน้อยของมนุษยชาติ" แต่กลับเป็นผู้ทำการตัดสินใจที่ส่งผลกระทบต่อประชากรส่วนใหญ่ของโลก

ต่อมาคำศัพท์เหล่านี้ได้รับความนิยมในหมู่นักวิชาการสาขาภูมิศาสตร์มนุษย์ การพัฒนาศึกษา รัฐศาสตร์ และมานุษยวิทยาสังคม ไม่เพียงเพื่อตั้งคำถามต่อแนวคิดและแนวทางการพัฒนาระหว่างประเทศและความเป็นอยู่ที่ดีทางสังคมในเชิงจุดหมายปลายทาง (Teleological) และเชิงเส้นตรงเท่านั้น แต่ยังเพื่อ "พลิกมุมมอง" (Flip the script) ว่าจะสามารถพบปัญหาประเภทที่มักเชื่อมโยงกับโลกที่สามหรือซีกโลกใต้ได้จากที่ใดบ้าง งานศึกษานี้ได้พาเราก้าวข้ามหมวดหมู่แบบเหมาเข่งที่ละเลยความแตกต่างเชิงบริบททั้งระหว่างประเทศและภายในประเทศ ตัวอย่างเช่น อีฟ แบรตแมน (Eve Bratman) ได้ระบุถึงสภาวะที่เธอเรียกว่า "ความเป็นโลกที่สาม" (Third worldality) เช่น การถูกกีดกันทางการเมือง ความเหลื่อมล้ำและการแบ่งแยกทางเศรษฐกิจและสังคม และสภาพแวดล้อมที่ไม่เอื้อต่อสุขภาพ และพบว่าสภาวะเหล่านี้ยังคงดำรงอยู่ ณ ใจกลางของ "โลกที่หนึ่ง" ในสถานที่ซึ่งมักตกสำรวจจากขอบเขตของภูมิศาสตร์การพัฒนาแบบดั้งเดิม เธอสังเกตเห็นเป็นพิเศษว่า ในขณะที่กรุงวอชิงตัน ดี.ซี. (Washington DC) แสดงออกถึงอุดมคติแห่งประชาธิปไตย ความเท่าเทียม และโอกาสในอเมริกา แต่ตัวเมืองกลับประสบกับความย้อนแย้งในตัวเอง ทั้งในด้านความเหลื่อมล้ำ คุณภาพสิ่งแวดล้อม และการแบ่งแยกทางสังคม (Bratman, 2011)

งานศึกษาเช่นนี้ตอกย้ำว่า การแบ่งขั้วและลำดับขั้นที่กำหนดโดยภูมิศาสตร์เป็นปัญหาส่งผลบั่นทอนความเข้าใจและการกระทำที่ลึกซึ้งยิ่งขึ้นในการพัฒนาระหว่างประเทศหรือการเปลี่ยนแปลง ในแง่นี้ การวิพากษ์วิจารณ์จึงเชิญชวนให้เราแสวงหามุมมองและเส้นทางทางเลือกจากซีกโลกใต้ และบูรณาการเสียงรวมถึงความกังวลของกลุ่มคนกลุ่มน้อย ซึ่งรวมถึงกลุ่มที่มีความหลากหลายทางเพศ กลุ่มที่ถูกแบ่งแยกทางชาติพันธุ์ และชุมชนพื้นเมืองเข้าไว้ด้วยกัน

แม้ว่าคำว่าโลกส่วนเสียงข้างน้อยและส่วนเสียงข้างมากจะยังคงเป็นกรอบแนวคิดทางเลือกที่สำคัญ แต่ก็ไม่ใช่ว่าจะไม่มีข้อโต้แย้ง ในด้านหนึ่ง นักวิจารณ์บางคนมองว่าการให้ความสำคัญกับตัวเลขมากเกินไปอาจเป็นการลดทอนความสำคัญของความไม่สมมาตรของความมั่งคั่งและอำนาจที่ยังคงมีอิทธิพลต่อปฏิสัมพันธ์และผลลัพธ์ของการพัฒนาทั่วโลก ที่สำคัญคือ มีความสับสนที่สมเหตุสมผลว่าคำเหล่านี้ละเลยอะไรไปบ้างในแง่ของรากฐานทางประวัติศาสตร์ของความเหลื่อมล้ำภายในและระหว่างประเทศ และการใช้คำบรรยายอย่าง "เสียงข้างน้อย" และ "เสียงข้างมาก" นั้นส่งผลต่อความรู้สึกต้อยต่ำหรือสูงส่ง รวมถึงการสร้าง "ความเป็นอื่น" (Othering) ที่เป็นปัญหาซึ่งคำเหล่านี้พยายามจะแก้ไขอย่างไร (Khan et al., 2022) ในอีกด้านหนึ่ง นักวิชาการบางท่านแย้งว่า แม้ "โลกที่สาม" จะเป็นสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นทางประวัติศาสตร์เพื่อลบเลือนความจริงทางประวัติศาสตร์ วัฒนธรรม การเมือง และสังคมของโลกนอกตะวันตก แต่มันยังคงมีคุณค่าเชิงสัญลักษณ์และเชิงวาทกรรม ซึ่งสามารถนำมาใช้เพื่อทำความเข้าใจสภาวะของการขาดแคลนและความเหลื่อมล้ำทั่วโลกได้ (Bratman, 2011)

สรุปย่อ

• -     คำว่า ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ และ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ ถูกนำเสนอโดย ชาฮิดุล อาลัม เพื่อเป็นทางเลือกแทนคำว่า ‘โลกที่สาม’ และ ‘โลกกำลังพัฒนา’ โดยมีเป้าหมายเพื่อท้าทายความหมายเชิงลบและภาพลักษณ์เหมารวมที่เชื่อมโยงกับชุมชนที่ยากจน
• -     คำเหล่านี้ขับเน้นว่าประชากรส่วนใหญ่ของโลกอาศัยอยู่ในสถานที่ซึ่งมักถูกมองว่าอยู่ชายขอบหรือไม่สำคัญ โดยเป็นการเน้นย้ำถึงความสำคัญของพวกเขาและต่อต้านแนวคิดเรื่องลำดับขั้นของการพัฒนา
• -     แม้การใช้คำว่า ‘โลกส่วนเสียงข้างมาก’ และ ‘โลกส่วนเสียงข้างน้อย’ จะถูกวิพากษ์วิจารณ์ว่าละเลยความไม่สมมาตรของความมั่งคั่งและอำนาจ และอาจตอกย้ำแนวคิดเรื่องความต้อยต่ำ/สูงส่ง แต่คำเหล่านี้ก็ได้ให้กรอบแนวคิดในการทำความเข้าใจความเหลื่อมล้ำระดับโลกและความจำเป็นในการเปิดรับเสียงที่หลากหลายในการอภิปรายเรื่องการพัฒนา

คำศัพท์ที่กำลังปรากฏขึ้น (Emerging terms)

 ในช่วงไม่กี่ที่ผ่านมา กลุ่มนักเศรษฐศาสตร์เชิงนิเวศ (Ecological economists) รุ่นใหม่ได้ทดลองใช้ภาษาประเภทอื่นในการจัดกลุ่มรัฐชาติ ตามความสามารถของประเทศเหล่านั้นในการรักษาขีดจำกัดความปลอดภัยของโลก (Planetary boundaries) (วัดตามเกณฑ์ต่อหัวประชากร) และการรักษาความเป็นอยู่ที่ดีของมนุษย์ให้อยู่ในชุดพารามิเตอร์ที่กำหนด (ซึ่งส่วนใหญ่ซ้อนทับกับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน หรือ SDGs) ห้องปฏิบัติการปฏิบัติการเศรษฐศาสตร์โดนัท (Doughnut Economics Action Lab) ได้พัฒนาโครงสร้างตัวชี้วัดตามขีดจำกัดความปลอดภัยของโลกและความเป็นอยู่ที่ดีของมนุษย์ หรือ "ฐานรากทางสังคม" (The social floor) เมื่อเร็ว ๆ นี้พวกเขาได้จัดทำแผนที่ประเทศต่าง ๆ ทั่วโลก โดยรวมข้อมูลทั้งหมดนี้เข้าด้วยกัน โดยมีแกน Y คือ "การตอบสนองความต้องการของทุกคน" และแกน X คือ "การอยู่ภายในขีดความสามารถของโลก" ในกราฟนี้ พวกเขาได้ระบุกลุ่มประเทศสามกลุ่มที่มีความแตกต่างจากโลกส่วนเสียงข้างมากและส่วนเสียงข้างน้อยอยู่บ้าง แต่ก็มีความซ้อนทับกัน (ดูภาพที่ 9.4)

พวกเขาพบว่าบางประเทศจำเป็นต้องทำงานหลักในการตอบสนองความต้องการของทุกคน รวมถึงการทำงานร่วมกันเพื่อให้มีน้ำ อาหาร สุขภาพ การศึกษา สันติภาพและความยุติธรรม ความเท่าเทียมทางเพศ ความเป็นธรรมทางสังคม ที่อยู่อาศัย เสียงทางการเมือง พลังงาน และการสื่อสาร ประเทศกลุ่มนี้ถูกเรียกรวมกันว่าประเทศกลุ่ม ‘ยกระดับ’ (Rise) โดยการกระทำที่เรียกว่า "Rise" หมายถึงกลยุทธ์ในการยกระดับผู้คนให้ขึ้นไปอยู่เหนือ "ฐานรากทางสังคม" ในแนวทางที่ยังคงอยู่ภายในขีดจำกัดความปลอดภัยของโลก

ประเทศอื่น ๆ จำเป็นต้อง ‘ลดทอน’ (Reduce) ประเทศเหล่านี้คือกลุ่มที่สามารถตอบสนองความต้องการของประชากรได้โดยกว้าง แต่ใช้ชีวิตเกินขีดจำกัดความปลอดภัยของโลกอย่างมาก ประเทศที่เป็นอาณานิคมของผู้ตั้งถิ่นฐาน (Settler colonies) อย่างออสเตรเลีย แคนาดา อาโอเทียโรอา นิวซีแลนด์ และสหรัฐอเมริกา เป็นกลุ่มที่ใช้ทรัพยากรเกินตัว (Overshooters) อย่างเด่นชัด ทว่ายังมีความจำเป็นต้องใช้กลยุทธ์ "Reduce" เพิ่มเติมสำหรับประเทศในแถบสแกนดิเนเวีย เช่น สวีเดนและนอร์เวย์ และประเทศอื่น ๆ อีกมากมายที่บริโภคทรัพยากรเกินกว่าที่โลกจะรับไหว ตัวอย่างเช่น อาโอเทียโรอา นิวซีแลนด์ มีการใช้ฟอสฟอรัสเกินขีดจำกัดอย่างมหาศาล ขณะที่สหรัฐอเมริกามีผลการดำเนินการที่ย่ำแย่ในทุกดัชนีชี้วัดด้านการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (ดู https://doughnuteconomics.org/) กลุ่มสุดท้ายคือชุดของประเทศที่การดำเนินการหลักควรจะเป็นการ ‘ปรับทิศทางใหม่’ (Reorient) ประเทศเหล่านี้คือกลุ่มที่กำลังเร่งตัวขึ้นทั้งในแกนการตอบสนองความต้องการของมนุษย์และการใช้ทรัพยากรเกินขีดจำกัดของโลก การปรับทิศทางใหม่หมายถึงการเปลี่ยนจุดเน้นไปยังนวัตกรรมเพื่อพัฒนาการตอบสนองความต้องการของมนุษย์อย่างต่อเนื่อง แต่ต้องหลีกเลี่ยงการใช้ทรัพยากรเกินขีดจำกัดของโลก

ภาพที่ 9.4 หมวดหมู่ของรัฐชาติที่เสนอโดยห้องปฏิบัติการปฏิบัติการเศรษฐศาสตร์โดนัท (Doughnut Economics Action Lab)

ที่มา: Andrew Fanning

ในหลาย ๆ ด้าน เรื่องราวที่เราเล่ามานี้คือความตึงเครียดระหว่างการใช้กรอบแนวคิดแบบ "เชิงพรรณนา" (Descriptive) และ "เชิงบรรทัดฐาน" (Normative) ในการคิดเกี่ยวกับความเหลื่อมล้ำระดับโลก คำว่าโลกที่สาม, ซีกโลกใต้และเหนือ และโลกส่วนเสียงข้างมาก-ส่วนเสียงข้างน้อย พยายามที่จะเป็นเชิงพรรณนาเป็นหลัก (ในแง่ของประเทศที่ไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด, ความเหลื่อมล้ำระหว่างเหนือและใต้ และการกำหนดกรอบใหม่ของส่วนเสียงข้างมากและส่วนเสียงข้างน้อยเพื่อขับเน้นปัญหาที่สัมพันธ์กันของแต่ละกลุ่ม) ประเทศที่มีรายได้ต่ำ ปานกลาง และสูง เป็นอีกวิธีหนึ่งในการอธิบายความแตกต่างโดยไม่กำหนดการเปลี่ยนแปลงเชิงบรรทัดฐาน ส่วนคำศัพท์อย่าง "ประเทศที่พัฒนาน้อยกว่า" "โลกกำลังพัฒนา" และ "ด้อยพัฒนา" สันนิษฐานถึงทิศทางและวิธีการเปลี่ยนแปลงเชิงบรรทัดฐาน นั่นคือการพัฒนามีเส้นทางที่แน่นอนและรวมถึงสิ่งต่าง ๆ เช่น รายได้ที่สูงขึ้น การเข้าถึงการสื่อสาร การสร้างอุตสาหกรรม และโลกาภิวัตน์

คำศัพท์เหล่านี้ทั้งหมดถูกวิพากษ์วิจารณ์โดยนักภูมิศาสตร์มนุษย์จำนวนมากว่าเป็นการยัดเยียด "การพัฒนา" บางประเภทให้กับโลก ซึ่งเป็นการทำให้ความเหลื่อมล้ำ การบริโภคมวลชนระดับสูง การทำลายสิ่งแวดล้อม และการสะสมความมั่งคั่งโดยคนส่วนน้อยกลายเป็นเรื่องปกติ ทว่าด้วยห้องปฏิบัติการปฏิบัติการโดนัทและเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน เราเห็นคำศัพท์เชิงบรรทัดฐานรูปแบบใหม่: การดำเนินการแบบ Rise, Reorient และ Reduce ได้ติดป้ายชุดของประเทศด้วยการดำเนินการที่พวกเขาอาจทำเพื่ออาศัยอยู่ใน "จุดที่เหมาะสม" (Sweet spot) ระหว่างขีดจำกัดความปลอดภัยของโลกและฐานรากทางสังคม ในทำนองเดียวกัน ตัวชี้วัดสำหรับเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนพยายามที่จะจัดกลุ่มประเทศทั้งหมดเข้าด้วยกันในภารกิจการจัดการกับความท้าทายของมนุษย์และโลกในปัจจุบัน ยิ่งไปกว่านั้น เนื่องจากหมวดหมู่เชิงบรรทัดฐานใหม่เหล่านี้ใช้ชุดตัวชี้วัดเพื่อการเปลี่ยนแปลงที่อิงกับการสรุปภาพรวมทางเศรษฐกิจน้อยลง แต่อิงกับตัวชี้วัดความเป็นอยู่ที่ดีแบบองค์รวมเพื่อสุขภาพของสังคมและโลกมากขึ้น จึงเป็นไปได้ว่าสิ่งเหล่านี้อาจช่วยให้เราทุกคนสามารถสื่อสารและทำงานร่วมกันเพื่อการเปลี่ยนแปลงที่จำเป็นในการจัดการกับความเหลื่อมล้ำที่รุนแรง รวมถึงกระบวนการทำลายโลกและการสกัดทรัพยากรที่มาพร้อมกับยุคแห่ง "การพัฒนา" ร่วมสมัย

สรุปย่อ

• นักเศรษฐศาสตร์เชิงนิเวศได้นำเสนอการจัดหมวดหมู่ทางเลือกของรัฐชาติโดยอิงตามขีดจำกัดความปลอดภัยของโลกและความเป็นอยู่ที่ดีของมนุษย์ ได้แก่ ประเทศกลุ่ม ยกระดับ (Rise), ลดทอน (Reduce) และ ปรับทิศทางใหม่ (Reorient)
• ประเทศกลุ่ม Rise มุ่งเน้นไปที่การตอบสนองความต้องการภายในขีดจำกัด ประเทศกลุ่ม Reduce สามารถตอบสนองความต้องการได้แต่ใช้ทรัพยากรเกินขีดจำกัด และประเทศกลุ่ม Reorient มุ่งสร้างสมดุลระหว่างความต้องการและขีดจำกัดของโลก
• การจัดหมวดหมู่เหล่านี้ส่งเสริมการพัฒนาที่ยั่งยืน ตัวชี้วัดความเป็นอยู่ที่ดีแบบองค์รวม และการเปลี่ยนแปลงที่จำเป็นเพื่อจัดการกับความเหลื่อมล้ำและความท้าทายด้านสิ่งแวดล้อม
• ส่วนสำคัญของการอภิปรายในแวดวงวิชาการและการปฏิบัติเชิงนโยบายในปัจจุบัน คือคำถามที่ว่าวิธีใดดีที่สุดในการอธิบายและเข้าถึงแนวทางแก้ไขปัญหาความยากจนและความเหลื่อมล้ำในประเทศต่าง ๆ ในลักษณะที่มีความแม่นยำมากขึ้นและไม่ตีตรา
• การอภิปรายที่ยังคงดำเนินอยู่ในสาขาภูมิศาสตร์มนุษย์รวมถึงคำถามเกี่ยวกับวิธีที่เราอธิบายและคิดเกี่ยวกับแนวทางแก้ไขความยากจนในประเทศต่าง ๆ ให้มีความแม่นยำมากขึ้น และไม่ตีตรา "ผู้อื่น" โดยอ้างอิงจากคติความเชื่อแบบจักรวรรดินิยมหรือบูรพาคดีนิยม